Кіріспе
Макаодан шыққан аралас нәсілдік этнос – Макао халқы (Макаенсе, Макиста) – 16 ғасырда Макаода пайда болған, негізінен кантондық және португалдық, сондай-ақ малай және жапондық тегі бар көп ұлтты Шығыс Азия этносы. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көші-қон күрт үдеді – осыны диаспора деп атайды. Бүгінде макаолықтар бүкіл әлемге таралып кеткен, олардың тарихы мен мәдениеті жоғалу қаупінде.
the ethnic group
The Macanese people (Macaense, Maquista) are a multiracial East Asian ethnic group that originated in Macau in the 16th century, consisting of people of predominantly mixed Cantonese and Portuguese as well as Malay, Japanese, ancestry. After World War II, the migration became a flood – the so called diaspora. Today Macanese families are dispersed all over the globe and their history and culture are in danger of being lost.
Атауы
Кантон тілінде, Макаоның лингва франкасы, екі термин Макао халқы мен маканездерді бөліп көрсетеді. 1990 жылдардың ортасында отарлық үкімет «маканез» терминін жай ғана тұрақты тұрғын немесе этностығына қарамастан Макаода туған кез келген адамды білдіретін термин ретінде қайта анықтауға тырысты, бұл Кантон тіліндегі қолданысқа сәйкес келеді, бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Осының салдарынан «маканез» термині Макаоның түпкілікті Танка халқына қатысты емес, сондай-ақ Макаоның демонимі де емес, ол Макао халқының шамамен 1,2% құрайтын нақты бір азшылық этностық тобын білдіреді. 1999 жылғы Макаоның қайтарылуынан кейін Макао халқы арасында жергіліктілік сезімінің күшеюіне байланысты, «маканез» термині Макаода туған немесе тұратын адамдарды атау үшін дұрыс қолданылады.
Мәдениет
Қазіргі макаолық мәдениетті ең жақсырақ қытай-латын мәдениеті деп сипаттауға болады. Тарихи тұрғыдан алғанда, көптеген макаолықтар патуа тілінде сөйлеген, ол португал тіліне негіделген креол тілі және қазірге таяу жойылып бара жатыр. Көптеген адамдар португал және кантон тілдерін жетік меңгерген. Макаолықтар ерекше макаолық ас-тағамын сақтап келді.
Португалияның отарлау кезеңі
Макао 1557 жыл шамасында португал саудагерлерінің Қытай кантонының губернаторының, кейін императордың рұқсатымен құрылды. Құрылғаннан бері Макао жаулап алынған емес және 1604 жылы голландтардың шабуылына дейін әскери гарнизоны болған жоқ. Макаода португал мәдениеті басым, бірақ қытай мәдени үлгілері де маңызды. Бұл қауым португал саудагерлері мен отарлық үкімет арасындағы байланыс көпірі ретінде қызмет етті – Қытай туралы аз білетін Португалиядан келген португалдар және португалдар туралы аз білетін қытай халқы (халықтың 90%) арасындағы байланысты қамтамасыз етті. Кейбіреулері Макаода әскери қызметтегі португалдар еді. Көптегендері әскери қызметі аяқталғаннан кейін Макаода қалып, маканез әйелдеріне үйленді. Қытай әйелдері португалдарға сирек үйленді; бастапқыда, негізінен Гоандықтар, Цейлондықтар/Сингалдықтар (Шри-Ланкадан), Индоқытайлықтар, Малакалықтар (Малакадан) және жапон әйелдері Макаодағы португал еркектерінің әйелдері болды. Португалдық еркектер үнді, индонезиялық, малай және жапондық құл әйелдерін серіктес ретінде пайдаланды. Жапон қыздары португалдық еркектермен Жапонияда сатып алынды. Макаоға африкалық құлдар, жапон құлдары, сондай-ақ Хидэёси дәуірінде Кореяға жасалған жапон шабуылдары кезінде тұтқынға алынғаннан кейін португалдар жапондықтардан сатып алған христиан корей құлдары келді. 1555 жылдан бастап Макаоға Тиморлық, Африкалық, Малаккалық және Үндістандық құл әйелдер келді. Помбал Макаоға Тиморлық әйелдердің келуіне рұқсат берді. Көптеген қытайлықтар католицизмге көшкенімен ғана маканездерге айналды, олардың португалдық шыққан тегі болған жоқ, өйткені олар христиан емес қытайлықтардан бас тартқандықтан маканез халқына сіңіп кетті. Португалдар мен жергілікті тұрғындар арасындағы некелердің көпшілігі Танка тегінен шыққан португал еркектері мен әйелдері арасында болды, олар Қытайдағы ең төменгі тап саналды және португал қоныстанғандармен және теңізшілермен байланыста болды. Португалдар сияқты батыс жігіттерінен шетелдіктерге үйленбейтін жоғары сыныпты қытай әйелдері бас тартты. Макао әдебиетінде Танка әйелдері мен португал еркектері арасындағы махаббат пен неке туралы жазылған шығармалар бар, мысалы, Энрике де Сенна Фернандестің "А Чан, А Танкарейра" атты туындысы. Португалиялық әдет-ғұрыптарды қабылдаған қытайлықтардың христианға айналу оқиғалары 3-параграфта баяндалады. Сонымен қатар, Манила галеон саудасының ортасында аз ғана латиняндықтар Макао порттарына қоныстанды, Қытайда және Индонезиядағы Тернатеге, Манила, Филиппин және Акапулько, Мексика арасындағы негізгі сауда жолындағы екіншілік байланыс сауда тораптарына; олар португалдық қоныстанғандармен және әртүрлі азиялық қоныстанғандармен үйленді; алғашқы латын америкалық азиялықтар негізінен мексикалықтар және аздаған колумбиялықтар мен перуліктер 16-шы ғасырда Азияға (негізінен Филиппинге) келді. 1638 жылы Шимабара көтерілісінен кейін шамамен 400 жапондық христиан Макаоға немесе испан Филиппиндеріне ресми түрде жер аударылды, ал мыңдаған адам ерікті түрде жер аударуға мәжбүр болды. Жапондық католик босқындарының көпшілігі португал тілін жетік білетін, тіпті португалдық қоныстанғандармен және Макаодағы қоныстанғандармен үйленген. Вьетнамда шетелдік еркектермен жүргізілген бизнестің көп бөлігін шетелдік саудагерлермен жыныстық және сауда қатынастарында болған жергілікті вьетнамдық әйелдер жүргізді. Макаода ұзақ уақыт бойы тұрған португал және малай тілдерінде сөйлейтін вьетнамдық әйел Кочин Қытай мен Голландия делегациясының арасындағы алғашқы дипломатиялық кездесуге аудармашы болды. Ол үш он жыл бойы Кочин Қытай сотында үш күйеуге, біреуі вьетнамдық, екеуі португалдыққа үйленген қарт әйелмен аудармашы болып қызмет етті. Космополиттік алмасуды вьетнамдық әйелдердің португал саудагерлеріне үйленуі жеңілдетті. Бұл вьетнамдық әйелдер португал еркектеріне тұрмысқа шығып, Макаода өмір сүрді, осылайша олар малай және португал тілдерін еркін меңгерді. Он тоғызыншы ғасырдың аяғында және Салазардың фашистік Estado Novo режимі кезінде маканездердің көпшілігі континентальдық португалдықтар сияқты тәрбиеленді. Олар португал мектептеріне барады, міндетті әскери қызметке қатысады (кейде Африкада шайқасты) және католик дінін ұстанады. Соңғы уақытта, 1980 жылдары, маканездердің көпшілігі ресми қытай білімін алмаған, сондықтан қытай тілін оқи да, жаза да алмады. Кантон тілінде сөйлейтіндер көбіне таныс болды, ал кейбіреулері аналарынан немесе амаларынан алған аймақтық акцентпен (鄉下話) сөйлейтін. 1557 жылдан бері Макаодағы португалдық қоныстану, күшті католик дінінің болуын қамтамасыз етті, нәтижесінде көптеген қытайлықтар католицизмге көшті. Маканездердің көптегендері осы Жаңа Христиандарға шыққан тегін анықтай алады. Осы қытайлықтардың көпшілігі Макао халқына сіңіп кетті, қытайлық фамилияларын жойып, португалдық фамилияларды қабылдады. Макао халқының ұжымдық естелігінде Святого Лазаря приходы туралы "進教圍, 割辮仔, 唔係姓念珠 (Rosário) 就係姓玫瑰 (Rosa)" деп аталатын ән бар, онда осы христианға көшкен қытайлықтар тұрды. Сондықтан, Розарио немесе Роза фамилиясы бар көптеген маканездердің қытай тегі болуы мүмкін екені болжанады. Осы себепті, португалдық қандары жоқ Розарио, Роза және басқа португалдық фамилияларын тасушы еуразиялықтарды басқалар португалдық қанды деп жаңылыстыруы мүмкін, ал португалдық қанды еуразиялықтар португалдық қандарын аналық тарапынан іздейді. Святого Михаила Архангела зиратына (Cemitério São Miguel Arcanjo) сапар, Святого Лазаря приходының жанындағы негізгі католик зираты, қытай және португалдық мұраның әртүрлі спектрін көрсететін қабір тастарды ашады: португалдық фамилиясымен немесе одан без португалдық шақырылған есімдері бар қытайлықтар, португалдықтар католик қытайлықтарға үйленген және т.б. Тынық мұхитындағы Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен және Қытай Республикасының Тайванға көшуімен, Макао халқы екі бөлек Макао қауымдастығының қайта біріктірілуі арқылы өсті: Гонконгтық Макао және Шанхайлық Макао. 1941 жылы Гонконгқа жапондықтардың басып кіруімен, Макао халқы, оккупациядан қашып, Макаоға босқындар ретінде келді. Осы маканездердің, көптеген білікті жұмысшылар мен мемлекеттік қызметкерлердің ішінде, ағылшын және португал тілдерін жетік білетін және колонияға құнды коммерциялық және техникалық дағдыларды әкелгендер болды. Макао қауымының тағы бір ерекше тобы – 上海葡僑; Шанхайдан келген португалдық қоныстанғандардың ұрпақтары, "Шығыстың Парижінде" басқа шетелдіктер мен қытайлықтар арасында делдалдық қызмет атқарды. Олар 1949 жылы коммунистік күштер келген кезде Шанхайдан Макаоға көшті. Көптегендері португал тілін аз білді және Португалиядан бірнеше буын алыс болды, негізінен ағылшын және шанхайлық тілінде, және/немесе мандарин тілінде сөйледі. Шанхайлық Макао Макаода ағылшын тілін оқыту арқылы өзіне орын жасады. Шанхайлық қоныстанғандардың балалары мен немерелері ғана португал тілін сөйлей алады. Макаодан да көптеген адамдар Гвоздика революциясы және Макаоның Қытай Халық Республикасына берілуі кезінде эмиграциялады. Көптеген эмигранттар Бразилияға, Португалияның Африка территорияларына және Австралияға көшті.
Колониядан кейінгі кезең
1974 жылдан кейін Португалияның басқа колониялары тәуелсіздік алғаннан бастап, Макаоның Қытайға қайтаруы осы процесті жылдамдатты, нәтижесінде макаолық қауым португалдық мұрасын жоғалта бастады. Қытайға қайтарылғаннан кейін португалдықтарға адал болған көптеген португалдар, еуразиялықтар және қытайлықтар Макаодан кетіп қалды. Қалғандардың ішінде, тіпті таза қытай тегінен туған балалар да португал тілінен ағылшын тіліндегі орта білімге көшті, себебі көптеген ата-аналар португал тіліндегі білімнің маңыздылығы төмендеп бара жатыр дегенге көз жеткізді. Португалдық кезеңде аралас текті макаолықтардың көпшілігі португал тілінде сөйлемейді және тек кантон тілінде ғана сөйлейді; ал португал тілінде сөйлейтіндердің арасында кантондық акцент байқалады және олар оны екінші тіл ретінде қолданады. Сонымен қатар, таза португал тегінен туған макаолықтар да португал тілін білмейтін қытайлармен қарым-қатынас жасау үшін кантон және мандарин тілдерін үйренуде. Бүгінде макаолықтардың көпшілігі, егер жасы келсе, қытай тілін оқып-жазуды үйренуге қайта оралады. Көптегендер португал, кантон және мандарин тілдерін еркін меңгергендер үшін белгілі бірше маңызды рөл бар екенін көреді. Туған тілдерінде португал, кантон және мандарин тілдерін ауыстырып қолдану жиі кездеседі. 1980 жылдары макаолық немесе португал әйелдері өздерін қытайлық деп жариялаған ер адамдарға үйлене бастады.
Маканолықтардың жеке басын анықтау туралы дау
"Маканез" терминінің нақты мағынасына қатысты пікір таластар бар. Маррейростың мақаласы "маканез типтерінің" кең ауқымын ұсынады, португалдар арасында өмір сүретін қытай христиандарынан португал тегінен тараған ескі әулеттердің ұрпақтарына дейін; барлық топтар осы тарихи тұрғыдан заңдастырылған топқа біріктірілген. Дәстүрлі түрде, маканездердің этникалық байланысының негізі – үйде португал тілін қолдану немесе португал мәдени үлгілерімен белгілі бір байланыстар, және ол тек тұқым қуалау арқылы анықталмайды. Пина Кабрал мен Лоуренсо бұл мақсатқа "негізінен португал тіліндегі білім беру жүйесі арқылы" қол жеткізілетінін айтады. Көбінесе, португалдықтарға жақындығының арқасында, маканездер екі мәдениетті және екі нәсілдік теңдеуде қытайлықтарға қарағанда португалдықтармен өзін теңейді. Бірақ іс жүзінде, маканез болу – бұл жеке адамның өзін қалай анықтауына байланысты. 1990 жылдардың ортасында Макао үкіметі маканездерді этникалық тегіне, тіліне немесе ұлтына қарамастан, Макаода туған барлық адам деп қайта анықтауға тырысты. 1999 жылдың соңында Макаоның Қытай Халық Республикасымен қайта бірігуінен кейін дәстүрлі анықтамалар қайта қарастырылуда. Макаоның өзгеретін саяси ахуалына байланысты, кейбір маканездер қытай мұрасын мойындап, онымен жақын байланыс орнатуда. Бұл беймаздық "crioulo" деген қосымша сөзбен азайтлуы мүмкін.