Кіріспе
Октавиан мен Антоний/Клеопатра арасындағы теңіз шайқасы (б.з.д. 31 ж.)
Октавианның жеңісі оған Рим мен оның иеліктеріндегі билігін нығайтуға мүмкіндік берді. Ол Princeps ("бірінші азамат") атағын қабылдады, ал 27 ж. Рим Сенаты оған Август ("құрметті") атағын берді. Кейіннен ол осы есіммен танылды. Август ретінде ол қайта жаңғырған республикалық көшбасшының атрибуттарын сақтап қалды, бірақ тарихшылар оның билікті консолидациялауын және осы құрметті атауларды қабылдауын Рим Республикасының аяқталуы және Рим империясының басталуы деп қарастырады.
Octavian's victory enabled him to consolidate his power over Rome and its dominions. He adopted the title of Princeps ("first citizen"), and in 27 BC was awarded the title of Augustus ("revered") by the Roman Senate. This became the name by which he was known in later times. As Augustus, he retained the trappings of a restored Republican leader, but historians generally view his consolidation of power and the adoption of these honorifics as the end of the Roman Republic and the beginning of the Roman Empire.
Өмірбаян
Октавиан, Марк Антоний және Лепид арасындағы одақ, көбінесе Екінші Триумвират деп аталады, б.з.д. 37 жылы Тарентумда бес жылға жаңаланды. Алайда, Октавиан өзінің билігіне үлкен қауіп төндіретін Юлий Цезар мен Мысыр патшайымы Клеопатраның ұлы деп есептелетін Цезарионды көргенде Триумвират ыдырады. Бұл оқиға, Триумвираттың ең ықпалды мүшесі Марк Антоний, Октавианның қарындасы Кіші Октавиядан бас тартып, Клеопатрамен ұзаққа созылған махаббатқа бару үшін Мысырға көшкен кезде болды, ол Цезарионның де-факто әкесіне айналды. Октавиан мен Рим Сенатының көпшілігі Антонийді Рим Республикасының бірлігіне қауіп төндіретін сепаратистік қозғалыстың жетекшісі деп қарады. Октавианның беделі және, одан да маңыздысы, оның легиондарының адалдығы, б.з.д. 44 жылғы Юлий Цезардың мұрасымен күшейді, осы арқылы ол ресми түрде Цезардың жалғыз ұлы және оның зор байлығының жалғыз заңды мұрагері ретінде қабылданды. Антоний Цезардың армиясындағы ең маңызды және ең табысты жоғары офицер (magister equitum) болды және әскери өнерінің арқасында Цезардың сарбаздары мен ардагерлерінің саяси қолдауының маңызды бөлігін алды. Октавиан да, Антоний де Цезардың қазасынан кейін болған азамат соғысында ортақ жауларымен күресті. Октавианмен жылдар бойы адал ынтымақтастықтан кейін Антоний тәуелсіз әрекет етуге көшті, соңырақта Октавианның күдігін тудырды, ол Римнің жалғыз билеушісі болуға тырысып жатыр деп ойлады. Ол Кіші Октавияны тастап, Клеопатраның ресми серігі болу үшін Александрияға көшкенде, көптеген римдік саясаткерлер оның Мысыр мен басқа шығыс елдерінің бақылаусыз билеушісі болуға тырысып жатқанын, сонымен қатар Шығыстағы көптеген рим легиондарына бұрынғыдан да көп билік етуді көздеп отырғанын күдіктенді. Октавианның беделін төмендету үшін Антоний Цезарионды Цезардың мұрагерлік құжатында көрсетілмегеніне қарамастан, оны Цезардың нағыз мұрагері деп қабылдауға тырысты. Антоний мен Клеопатра 13 жастағы Цезарионды билікке ресми түрде көтерді, оған «Патшалардың патшасы» атағын берді («Александриялық сыйлықтар»). Мұндай құқық Рим Республикасының дәстүрлеріне қауіп төндіреді деп саналды. Көпшілік Антонийдің бір кезде Цезарионға тәж сыйлағаны туралы пікірде болды. Содан кейін Октавиан насихат соғысын бастады, Антонийді Римнің жауы деп айыптады және ол Цезарионның атынан Рим империясында монархия орнатуға ниеттенгенін мәлімдеді, Рим Сенатын айналып өтеді. Сондай-ақ, Антоний империяның астанасын Александрияға көшіруді жоспарлап отырғаны айтылды. 33 жылы Екінші Триумвираттың мерзімі аяқталғанда, Антоний Сенатқа қайта тағайындалғысы келмейтінін жазды. Ол Сенаттың оны Октавианның амбициясына қарсы күрескен чемпионы деп қарастыруына үміттенді, өйткені Октавиан осындай позициядан бас тартпайды деп болжады. Екі жақтың арасындағы наразылықтың себептері жиналып жатты. Антоний Октавианның Лепидті биліктен шеттетуде, Секст Помпейдің елдерін басып алуда және оған жартысын жібермей, өз әскерін жинауда билігін асырып кеткеніне наразылық білдірді. Октавиан Антонийдің Мысырда болуға құқығы жоқ екеніне, Секст Помпейді өлтіруінің заңсыз екеніне, Армения патшасына жасаған сатқындығы Римнің атын қорлағанына, олжаның жартысын Римге жібермегеніне және Клеопатрамен байланысы мен Цезарионды Цезардың заңды ұлы деп мойындауы оның лауазымын төмендетіп, өзіне қауіп төндіргеніне наразылық білдірді. 32 жылы Сенат мүшелерінің үштен бірі және екі консул, Гней Домиций Аенобарб пен Гай Созий, Антониймен одақтасты. Консулдар Антонийдің талаптарының ауқымын жасыруға бел буған еді. Аенобарб үнсіз қалуды қалаған сияқты, бірақ 1 қаңтарда Созий Антонийді қолдап, кеңінен баяндама жасады және трибун бұған вето қоймаса, оның актісін растауды ұсынды. Октавиан қатыспады, бірақ келесі кездесуде екі консулды да Римді тастап, Антонийге қосылуға итермелеген жауап берді; Антоний бұл туралы естігенде, Октавиядан ашық ажырасып, Клеопатрамен бірге Эфеске барды, онда Шығыстың барлық бөліктерінен үлкен флот жиналды, оның көп бөлігін Клеопатра қамтамасыз етті. Антоний Самос қаласында одақтастарымен бірге болғаннан кейін Афинаға көшті. Оның Армениядағы құрлық әскерлері Азия жағалауына келіп, Публий Кандий Красс басшылығымен кемеге отырды. Октавиан стратегиялық дайындықтарын жалғастырды. 32 жылы әскери операциялар басталды, Октавианның генералы Агриппа Антонийдің одақтасы грек қаласы Метонияны басып алғанда. Бірақ Антонийдің өсиеттерін жариялау арқылы, оны Люций Мунаций Планк Октавианның қолына тапсырды, және Римде Самоста қандай дайындықтар жүргізіліп жатқаны және Антонийдің Клеопатраның агенті ретінде қалай әрекет еткені туралы мұқият хабарлау арқылы Октавиан сезімнің күшті толқынына әкелді, ол Антонийді б.з.д. 31 жылғы консулдығынан шеттетуге оңай жетеді, ол үшін Антоний тағайындалған еді. Шеттетуге қоса, Октавиан Клеопатраға қарсы соғыс жариялады. Бұл Антонийге қарсы екені жақсы түсінілді, бірақ оның аты аталмады. Соғыс жариялау арқылы Сенат Антонийді кез келген заңды биліктен айырды.
Шайқас
Антоний бастапқыда 32 жылдың соңында Италияға шабуыл жасауды жоспарлаған; ол Коркираға дейін барды. Теңізде Октавианның кемелер эскадрильясы күзеті бар екенін көріп, Антоний қыстауға Патраеге шегінді, ал оның флоты көбінесе Амбракий шығанағында тұрды, ал оның құрлық әскерлері Актиум мүйісінің жанындағы лагерьге орналасты, ал Амбракий шығанағына кіретін тар бұғаздың қарама-қарсы жағы мұнара мен әскерлермен қорғалды. Октавианның Антониймен конференция өткізу туралы ұсынысы тікелей қабылданбағаннан кейін, екі жақ та келесі жылға күреске дайындалды. Алғашқы айлар Антонийдің назарын аудару мақсатында Агриппаның Грекия жағалауларындағы сәтті шабуылдарынан басқа ешқандай ерекше оқиғаларсыз өтті. Тамыз айында әскерлер Антонийдің лагеріне жақын, бұғаздың солтүстік жағына түсті. Бірақ Антонийді жеңіске шақыру мүмкін болмады. Оның толық күші әртүрлі орындардан, одақтастарынан немесе кемелері қыстаған жерлерден жиналуына бірнеше ай кетті. Осы айларда Агриппа жағалаудағы грек қалаларына шабуылдарын жалғастырды, ал Октавианның әскерлері атты әскерлердің бірнеше сәтті ұрыстарында қатысты, сондықтан Антоний Амбракий шығанағы мен Ион теңізі арасындағы бұғаздың солтүстік жағын тастап, әскерлерін оңтүстік лагеріне шектеді. Клеопатра мықты қалаларға гарнизон орнатуды және негізгі флотты Александрияға қайтаруды кеңес берді. Египеттен келген үлкен контингент оның кеңесіне Антонийге жеке ықпалымен бірдей салмақ берді және бұл шешімге келісім болған сияқты көрінеді. Октавиан бұл туралы біліп, оны қалай болдырмау керектігін ойлады. Бастапқыда Антонийді теңізге шығып, содан кейін шабуыл жасауды жоспарлаған ол, Агриппаның кеңесімен шайқасқа түсуге көнді. 1 қыркүйекте ол өз флотына сөз сөйлеп, оларды шайқасқа дайындады. Келесі күні жаңбырлы болды және теңіз толқынды болды. Шайқас басталғандығын білдіретін сигнал берілгенде, Антонийдің флоты бұғаздан шыға бастады, кемелер қатарға тұрып, тыныш күйінде қалды. Октавиан қысқа уақыт ойланғаннан кейін, кемелеріне оңға бұрылып, жау кемелерінен өтуге бұйрық берді. Қоршауға түсуден қорқып, Антоний шабуылға көшуге бұйрық берді.
Жарыс реті
Екі флот 2 қыркүйек күні таңертең Актиум шығанағының жанында кездесті. Антонийдің флотында 250 үлкен галерея болды, олардың мұнаралары қарулы адамдармен толы еді. Ол оларды теңізге алып барды. Октавианның флотында 400 галерея болды. Оның флоты тәжірибелі адмирал Агриппаның басшылығымен, флоттың сол жақ қанатынан, ортадан Луций Аррунтий және оң жақтан Маркус Лурийдің командалығымен, боғаздың артында күтіп тұрды. Тит Статилий Таурус Антонийдің жеке флагманы, оның адмиралдары сияқты "он" болды. "Сегіз" әскери галереяда 200-ге жуық ауыр теңіз жауынгерлері, садақшылар және кем дегенде алты баллиста катапультасы болды. Октавианның кемелерінен үлкен Антонийдің әскери галереяларына жақындасу өте қиын болды және оның әскерлері кішірек және төменгі кемелерге зымырандарды жаудыра алды. Бұл үшін ол жау кемелерін ұстап, оларға шабуыл жасайтын арпакс деген құрал қолданды. Кемелердің садақтары қола тақталармен және төртбұрышты кесінді ағашпен қоршалған, сондықтан осындай жабдықпен шабуыл жасау қиынға соқты. Мұндай кемені тоқтатудың жалғыз жолы – оның ескірген желкендерін қирату, оны қозғалмайтын етіп, басқа кемелерден оқшаулау еді. Антонийдің кемелерінің басты әлсіздігі – маневрлеу қабілетінің болмауы; мұндай кеме, бір рет флотынан оқшауланған кезде, қону шабуылдарына ұшырауы мүмкін. Сонымен қатар, оның көптеген кемелерінде жеткіліксіз ескірген экипаждар болды; Октавианның флотының келуін күтіп тұрған кезде ауыр безгек ауруы тарады. Октавианның флоты негізінен кішігірім "Либурния" кемелерінен тұрды. Оның кемелері, кішкентай болса да, қатты толқынға қарамастан басқарылатын және Антонийдің кемелерінен асып түсе алатын, жақын жаққа жетуге, жоғарғы палубадағы экипажға жебелер мен баллистадан тасталған тастармен шабуыл жасауға және шегініп кетуге қабілетті. Оның үстіне, оның экипаждары жақсы оқытылған, кәсіби, жақсы тамақтанған және тынығып алған. Орташа баллиста көптеген соғыс кемелерінің қабырғаларын жақын аралықтан тесіп өте алатын, тиімді қашықтығы шамамен 200 метрге жететін. Баллисталардың көбі кемелердің жауынгерлік палубасындағы теңізшілерге бағытталған. Соғыс алдында Антонийдің генералдарының бірі Квинт Делий Октавианға қарсы шығып, Антонийдің соғыс жоспарын өзімен бірге алып келді. Түстен кейін Антоний өздерінің қатарын жағалаудан кеңейтіп, жаумен соғысуға мәжбүр болды. Октавианның флоты осыны көріп, теңізге шықты. Антоний өзінің ең үлкен кемелерін Агриппаның солтүстік жағындағы қанатын кері қайтаруға үміттенген, бірақ Октавианның бүкіл флоты бұл стратегияны біліп, қашықтықта қалды. Түске қарай флоттар қалыптасты, бірақ Октавиан оларды тартудан бас тартты, сондықтан Антоний шабуыл жасауға мәжбүр болды. Соғыс түстен кейін де шешілмейтін нәтижеге қол жеткізбей жалғасты. Клеопатраның флоты қарсылықсыз ашық теңізге қарай шегініп кетті. Сонда қолайлы жел соғып, мысырлық кемелер тез арада көзден жоғалды. Ланге Клеопатраның кері қайтпағаны үшін Антоний жеңіске қол жеткізер еді деп айтады. Антоний сигналды байқамаған, ол жай ғана үрейге ұшырап, бәрі жоғалып кетті деп сеніп, қашып бара жатқан эскадрильяның соңынан ерді. Ауру тез тарады, барлық жерде желкендер ашылып, мұнаралар мен басқа да ауыр шайқас құралдары кеменің жанында қалды. Кейбіреулер соғысты, ал түн түсіп, көптеген кемелер олардан лақтырылған оттан жанып жатқан кезде ғана жұмыс аяқталды. Антоний жағдайды барынша тиімді пайдаланып, адамдарынан айырылған кемелерді өртеп жіберді, ал қалғандарын тығыз топтастырды. Көптеген ескірген кемешілер қайтыс болған немесе жұмысқа жарамсыз болғандықтан, Октарийлер дайындалған күшті, бас-аяғымен соққылау тактикасы енді мүмкін емес болды. Антоний өзінің туын көтерген кіші кемеге ауысып, Октавианның сызықтарын бұзып өту үшін бірнеше кемені ертіп, қашып құтылуға тырысты. Осында қалғандар тұтқынға алынып, батырылды. Картер бұл шайқастың басқаша баяндауын айтады. Ол Антонийдің қоршауға алынғанын және қашып құтыла алмайтынын білгенін айтады. Бұл жағдайды тиімді пайдалану үшін ол кемелерін айналасына жинап, қауіпсіз болу үшін жағаға жақын тұрып, атпен теңестірілген формация жасады. Октавианның кемелері оның кемелеріне жақындаса, теңіз оларды жағаға итермелейтін болады. Антоний Октавианның әскерін жеңе алмайтынын алдын ала білгендіктен, Клеопатра екеуі қалың топтың артқы жағында қалды. Ақырында Антоний формацияның солтүстік бөлігіндегі кемелерін шабуылға жіберді. Ол оларды солтүстікке қарай жылжытып, Октавианның кемелерін таратып, олар бұрынғыдай тығыз орналасқан жоқ. Ол Сосиусқа қалған кемелерді оңтүстікке таратуды бұйырды. Бұл Октавианның формациясының ортасында ойық қалдырды. Антоний мүмкіндікті пайдаланып, Клеопатра өз кемесінде, ал ол басқа кемеде, ойық арқылы жылдам өтіп, бүкіл әскерін тастап кетіп қашты. Соғыс аяқталғаннан кейін Октавиан өртенген кемелердің экипаждарын құтқаруға тырысып, түні бойы кемеде болды. Ертесі күні көптеген құрлық әскері өздерінің жерлеріне қашып үлкермегендер бағынды, немесе Македонияға шегініп, бағынуға мәжбүр болды. Антонийдің лагері басылып алынды, соның нәтижесінде соғыс аяқталды.
Альтернативті теориялар
"Өлі су" құбылысын зерттеумен айналысатын ғалымдар, египеттік флоттың кемелердің жылдамдығын күрт төмендете алатын "өлі суға" түсіп қалғанын анықтауға тырысып жатыр.
Салдары
Бұл шайқастың саяси салдары зор болды. Қараңғы түнгі уақытта Антоний Октавианмен далалық шайқасқа түсуге үлкермес бұрын, шамамен 19 легион мен 12 мың атты әскер қашқандықтарын пайдаланды. Осылайша, Антоний флотын жоғалтқаннан кейін, Октавианның әскеріне тең болған армиясы да дезертирлік жасады. Өзінің билігін ресми түрде жоғалтпаса да, Антоний қашқынға айналып, консулдар мен сенаторлардың бұрынғы қолдауынан айырылды, заңдық негізінен толыққан толық құрғыр болды. Жеңіске жеткен флоттың бір бөлігі оны қууға шықты, бірақ Октавиан Грекия мен Азияға сапар шегіп, Самоста қыстады. Алайда, ол Брундизийге тоқтауға мәжбүр болды, онда көтерілісті басып тастады және жауынгерлерге жер участақтарын бөлуді ұйымдастырды. Самоста Октавиан Клеопатрадан алтын тәж мен тақ сыйлықтарымен бірге, ұлдарының игілігі үшін тақтан бас тарту туралы хабар алды. Октавиан жеңіске жету үшін оны қолға алуға асықты. Антоний, Пинарийге қарасты Параетоний маңындағы әскерді қолға алуға тырысып, үлкен ұлы Антиллды Октавианға ақша және Афинада қарапайым азамат ретінде өмір сүру туралы ұсыныспен жібергеннен кейін, көктемде өзін екі жақтан шабуылға ұшыраған күйде тапты. Корнелий Галл Параетонийден жол ашты, ал Октавиан Клеопатраның келісімімен Пелузийге қонды. Антоний Галлдан жеңіліп, Мысырға қайтып, Пелузийге шабуыл жасады. 30 жылдың 31 шілдесінде Александрияда шағын жеңіске жеткеніне қарамастан, Антонийдің көптеген әскерлері дезертирлік жасады, оған Октавианмен күресуге жеткілікті күш қалмады. Октавианның шаршаған сарбаздарына қарсы аз ғана жеңіс оны жалпы шабуылға түсуге итерді, бірақ ол шешулі түрде жеңілді. Кемемен қашуға мүмкіндік таппаған Антоний, Клеопатраның өзі-өзіне қол жұмсады деген жалған хабарға сеніп, ішін пышақтады. Ол бірден қайтыс болған жоқ, Клеопатраның әлі тірі екенін білгенде, оны жасырынып отырған кесенеге жеткізуді талап етті және оның құшағында көз жұмды. Көп ұзамай ол сарайға жеткізілді және Октавианды өкініш сезінуге көндіруге тырысты. Клеопатра 30 жылдың 12 тамызында өзіне-өзі қол жұмсады. Көптеген деректерде оның өліміне уланған жыланның шағуы себеп болды делінеді. Октавиан сол айдың соңында Цезарьдің ұлын өлтірді, соның арқасында Цезарьдің жалғыз мұрагері ретіндегі статусын бекітті, ал Клеопатраның Антонийден туған балаларын, Антонийдің үлкен ұлын қоспағанда, сақтап қалды. Октавиан Клеопатраның батылдығына риза болды және оған, сондай-ақ Антонийге Римде әскери жерлеу рәсімін өткізді. Жерлеу салтанатты болды, Антонийдің бірнеше легиондары қабірмен бірге жүрді. Рим қаласында аза тұру күні жарияланды. Бұл Октавианның Антонийге деген құрметінің және римдіктерге Октавианның қайырымдылығын көрсету ниетінің нәтижесі болды. Октавиан бұрынғыда жеңілген жауларына мейірімділік танытпаған және римдіктерге ұнамайтын әрекеттер жасаған болатын, бірақ Актиум шайқасынан кейін көптеген қарсыластарын кешіргені үшін мақтау алды. Сонымен қатар, шайқастан кейін Октавиан Римге оралғаннан кейін үш күн бойы үш жеңісті мерекеледі: біріншісі Иллирияны жеңгені үшін, екіншісі Актиум шайқасы үшін және үшіншісі Мысырды бағындырғаны үшін. Октавианның Актиумдағы жеңісі оған "Mare Nostrum" ("Біздің теңіз", яғни Римнің Жерорта теңізі) билігін толыққанды берді және ол "Август Цезарь" және Римнің "бірінші азаматы" атанды. Бұл жеңіс оның Римнің барлық институтарына билігін бекітті және Римнің республикадан империяға өтуіне белгі берді. Клеопатраның өлімінен кейін Мысырдың бағынуы грек дәуірі мен Птолемей патшалығының аяқталуын білдірді, оны Рим провинциясына айналдырды. Жеңісін еске алу үшін Октавиан 29 ж.б. Эпирдің оңтүстік жағалауында, Амбракий шығанағының аузында Актиумға қарама-қарсы Никополис ("Жеңіс қаласы") қаласын құрды. Жаңа қаланың солтүстігіндегі төбеде, ол б.з.д. 31 ж. лагерь құрған жерде, Антоний флотынан алынған қола рострамен (тартақтармен) безендірілген жеңіс монументін тұрғызды.