Кіріспе

49 б.з.б. шайқас, Цезарьдің азаматтық соғысының бөлігі Цезарьдің Азамат соғысындағы Утика шайқасы (49 б.з.б.) Юлий Цезарьдің генерал Гай Скрибониус Курио мен Публий Аттий Варус қолбасшылық еткен Помпея легионерлері арасында болды. Курио Помпеи мен Нумидияны жеңіп, Варусты Утика қаласына қайтарып жіберді.

Өмірбаян

49 жылы қаңтарда Рубиконды кесіп өткен Цезарь Рим республикасын Помпейдің әскери басшылығымен оны жоюға бел буған Рим сенаторларының тобымен азаматтық соғысқа ұшыратты. Италия арқылы Помпейге жетіп, оны республика басшылығынан ажырату үшін, ол оларды Брундзийден кемемен Епирге қашуға кедергі жасай алмады. Оларды қуып жетудің орнына, Цезарь маңызды батыс өлкелерді басып алған Помпеи әскерлерімен күресуді шешеді. Сондықтан б. з. б. 49 жылы наурыз айында, өзі Испанияға аттанған кезде, ол Африкаға 31 когортты (Корфинийде оған бағынған және жақтасқан оңтайлы әскер) Гай Скрибоний Кюрионың қолбасшылығымен жіберді. Кюрионың кетер алдында бұл күш қосымша легионмен және 1000 галлалық атпен толықты. Ол соғыста аз тәжірибелі болғандықтан, өзінің өкілі ретінде өзінің сенімді әскери қызметкері Гай Каниний Ребилді тағайындады. Осы кезде Африканы Атий Варус басқарды, ол Цезарьдің Италия арқылы жүріп өтуі кезінде Ауксимустан қашып шыққаннан кейін Утикаға жол тартты. Ол провинцияны күмән күйінде тапты, өйткені пропратор Консидий Лонгус губернатор ретінде өз мерзімін аяқтап, Италияға оралды, ал оның тағайындалған мұрагері Элий Туберо әлі келген жоқ. Варус бұған дейін бірнеше жыл бұрын Африканың пропраторы болған еді, ал енді провинцияны Помпейдің атынан иеленуге шешім қабылдады. Жергілікті жерлерді білгендіктен және клиенттері арқылы қалыптасқан жергілікті байланыстардан пайдаланып, ол екі легион жинауға қол жеткізді. Тюберо Утикадан өз орнын алуға келгенде, Варус оны қуып, кетуге мәжбүрледі. Африкадағы өз позициясын нығайту үшін Варус Нумидияның патшасы Джубаның қолдауына арқа сүйеді, оның әкесі өз орнын Помпейге берген, ал Джубаның өзі Курионға жеке реніші бар еді, өйткені плебей трибуны ретінде Курион бірде Нумидияны Рим провинциясына айналдыратын заң ұсынған болатын. Бұл арада Курио Сицилияға өтіп, шығыста Помпейге қосылу үшін Сиракузадан қашып кеткен 23 сәуірде 49 жылы Сиракузадан қашып шыққан жетекші республикашыл сенатор Маркус Порций Катонды қуып шығады. Сицилиядағы қарсылық соғыспай-ақ басылғаннан кейін, Кюрио Африкадағы науқанға қатыспас бұрын Испаниядағы оқиғаларды естігісі келгендіктен, сол жерде қалуға шешім қабылдады. Тамыз айының басында ғана Сицилиядағы күштерінің жартысын қалдырып, Лилибайдан жүз көлік пен он екі галереядан тұратын флоттың екі легион мен 500 атты әскерді тасымалдап, Люций Цезардың қарауылдаушы кемелерін қуып, Бон мысығындағы Тонара шығанағына қонды.

Алдын ала операциялар

Кемелерге Утикаға аттануға бұйрық беріп, Курио өзенді айналып өту жолын бастады. Үш күннің ішінде ол Баградас өзенінің оңтүстік жағалауына жетті. Сол жерде Ребилуспен бірге жаяу әскерін қалдырып, ол ат әскерін алып, солтүстікке қарай аттанды. Осы жерден ол қалаға жақын орналасқан Варустың лагерін бағалай алды, оның алыс жағы Утиканың солтүстік-шығыс қабырғасымен қорғалған, ал жақын жағы теңізмен және ашық ауада театрмен қорғалған, оның лагеріне тек тар жолмен ғана жақындауға болады. Ол оңтүстікке қарай бұрылып, Утиканың қабырғаларына қашып бара жатқан қашқындарды байқады. Бұл Варусты Нумидияның 1000 жасағын (600 атлы және 400 сарбаз) құтқару үшін жіберуге мәжбүр етті. Екі күш қақтығысты, ал жақын маңдағы соғысқа үйренбеген нумидтер кері қайтарылды, бұл процесте 120 адамнан айырылды, қалған әскерлер қалаға кері шегінді. Кейіннен, Курио 200-ге жуық кеменің Утика портында Вардың әскеріне қажетті заттарды алып жатқанын және оның флотының өз орнында екенін байқап, заттарды өз қолына алуға шешім қабылдады. Ол кеме басшыларына жүктерін түсіріп, Курио қостарын тігуді жоспарлаған жерге жағаға қоюды бұйырды. Олар бауырластарды өлтіреміз деп қорқытқаннан кейін, соған мойынсұнып, жүктерін босатып, дереу жолға шықты. Баградадағы лагеріне жеңіске жетіп оралғанда, легиондар оны император деп жариялады. Келесі күні ол өз әскерлеріне Утикаға қарай аттануға бұйрық берді, бірақ ол өзінің лагері үшін барлап көрген Кастра Корнелияға қарай барудың орнына шабуыл жасауға шешім қабылдады және өзін қаланың оңтүстік-батысындағы жотаға орналастырды. Оның сарбаздары әлі де лагерін дайындап жатқанда, патрульдер үлкен нумидиялық күштерді көргенін хабарлады, патша Джуба оларды Варустың позициясын нығайтуға жіберді. Олар көзге түскенде, барлаушыларды жіберуге тырыспаған Курионың ұнжырғасы түсіп кетті. Ол Нумидияның жорығын тоқтату үшін ат әскерін жіберді. Оның атты әскері Нумидиялықтарға қарсы шайқасты. Кюрий өз әскерін жібермей тұрып, Нумидиялық ат әскері қаза болғаннан кейін қашып, қалаға тез кірді. Келесі күні түнде жүзбасы мен жиырма екі жасақшы Күрідің тұрағынан шығып, Варусқа қарай беттеді. Олар оған Курионың әскерлері өздерінің қолбасшысына қатты наразы екенін және ол оларды шайқастан бұрын жеңуге тырысуы керектігін айтты. Варус бұл стратегияға келісті, ал келесі күні таңертең ол әскерін жинап, оларды лагерден алып шықты. Кюрио да солай істеді. Екі әскерді қала мен батпақ аралығындағы кең аңғар бөліп тұрды. Варустың ағасы, сенатор Секст Квинтилиус Варус Варустың әскерінен шығып, Курион әскерін өз командирлері үшін емес, өз жақтарына қосылуға шақырды. Әскерлер үнсіз тыңдап, Варус лагеріне оралды, Кюрио да солай істеді. Сол күні, Курионың адамдары өздерінің қолбасшысын тастап кетуді ойлап, Курио өз офицерлерін кеңес алу үшін шақырды. Кейбіреулер Кюриоға көтеріліс басталмас бұрын шабуыл жасауға кеңес берді. Басқалары оған Варустың өзі келіп, сарбаздарына тынышталуға уақыт беруін ұсынды. Кюрио екі кеңесті де қабылдамай, ер адамдармен тікелей сөйлесуді шешті. Ол әскерлеріне сапқа тұруға бұйырып, оларды император алдында ант бергендері және оны император деп жариялағандары туралы еске салды. Ол бітірген кезде, оның әскері оны қолдауға әкелінді, және барлық күңкілдеулер басылды.

Шайқас

Келесі күні өз жауынгерлерін Курио бастап, Вар артынан еріп жүрді. Олар өз жасақтарын, өткен күні болғандай, аңғардың екі жағына орналастырды. Өзеннің екі жағы жеті фут биіктікте болса да, олар өте тік болды. Ақырында Варус Нумидиялық ат әскеріне, жеңіл қаруланған көмекшілердің қолдауымен, аңғардан өтуді бұйырды. Олар алға қарай аттанған кезде, Курион екі когортаның қолдауымен ат әскерін жіберді, олар Варустың алға қарай келе жатқан әскерлеріне қарсы аттанды. Екі күн бұрын жеңілген нумидиялық атты әскер қашып кетті. Көмекші әскерлер өз кезегінде қоршалып, олар тұрған жерде қырылды. Осы кезде Курионның өкілі Гай Каниний Ребиль Курионға бұрылып, мүмкіндікті пайдаланып, өз артықшылығын пайдалануды өтінді. Кюрио өз жасақшыларына бір күн бұрын берген анттарын еске салып, шабуылға бастады. Доланы кесіп өтіп, жаудың беткейіне көтерілгенде, Курио Варустың адамдарының қашып кеткенін байқады. Олардың артынан қуып, Варустың әскерінің көбісін қашып кету үшін асыққан өз адамдары таптап өлтірді, ал басқаларын Курионың адамдары өлтірді. Көпшілігі Утика қаласына жеткенше тоқтамады. Варус қатты ұнжырғасы түскендіктен, қалаға бүкіл әскерін қайтқан, тек бір кернейші мен бірнеше шатырды қалдырған. Нәтижесінде Варус 600-ге жуық адамын жоғалтып, тағы 1000-ы жараланды; Курионың өзі жараланғандардың саны 100-ге жетті.

Салдары

Ұрыстың шатастығына байланысты Курионы Варус қайта топтаспас бұрын қаланы алуға шақырды, бірақ ол өзін ұстады, өйткені қалаға шабуыл жасауға мүмкіндігі жоқ еді. Алайда келесі күні ол қалаға аштықпен қарсы шығып, оны бағындыруды көздеді. Қаланың басшылары Варусқа келіп, оны беріліп, қаланы қоршаудан құтқарып қалуды өтінді. Алайда Варус патшаның үлкен әскермен келе жатқанын біліп, оларды Джубаның көмегімен Курионың тез арада жеңілетініне сендірді. Кюрио осындай хабарларды естіп, қоршаудан бас тартып, Кастра Корнелияға қарай бет алды. Ютикадан келген жалған хабарлар Джубаның күш-қуаты туралы оны сақтандыруға мәжбүр етті, бұл Баградас өзенінің шайқасына әкелді.