Кіріспе

Өсімдік түрі Ulmus minor Mill., далалық шырша, Еуропа түрлерінің ішіндегі ең көп түрлі түр болып табылады, бірақ оның таксономиясы әлі де дау-дамайға айналған. Оның табиғи ареалы негізінен Оңтүстік Еуропаға, Кіші Азия мен Иранға дейін созылады; оның солтүстік форпостары Балтық аралдары Оланд және Готланд, бірақ оны адамдар енгізген болуы мүмкін. Ағаштың әдеттегі мекені - негізгі өзендер бойындағы төменгі орман, онда ол емен мен күлмен бірге өседі, онда ол жазғы су тасқынына төзімді. Қазіргі кездегі түрлерді өңдеу Риченске көп нәрсеге байланысты, ол 1983 жылы Еуропа құрлығында далалық шыршаның бірнеше сорттары бар екенін атап өтті. Оның ішінде Франция мен Испанияның ұсақ жапырақты U. minor; Солтүстік және орталық Италияның тар жапырақты U. minor; Оңтүстік Италия мен Грекияның тығыз түкті U. minor; Балқан жағалауындағы ұсақ тісті жапырақты U. minor; Дунай аймағындағы үлкен тісті жапырақты U. minor; Оңтүстік Ресей мен Украинадағы ұсақ жапырақты U. minor. Британдық сорттарға келетін болсақ, "континенттік популяциялар [шығыс ағылшын далалық шұбарға] ең жақын Еуропаның орталығында", ал оңтүстік-батыс түрлері Франциядан әкелінді. Алайда ол жазған кездегі зерттеулердің толық аяқталмағанынан "Еуропалық далалық шұңқырдың аймақтық сорттарға бөлінуі мүмкін емес" деген қорытындыға келді. "Қызыл" елім деген атауды британдық орманшылар көбінесе ағаш түсіне сілтеме ретінде қолданған. 1968 жылы Риченс бірнеше британдық шұбарларды, әсіресе ағылшын шұбарларын U. minor түрлерінің бір түрі немесе түрі ретінде суға батырды. Алайда, он жылдан кейін жазған Мелвилл бес түрлі түрді (оның ішінде U. glabra), бірнеше сортты және көптеген күрделі будандастарды анықтады. 1992 жылы Армстронг британиялықтардың қырық түрін және шағын түрін анықтады. Клайв Стейс (1997) британдық елм туралы "Риченстің екі түр (глабра және кіші) тұжырымдамасы таксономиялық құндылық үшін жеткілікті түрде кемсітпейді" деп жазды. Дегенмен, соңғы жылдары ең көп қолданылған Рихенс жіктелімі, бірақ Flora Europaea-да қолданылмайды. 2009 жылы Эдинбургтегі Корольдік ботаникалық бақтың қызметкері Макс Коулман былай деп жазды: "ДНҚ-ның саусақ іздерін алу әдісі пайда болғанда, бұл мәселеге айтарлықтай жарық түсті. Бірнеше зерттеулер қазірдің өзінде Мелвиллдің түрге көтерілген ерекше формалары мен Риченстің далалық шұбар ретінде біріктірілгені - бұл генетикалық жағынан бірдей, тек қана клондар, олар кесінділер немесе тамыр сорушылар сияқты вегетативтік жолмен көбейтіледі. Бұл британдық тақпақшыл елімдер, мысалы, Plot elm және English elm, далалық елімнің бір ғана клоны екені дәлелденді дегенді білдіреді. Риченстің бұл туралы дәлел келтіре алмайтын дәлелі болмаса да, ол бірнеше клондарды тани отырып, оларды бір түрге топтастырғанда дұрыс болды". Молекулалық маркерлерді талдау ақыр соңында таксономиялық шатастықты жояды деп үміттенемін.

Сипаттама

Ағаш әдетте 30 м (98 фут) дейін өседі және дөңгелек тәжге ие. Бұтаның қабығы дөрекі, ескі ағаштарда кішкене бүгіліп, блок үлгісін құрайды. Жас бұтақтарының кейде қабықшалы қанаттары болады. Бұтақтары шұбар шұбар шұбарға қарағанда жұқа. Жапырақтары басқа еуропалық түрлерге қарағанда кішірек, сондықтан ерекше эпитет кіші, бірақ олар ағаштың жетілуіне байланысты өте әртүрлі болуы мүмкін. Жас өскен жапырақтар (сұрыптар, көшеттер және т.б.) Жүректің жасушалары дөрекі және ерте жасқа толған, ал жетілгендері әдетте тегіс, бірақ формасы өте өзгермелі; жалпы алғанда 12 жұптан аз жақтау тамырлары бар. Жапырақ тамырлары бойындағы қара бездердің шағын бөлшектері жиі кездеседі, оларды лупа арқылы көруге болады. Ulmus minor Франциядағы гүлдеуі және жемісті 10 жастан бастап бастайды. Түрлер голландтық елм ауруынан зардап шеккеннен кейін де тамырлар мен сабақтардан сорғыларды тез шығарады; сондықтан генетикалық ресурстар жойылып бара жатқан жоқ деп саналады.

Зиянкестер мен аурулар

Бұл түрдің голландтық шырша ауруына (DED) өте өзгермелі реакциясы бар, оның ішінде 20-ға дейінгі барлық сәнді өсімдіктер клондары бар (қосалқы түрлер мен сорттарды қараңыз). Алайда, далалық шырша генетикалық жағынан өте өзгермелі; Италиялық үлгілер патогенмен улану кезінде 15-тен 100% -ға дейін өледі және 70-тен 100% -ға дейін кеуіп кетеді, ал Испанияда сыналған ағаштарда өзгермелілік 5-тен 100% -ға дейін кеуіп кетеді және 20-дан 95% -ға дейін кеуіп кетеді. 2013 жылы Мадрид политехникалық университетінің зерттеушілері Испанияда "Саппоро күзгі алтындарынан" жоғары төзімділік деңгейі бар ағаштардың ашылуы мен клондалуын жариялады (бағ. Алма сарыларының төзімділігі (флоэма некрозы) әдетте жақсы, U. minor "ажырау қоқысы" сияқты симптомдарды Италияда, соның ішінде Сицилия мен Сардинияда кейде ғана көрсетеді, алайда ауру Францияда, оның ішінде Парижде жиі кездеседі.

Өсіру

U. minor жалпы және бірқатар клондар (осыдан әрі "Култивары" қараңыз) бір кездері Еуропаның қалалары мен ауылдарында кең таралған, бірақ Голландиялық елм ауруына бейімділігі үшін U. minor қазір өсіруде жиі кездеспейді. Алайда, 1990 жылдары басталған жоба аясында, ЕО-дағы ұлттық ғылыми-зерттеу институттары бірнеше мың далалық шыршаның табиғи төзімділігін тексерді. Ұлыбританияда солтүстікте жапырақтары кеш шашылып, сорып алу әдетіне қарамастан, континенттік U. minor кейде сәндік қалалық ағаш ретінде отырғызылды. 1913 жылы Августин Генри Шотландиядағы саябақтарға отырғызылған U. minor француз тектес екенін жазды. Жақында Ұлыбританияға Италиядан U. minor тұқымы әкелінді. Эдинбургте жалпы U. minor тұқымдары болып табылмайтын жетілген тірі қалғандар бар (2015). U. minor оңтүстік жарты шарда, әсіресе Австралия мен Аргентинада танымал болды.

Белгілі ағаштар

Жасөспірімдер үлкен жасқа дейін өмір сүре алады. Ежелгі Грекияның Тракия аймағындағы Метаксадес ауылының алаңында ежелгі далалық елім тұрды. 1286 жылы холера ауруы тарағаннан кейін ауылды тастап кеткен ауыл тұрғындары оны тау басында, бұлақ жағасында өсіп тұрған жас шыршаға қайтадан қосты. Алма (алғашқы деп саналады) және фонтан 20 ғасырдың аяғына дейін ауылдың басты нүктесі болды. Грекиядағы ең биік жазылған далалық шыршалар 1650 жылы Сиатиста маңындағы Омали Воиу (Oμαλή Bοΐου) жаңадан салынған Архангел Михаил мен Габриэль шіркеуінің жанында отырғызылған екі дана болды. Ашық өскен ағаштарға қарамастан, 20-ғасырдың ортасына қарай биіктігі 40 метрге жетті. Грекияның Тесалиядағы Айдона ауылының алдындағы ескі шырша ұлттық "Табиғат ескерткіші" ретінде "тізімге" енгізілген, жақында болған дауылда (2009) тәжін жоғалтып, қазір ол қалпына келтірілді; ол күшті түрде қалпына келеді. Ғасырлар бойы өздерінің өзегі мен тажын сақтап қалған далалық шыршаның сирек кездесетін мысалы - Корфудағы Стринилас ауылының алаңында 360 жыл бұрын табылған үлгі. Болгарияның Сливен қаласында осыған ұқсас жастағы (200 см.б.з.б.) ағаштар әлі күнге дейін (2013) тұр; басқа ардагерлер Сливеннен 7 км қашықтықтағы Самуилово ауылында тірі қалған деп айтылады. Францияда 650 жылдан астам уақытқа созылған ағаш 2010 жылдың жазына дейін Бордоның оңтүстігіндегі Бискаросс орталығында тірі қалды, содан кейін ол голландиялық елм ауруына ұшырады. Бельгия шекарасына жақын Бетанж қаласында, Франция, 1593 жылы отырғызылған деп есептелетін 6 метрлік тағы бір ардагер сақталған. Басқа да апаттар арасында Каркассон маңындағы Вильсекеландедегі "Л'ормеу де Салли" бар, "үш металл тірекпен қолдау тапқан керемет ағаш", XVII ғасырдың басында герцог де Салли отырғызған деп айтылады. Шамамен 400 жастағы және 5,55 метр бойлықтағы ағаш Италияның Пьемонт аймағындағы Мергоццо қаласында өседі. "L'olmo di Mergozzo", француздық "l'orme de Biscarosse" және "lorme de Bettange" сияқты, жасына байланысты қуырылады, оның өмір сүру мерзімі кесу арқылы ұзартылады, ал Испанияда Навахас қаласындағы Plaza del Olmo ("Elm square" испанша) қалашығында орналасқан елмінің айналасының көлемі 6,3 метр; 1636 жылы отырғызылған ол қала гербінде бейнеленеді. Англияда ірі үлгілер бір кездері U. minor subsp. DED пайда болғанға дейін шығыс округтерде кенже, тар немесе тегіс жапырақты шыршалар кең таралған. Ұлыбританиядағы ең үлкен ағаш 1911 жылы Гертфордширдің Грейт-Эмвелл қаласында өсті, биіктігі 40 м және 228 см. Тағы бір атақты үлгі - үлкен елім, ол 1978 жылы аурудан қайтыс болғанға дейін Лонг-Мелфорд Гриннің түбіне, Лонг-Мелфорд, Саффолк қаласында орналасқан екі бауырынан жоғары тұрды. Бұл үш ағаш "кем дегенде тоғыз ағаштан тұратын, оның бірі 1757 жылы өскен" . Ұзын Мелфорд шыршаларын 1940 жылы акварель суретшісі С. Р. Бадмин өзінің "Салқын таңдағы ұзақ Мелфорд жасыл" картинасында суреттеп шығарды, қазір Виктория және Альберт мұражайында. Англиядағы ең үлкен ағаштар - Сомерсет штатының Ист-Кокер қаласында (30 м биіктік, 95 см. биіктік), Эссекс штатының Хатфилд Певерел қаласының маңындағы Термитс фермасында (25 м биіктік, 145 см. биіктік) және Бедфордширдің Мелчборн қаласында (147 см. биіктік).

Англия

Ulmus minor subsp. атауы minor деген сөзді R. H. Richens ағылшын, корнуолл, лот немесе Гернси елімдері емес дала елімдері үшін қолданған. Алайда көптеген басылымдар жай Ulmus minor түрін әртүрленбеген далалық шырша үшін қолдануды жалғастыруда; шын мәнінде Эдинбургтегі Корольдік ботаникалық бақтың докторы Макс Колеман 2002 жылы "Британдық шыршалар" атты еңбегінде түрлер мен тұқымдықтар арасында нақты айырмашылық жоқ деп мәлімдеді. Кейбір билік өкілдері, соның ішінде Риченс пен Кольман, оның кең дереккөз аймағына қарамастан ("Италия, Испания, Португалия және Алжир") U. carpinifolia var ретінде қабылданды. Крюссманның (1984) "Италия Генри" атты еңбегінде Данияның Гисселфельд саябағындағы бір дананың суреті көрсетілген. Алайда, Bean (1988) оны "күмәнді емес" деп санады, ал оны Риченс (1983) елемеді. U. canescens Melville және U. boissieri Grudz. екеуі де Риченспен U. minor ретінде батылды. Біріншісі бүкіл шығыс Жерорта теңізінде, соның ішінде Палестина мен Израильде кездеседі және піскен кезде төменгі жағында тығыз түкті жапырақтарымен ерекшеленеді. Соңғысы - Иранда, Загрос ормандарында және Керман / Керманшах аймағында кездесетін аз танымал ағаш. Грин мен Риченс те U. minor var-ды батты. suberosa (Moench) Rehder "Cork barked elm", korkulme (Германия) немесе wiąz korkowa (Польша), U. minor генетикалық кездейсоқ, теңіз немесе жасөспірім түрі ретінде, сорттық мәртебеге лайық жеткілікті түрде сараланбаған, оның атауы таксономиялық консерватизмнің реликтіні құрайды.

Өнер саласында

Вилли Лотттың коттеджіндегі және Флатфорд Миллдің Суффолдағы елімдері Констеблдің суреттері мен суреттерінде Риченстің айтуынша "жұмсақ жапырақты елім" (U. minor), бірақ оның Дедхам Вейл мен Шығыс Бергольт пейзаж суреттеріндегі және суреттеріндегі шұңқыр елімдері "бәлкім, Шығыс Англияның будандасқан елімдері сияқты әлі де сол шұңқырларда өседі".

Солтүстік Америка

АҚШ Ұлттық Арборетумы, Вашингтон, АҚШ. А.К. емес. 12852, 64382. - Бұл - менің жеке кабинетім.

Еуропа

Арборетум де Ла Пети-Лоитери, Монтодон, Франция. Кейбір мәліметтері жоқ Кембридж ботаникалық бақшасы, Кембридж университеті, Ұлыбритания. Қосылу туралы мәлімет жоқ. Дубрава аробатериясы, Литва. Ешбір егжей-тегжейі жоқ. Грандж Ферм Арборетумы, Саттон Сент Джеймс, Спэлдинг, Линкольншир, Ұлыбритания. А.К. жоқ. белгісіз. Финляндияның Уппсала қаласындағы Линнеев бақтары. А.К. жоқ. 1930 жыл 1013 жыл. Корольдік ботаникалық бақ Эдинбург, Ұлыбритания. А.К. емес. 19699368, 16899359, 19699365 деген сандар. Корольдік ботаникалық бақтар, Кью, Ұлыбритания. А.К. жоқ. белгісіз. Сэр Гарольд Хиллиер Гарднс, Хэмпшир, Ұлыбритания. А.К. жоқ. 2001 0188, Иранда жиналған 3 дана, 2000. Строна Арборетумы, Өмір ғылымдары университеті, Варшава, Польша. Ешбір егжей-тегжейі жоқ.

Австралия

Иствудхилл Арборетумы, Гисборн, Жаңа Зеландия. 2 ағаш, егжей-тегжейі белгісіз.