Кіріспе

Стамбул археологиялық мұражайлары - Түркияның Стамбул қаласында, Гюльхань саябағы мен Топкапы сарайының жанында орналасқан үш археологиялық мұражайлар тобы. Бұл мұражайларда әлем тарихындағы барлық дәуірлер мен өркениеттердің бір миллионнан астам заттары бар. Стамбул археология музейлері үш мұражайдан тұрады: Археологиялық музей (негізгі ғимаратта), Ежелгі Шығыстың мұражайы, Ислам өнерінің мұражайы (тілті кіоскте).

Өмірбаян

Мұражайдың басталуы жақын маңдағы Агия Ирен шіркеуінен бастау алады. Стамбулды жаулап алғаннан кейін шіркеудің янисарлар казармаларына жақын орналасуы оны қару-жарақты сақтау үшін іс жүзінде "ішкі арсеналға" (түрікше İç Cebehane) айналдырды. 1726 жылы Сұлтан Ахмед III билік құрған кезде ол толыққанды қару қоймасы ретінде жұмыс істеді, ол түрік тілінде "Қорал үйі" деп аталатын Дар ел Эслиха деп аталды. Стамбулда да осындай археологиялық мұражай ашуға бұйрық берді. Содан кейін 1869 жылы шіркеу мен оның жұмыстарының ашылуы "Мюзе и Хюмаюн" (Осман түрікшесі: Müze i Hümayun немесе түрікше: İmparatorluk Müzesi) деген атпен декретпен ашылды. Стамбул археологиялық мұражайы "Түркияның алғашқы мұражайы" деп аталады. Ол алғаш рет 1953 жылы түрік және ислам өнерін көрсету үшін Фатих мұражайы ретінде ашылды, кейіннен Стамбул археологиялық мұражайына қосылды. 1881 жылы мұражайдың алғашқы кураторы және негізін қалаушы - суретші, археолог, Осман империясының ұлы везирі Ибрагим Эдгем-пашаның ұлы Осман Хамди-бей болды. 2019 жылы "Құран оқып отырған қыз" атты суреті 6,3 миллион британдық фунтқа сатылып, сол кездегі ең қымбат түрік суреті болды. XIX ғасыр бойы Еуропа мемлекеттерінің тарихи жәдігерлерге берген маңыздылығын Осман империясы да біртіндеп түсіне бастады. Осыған байланысты осы мәдени құндылықтарды реттеу әдісін құру мәселесі туындады. Осы уақытқа дейін Осман империясындағы "тарихи жәдігерлер" фикхтың (Ислам заңының) жалпы қағидаларына бағынды. Тарихи жәдігерлерді сақтау үшін арнайы ережелердің болмауы тарихи жәдігерлерді анықтау, оларды қайда және қалай сақтау керектігі сияқты аспектілерді қоршаған құқықтық босқа орын берді. Бұл 1869 жылы өзгерді, ол кезде көне жәдігерлерді реттеуді айқындайтын заңдардың бірінші жиынтығы қабылданды. Қазіргі заманғы қорғау сарапшылары мұны Осман мемлекеті шығарған алғашқы "қорғау заңы" деп атайды, ол қазба жұмыстарын жүргізуге және оған байланысты артефакттерді басқаруға рұқсат беруге бағытталған. Бұл заңға сәйкес, қазба жүргізілген жердің иесі табылған заттардың иесі бола алады. Мұндай жәдігерлерді шетелге әкету заңсыз болса да, оларды ішкі шекарада сатып алуға және сатуға болады, ал оларды сатып алудың негізгі құқығы мемлекетте болды. Мәдени құндылықтарды қорғау туралы императорлық жарлық күшіне енгеннен кейін, Осман империясының барлық провинциялық губернаторлары табылған бұйымдарды астанаға жібереді, осылайша коллекция одан әрі өседі. Көп ұзамай ашылған ірі табылған заттармен (мысалы, қазіргі Ливандағы Сидон патшасының некрополының қазба жұмыстары) мұражайдың өсіп келе жатқан коллекциясын орналастыру үшін жеткілікті көлемде арнайы салынған ғимараттың қажет екендігі көп ұзамай анық болды. Негізгі ғимараттың құрылысын 1881 жылы Хамди Бей бастаған, оның ресми ашылуы 1891 жылы 13 маусымда өтті. Архитекторы Александр Валлаури (Стамбулдағы Пера Палас қонақ үйін де жобалаған). Ғимараттың қасбеті музейдің ішінде орналасқан Александр Саркофагы мен Арыстағы әйелдер саркофагынан шықты. Мұражайдың кіреберісіндегі қақпалардың фронтондарындағы Осман түркі тіліндегі жазуда "Asar ı Atika Müzesi" (Ежелгі заттар мұражайы) деп жазылған. Жазудағы тугра солтан Абдулхамид ІІ-ге тиесілі. Көптеген адамдар бұл ғимаратты Стамбулдағы неоклассикалық стильдегі сәулет өнерінің ең үздік үлгісі деп санайды. 1991 жылы 100 жылдығына орай мұражай Еуропалық Кеңестің Музейлік сыйлығын алды, әсіресе негізгі ғимараттың төменгі қабаттағы залдарында жүргізілген жөндеулер және басқа ғимараттардағы жаңа көрнекіліктер үшін. Ежелгі Шығыстың мұражайы 1883 жылы Осман Хамди Бейдің тапсырысы бойынша көркемсурет мектебі ретінде құрылған. Содан кейін ол 1935 жылы ашылған мұражай ретінде қайта ұйымдастырылды. Жинақтар анатолиялық (алғашқы қола дәуірі, ассириялық отарлық кезең, хетт, неохетт, урарт, арамей), месопотамиялық, мысырлық, сириялық, ирандық, палестиндік және ежелгі араб тілдеріне қатысты. Мысырлық коллекция - бұл мысырлық өнердің барлық түрлеріндегі 1200 дана. Олардың көпшілігі 1891 жылы Гаутье қазған Карнак маңындағы Дра Абу әл Нагар қазбаларынан алынған. Басқалары Мысырдың Хидивтері мен Османдық офицерлердің сыйлықтары. Месопотамиялық артефактілер - Ассур, Ниппур, Лагаш, Гирсу, Урук, Шұрупак, Сиппар, Ниневия қазбаларынан шыққан 10,000 дана. Палестиналық заттар Осман дәуіріндегі Tell Gezer, Tell Zakarijah, Tell el Hesi, Tell Taannek, Tell Sandahanna, Megiddo және Иерихон қазбаларынан алынған. Сузаның кейбір құмыралары француз қазбашыларынан сатып алынған.