Кіріспе
Оңтүстік Американың шығысындағы су бұлағы Рьо-де-ла-Плата (lang es, Bacia do Prata), көбінесе ғылыми жазбаларда Платина өзені бассейні деп аталады, кейде Платина бассейні немесе Платина аймағы деп аталады, бұл Оңтүстік Америкадағы Рьо-де-ла-Платаға құйылатын гидрографиялық аймақ. Оған Боливияның оңтүстік-шығысы, Бразилияның оңтүстік және орталық бөлігі, Парагвайдың бүкіл аумағы, Уругвайдың көп бөлігі және Аргентинаның солтүстігі кіреді. Бұл құрлықтың жер бетінің төрттен бір бөлігін алып жатқан Оңтүстік Америкадағы екінші үлкен су бассейні (Амазонка бассейнінен кейін) және әлемдегі ең үлкен бассейндердің бірі. Ла-Плата алабының негізгі өзендері - Парана өзені, Парагвай өзені (Парананың негізгі саласы) және Уругвай өзені.
The Río de la Plata basin (lang es, Bacia do Prata), more often called the River Plate basin in scholarly writings, sometimes called the Platine basin or Platine region, is the hydrographical area in South America that drains to the Río de la Plata. It includes areas of southeastern Bolivia, southern and central Brazil, the entire country of Paraguay, most of Uruguay, and northern Argentina. Making up about one fourth of the continent's surface, it is the second largest drainage basin in South America (after the Amazon basin) and one of the largest in the world. The main rivers of the La Plata basin are the Paraná River, the Paraguay River (the Paraná's main tributary), and the Uruguay River.
География
Ла-Плата алабы солтүстікте Бразилияның биік тауларымен, батыста Анд тауларымен, оңтүстікте Патагониямен шектеседі. Су бөліктері негізінен оңтүстікке қарай Рио-де-ла-Платаның бастауынан шамамен , Бразилия мен Куиабаға дейін Бразилияда және Боливиядағы Сукреге дейін, 14 және 37 градус оңтүстік ендіктер мен 43 және 67 градус батыс бойлық аралығында жатыр. Парана өзені - Ла-Платаның ең үлкен саласы, Оңтүстік Америкадағы екінші ұзын өзен және әлемдегі ең ұзын өзендердің бірі. Саяси тұрғыдан алғанда, бассейнге Бразилияның Мату-Гросу, Гояс, Минас-Жерайс, Сан-Паулу, Мату-Гросу-ду-Сул, Парана, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттарының бір бөлігі немесе барлығы; Боливияның Санта-Крус, Чукисака және Тариха департаменттері; Парагвайдың бүкіл елі; Уругвайдың батыс және орталық департаменттері; және Аргентинаның Хужуй, Салта, Формоса, Чако, Мисионс, Тукуман, Сантьяго-дель-Эстеро, Санта-Фе, Корриентес, Кордова, Энтре-Риос, Буэнос-Айрес және Ла-Пампа провинциялары кіреді.
Гидрология
Бұл аймақта түсетін жауын-шашынды көптеген өзендер жинап, ақырында Рио-де-ла-Платаға жетеді, олардың барлығы дерлік Парана өзені, Парагвай өзені және Уругвай өзені арқылы өтеді. Ла-Платаның ең маңызды қосалқы өзендері. Өзен Атлант мұхитына орташа есеппен , оның басым бөлігі Паранадан келеді. Бассейн әлемдегі ең ірі су деңгейлері жүйелерінің бірі болып табылатын Гуарани су деңгейінің қайта зарядталатын аймағы болып табылады. Ла-Плата бассейнінің өзендері жыл сайын Рио-де-ла-Платаға шамамен бір тонна балшық тасып әкеледі, онда жел мен тасқын саз суларды қозғайды; Атлантикадан Буэнос-Айреске дейінгі кеме жолы үздіксіз дренаж арқылы ашық ұсталады.
Салалар
Парана өзенінің негізгі салалары - Паранаиба өзені, Гранде өзені, Тиэте өзені, Паранапанема өзені, Игуасу өзені, Парагвай өзені және Саладо өзені, одан кейін ол үлкен Парана дельтасында аяқталады. Парагвай өзені Пантаналь батпақты жері арқылы ағады, одан кейін оның негізгі салаларына Пилкомайо өзені мен Бермехо өзені кіреді, Паранада аяқталады. Уругвайдың негізгі салалары - Пелотас өзені, Каноас өзені, Ибикуи өзені және Рио-Негро. Рио-де-ла-Платаның тағы бір маңызды саласы - Саладо-дель-Сур өзені.
Тарих
Рио-де-ла-Плата бассейні Оңтүстік Американың қазіргі тарихында көптеген қақтығыстардың орны болды, өйткені бассейнде Оңтүстік Америкадағы португал және испан империялары мен олардың кейінгі мемлекеттерінің арасындағы (қақтығысты) шекаралар болды. Өңірде, әсіресе XIX ғасырда, аумақтық бақылау үшін бірқатар соғыс жүргізілді.
Ертедегі барлау
Барлаушы Себастьян Кабот Рио-де-ла-Плата мен оның қоныстары туралы егжей-тегжейлі зерттеу жүргізді және өзенге қазіргі атауын берді. 1526-1529 жылдары аралығында Парана мен Уругвай өзендерін аралап, Парана өзенінен қазіргі Асунсьон қаласына дейін көтеріліп, Парагвай өзенінің жоғарғы жағын да аралап шықты. Кэбот қазіргі Асунсьон қаласының маңында гуаранилермен сауда-саттық жасап күміс әшекейлер сатып алды, ал бұл заттардан Рио-де-ла-Плата, "күміс өзен" деген атау пайда болды.
Колониялық кезең
Платина аймағындағы алғашқы еуропалық колония Буэнос-Айрес қаласы болды, оны 1536 жылы 2 ақпанда Педро де Мендоса құрды. Алайда бұл қоныс тез арада тасталды; Ла-Плата сағасында қоныс құрудың сәтсіздігі өзеннің жоғары жағасында зерттеулерге және 1537 жылы Асунсьонның құрылуына әкелді. Буэнос-Айрес 1580 жылы 11 маусымда Хуан де Гараймен қайта құрылды. Колониялық дәуірде қымбат металдардың жетіспеушілігіне байланысты Платина алабы XVIII ғасырға дейін Испания империясы негізінен назардан тыс қалды, ол кезде Португалия, Колония дель Сакраментоның құрылуынан кейін және Рио-Гранде-ду-Сулды отарлаудан кейін және Ұлыбритания сағасына кеңейумен қатер төндірді. Өңірдегі испан колониялары Перу вице-корольдігінен бөлініп, 1776 жылы Буэнос-Айрестегі астанасы Рио-де-ла-Платаның жаңа вице-корольдігіне айналды. Наполеон соғыстары кезінде Испания француздардың одақтасына айналды, ал Ұлыбритания 1806 - 1807 жылдары аймақты басып алды.
Революциялық кезең
XIX ғасырдың бірінші ширегінде бұрынғы испан және португал колонияларының тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін аймақтағы қақтығыстар күшейді. Платина аймағындағы аумақтық мүдделер мен навигациялық құқықтар ғасыр бойы көптеген қарулы қақтығыстарда, соның ішінде Аргентинаның азаматтық соғыстары, Цисплатина және Платина соғыстары және Парагвай соғысында талқыланды.
Плотиналар
Бассейнде бірнеше гидроэлектр бөгеттері жұмыс істейді, олардың ішінде Парагвай мен Бразилия арасында Парана өзенінде орналасқан әлемдегі үшінші ірі жұмыс істейтін нысан - Итайпу; Парана өзенінде орналасқан Бразилиядағы 21-ші, Илья Солтейра бөгеті; Парана өзенінде орналасқан Парагвай мен Аргентина арасында орналасқан 25-ші, Ясирета бөгеті; Парана өзенінде орналасқан Бразилиядағы Итумбиара бөгеті. Бразилиядағы Паранайба өзенінде Эмборкасао және Сан-Симао бөгеттері де бар. Бразилиядағы Паранада инженер Суза Диас пен инженер Серджио Мотта бөгеттері де бар. Бразилиядағы Гранде өзенінде Агуа-Вермелья, Фурнас, Пейхотос, Маримбондо, Луис-Баррето, Ягуара және Вольта-Гранде бөгеттері орналасқан. Бразилиядағы Игуасу өзенінде Бенто Мунхоз, Ней Брага, Хосе Рича, Сальто Сантьяго және Сальто Осиорио гидроэлектр станциялары орналасқан. Бразилиядағы Пелотас өзенінде Мачадиньо су электр станциясы орналасқан. Салто-Гранде бөгеті Уругвай өзенінде орналасқан және оны Уругвай мен Аргентина бөліседі. Сонымен қатар, Уругвай өзенінде, бірақ Бразилия аумағында, Ита ГЭС-і орналасқан. Уругвайдағы Негро өзенінде Ринкон-дель-Бонете немесе Габриэль-Терра су қоймасы және Байгоррия мен Конституция бөгеттері бар.
Өңірлік мәдениет
Рио-де-ла-Платаның төменгі алабында сөйлейтін испан тілінің диалектісі - Рио-де-ла-Плата испан тілі, өзеннің атымен аталған. Платина аймағы - танго биі мен музыкасының туған жері.