Кіріспе

Фарсалустың шайқасы – Цезарьдің Азамат соғысының шешуші шайқасы (б.з.д. 48 ж.). Фарсалуста болған басқа да шайқастар.

Фарсалустың шайқасы – Цезарьдің Азамат соғысының 9 тамыз 48 ж. Орталық Грекиядағы Фарсалус маңында өткен шешуші шайқасы. Юлий Цезарь және оның одақтастары Помпей басқаратын Рим Республикасының әскеріне қарсы орналасты. Помпей Рим сенаторларының көпшілігінің қолдауын алды, ал оның әскері Цезарьдің тәжірибелі легиондарынан салмақты түрде басып өтті. Өзінің офицерлерінің қысымымен Помпей мәжбүрлігімен шайқасқа түсіп, ауыр жеңіліске ұшырады, соңында лагерден қашып, қарапайым азамат кейпінде жасырынып кетті. Бірақ ол Мысырға жеткенде, Птолемей XIII-нің бұйрығымен өлтірілді.

Кіріспе

Азамат соғысы басталғаннан кейін Цезарь Римді басып алды, Помпей мен оның одақтастарын Италиядан шығарып, Испаниядағы Помпейдің легаттарын жеңді. 48 жылғы науқан маусымында Цезарь Адриатика теңізін кесіп өтіп, Диррахийге жорық жасады. Ол қаланы қоршауға алды, бірақ жеңіліске ұшырады. Содан кейін Цезарь шығысқа қарай Тессалияға шегінді, ішінара Сириядан келген Метелл Сципион әскерлерінің шабуылынан өзінің легаттарын қорғау үшін. Ол қарсылық көрсеткен Гомфи қаласын қоршады. Помпей Италияға басып кіруді болдырмау үшін Грекияда соғысты аяқтауға тырысты, Цезарьдың Сириядан келген Метелл Сципион әскерлерін жеңуіне жол бермеу үшін, сондай-ақ соғысты ұзартады деп айыптайтын, өзінше сенімді одақтастарының қысымымен оны қуды.

Күні

Шешуші шайқас республикалық күнтізбе бойынша б.з.д. 48 жылдың 9 тамызында болды.

Орналасқан жері

Ұрыс алаңының орналасқан жері ғалымдар арасында ұзақ уақыт бойы дау-дамай тудырды. Цезарь өзінің "Commentarii de Bello Civili" еңбегінде азау жер аттарын айтады; және қазіргі заманғы авторлар шайқасты Фарсалос деп атағанымен, төрт ежелгі жазушы – "Bellum Alexandrinum" (48.1), Frontinus ("Strategemata" 2.3.22), Eutropius (20) және Orosius (6.15.27) – оны нақты Palaepharsalus ("Ескі" Фарсалус) деп көрсетеді. Strabo өзінің "Географиясында" (Γεωγραφικά) ескі және жаңа Фарсалостарды еске алады және Scotoussa оңтүстігіндегі Тетисқа арналған Тетидеон ғибадатханасы екеуіне де жақын екенін атап өтеді. 198 ж.б.д. Екінші Македония соғысында Македонияның Филипп V Палефарсалосты (Livy, "Ab Urbe Condita" 32.13.9) тонады, бірақ жаңа Фарсалосты тиіспей қалдырды. Бұл екі факті екі қаланың тым жақын болмағанын көрсетеді. Сондықтан көптеген ғалымдар Палефарсалостың орналасқан жеріне нақты сенім жеткізбей, Appian (2.75) пікірін қолдап, 48 ж.б.д. шайқасының орнын Энипеус өзенінің оңтүстігінде немесе Фарсалосқа (қазіргі Фарсала) жақын деп санады. Оңтүстік жақты қолдаған ғалымдардың қатарында Béquignon (1928), Bruère (1951) және Gwatkin (1957) бар. Алайда, ғалымдардың саны артып келе жатқандықтан, олар өзеннің солтүстік жағында орналасқан деп санайды. Олардың ішінде Perrin (1885), Holmes (1908), Lucas (1921), Rambaud (1955), Pelling (1973), Morgan (1983) және Sheppard (2006) бар. Джон Д. Морган өзінің "Palaepharsalus – the Battle and the Town" еңбегінде Палефарсалустың Béquignon ойлағандай (б.з.д. 500 ж. тасталған жер) Palaiokastro-да, немесе Kromayer (1903, 1931) және Gwatkin ойлағандай, Фарсалус қабырғаларының ішіндегі Fatih Dzami төбесінде болмағанын көрсетеді. Морган, Lucas және Holmes пікірінше, ол Енипеус өзенінің оңтүстік жағалауындағы Фарсалустан солтүстік-батысқа қарай 7 миль жердегі Khtouri (Koutouri) төбесі де емес. Дегенмен, Морган бұл төбенің Ларсадан Фарсалусқа дейінгі ежелгі жолға өте жақын орналасқан Крини Ларисас (бұрынғы Driskoli) ауылының шығысындағы төбе болуы мүмкін деп санайды. Бұл орын Фарсалустан солтүстікке қарай 6 миль (10 км) және Энипеус өзенінен солтүстікке қарай үш миль жерде орналасқан. Бұл жерде неолит дәуірінен қалған іздер ғана емес, сонымен қатар б.з.д. I ғасыр мен одан кейінгі тұрғын үйлердің белгілері де бар. Бұл сәйкестікті Фарсалустан солтүстікке қарайғы ортағасырлық жол картасында "Palfari" немесе "Falaphari" деп қате жазылған жердің орналасқан жері де растайды. Морган Помпей лагерін Криниден батысқа қарай бір шақырым жерде, Авра ауылының (бұрынғы Sarikayia) солтүстігінде, ал Цезарь лагерін Помпей лагерінен шығысқа қарай шамамен алты шақырым жерде орналасқан деп есептейді. Осы реконструкция бойынша, шайқас Appian жазғандай Фарсалус пен өзен арасында емес, Ескі Фарсалус пен өзен арасында болды. Палефарсалус туралы қызықты дерек – ол кейбір ежелгі дереккөздерде Ахиллдің туған жері Фтиямен теңестірілген. Ескі және Жаңа Фарсалустың жанында Ахиллдің анасы Тетиске арналған "Тетидеон" немесе ғибадатхана орналасқан. Алайда, Ахилл мен оның әкесі Пелейдің патшалығы Фтия көбінесе оңтүстікке қарай Сперхеос өзенінің төменгі аңғарымен байланыстырылады.

Ұрыстың атауы

Қазіргі тарихшылар оны Фарсалус шайқасы деп атағанымен, бұл атау ежелгі дереккөздерде сирек кездеседі. Цезарь оны тек «Thessaliā-дағы шайқас» (proelium in Thessaliā) деп атайды; Марк Туллий Цицерон мен Хирций оны «Pharsālicum proelium» («Фарсалик шайқасы») немесе «pugna Pharsālia» («Фарсалия шайқасы») деп атайды, ал осыған ұқсас тіркестер басқа авторлардың еңбектерінде де қолданылады. Бірақ Хирций (егер ол «De Bello Alexandrino» кітабының авторы болса) бұл шайқасты Палефарсалуста өткен деп те атайды, және бұл атау Страбон, Фронтин, Евтропий және Орозийдың жазбаларында да кездеседі. Лукан өзінің «Азамат соғысы» поэмасында «Pharsālia» атауын тұрақты түрде қолданады, сондай-ақ бұл терминді Ливийдің тұжырымдамасын жасаушы және Тацит та пайдаланған. Фарсалуста болған шайқас туралы айтатын жалғыз ежелгі дереккөздер – «Fasti Amiternini» деп аталатын күнтізбе және грек авторлары Плутарх, Аппиан мен Поляен.

Қарсы әскерлер

Екі жақтағы сарбаздардың жалпы саны белгісіз, өйткені шайқас туралы ежелгі жазбалар негізінен итальяндық легионерлердің санын көрсетуге бағытталған, ал одақтас, римдік азамат емес жасақтарды екінші дәрежелі және маңызсыз деп санаған. Цезарьдің сөзіне сүйенсек, оның әскеріне 80 когортаға (8 легион) бөлінген 22 000 римдік легионер және 1 000 галлдық және германдық атты әскер кірген. Цезарьдің барлық легиондары толық емес еді; кейбіреулері Фарсалус шайқасына дейін мыңға жуық сарбазбен ғана келді, себебі Диррахиумдағы шығындарға байланысты және Цезарь үлкен армиямен қиын қозғалыс жасаудың орнына, таңдаулы жасақпен жылдам ілгерілеуді қалаған. Тағы бір дерекке сәйкес, ол Долопия, Акарнания және Этолиядан грек жеңіл жаяу әскерін жалдаған, олардың саны бірнеше мыңнан аспады. Цезарь, Аппиан және Плутарх Помпейдің әскерінде 45 000 римдік жаяу әскер болғанын айтады. Озорий Помпейдің 88 римдік жаяу әскері болғанын сипаттаған, толық құрамында олар 44 000 адамды құраса, ал Брунт пен Уайли Помпейдің римдік жаяу әскерін 38 000 адам деп бағаласа, Гринхолг олардың ең көп дегенде 36 000 адамнан тұратынын мәлімдеген. Помпейдің ең үлкен артықшылығы оның қосалқы әскерлерінде, әсіресе, Цезарьдің әскерінен әлдеқайда көп болған атты әскерінде болды. Ол өзімен 5 000 мен 7 000 аралығында атты әскер, сондай-ақ мыңдаған садақшылар, сапқыштар және жалпы жеңіл жаяу әскерге ие болды. Бұл жасақтар өте алуан түрлі болды, оларға галлдық және германдық атты әскерлермен қатар шығыстың көп тілді халықтары – гректер, фракийлер және Балқаннан келген анатолиялықтар, сондай-ақ Леванттан келген сириялықтар, финикиялықтар және яһудилер кірді. Осы әртүрлі күштерге Помпей өзінің құлдарынан жинаған атты әскерін қосты. Көбінесе шетелдіктер өз билеушілерінің басшылығымен қызмет етті, өйткені шығыстағы Римнің ықпалындағы оннан астам деспоттар мен кіші патшалар Помпейдің жеке клиенттері болды және олардың кейбіреулері жеке қатысуға немесе өкілдерін жіберуге шешім қабылдады.

Қатысу

Екі генерал өз легиондарын дәстүрлі үш қатарға (триплекс аци) орналастырды, Помпейдің оң және Цезарьдің сол жақ қанаттары Энипей өзенінде тұрды. Өзен бір жағын қорғағандықтан, Помпей өзінің көбісін атты әскеріне, садақшыларына және сүмбілеушілеріне сол жаққа жинап, сандық артықшылығын пайдаланды. Оның оң қанатында 500–600 понттық атты әскер және бірқатар каппадокиялық жеңіл жаяу әскері орналастырылды. Помпей ең күшті легиондарын жаяу әскерінің ортасы мен қанаттарына орналастырды, ал тәжірибесі аз жауынгерлерді жігерлендіру үшін бүкіл қатар бойына 2000-ге жуық қайта шақырылған ардагерлерді таратты. Помпейдің когорталары қалың құралымда, 10 қатардан тұрып орналасты: олардың міндеті – жаудың жаяу әскерін ұстап тұру болды, ал Помпейдің атты әскері, оның жеңіске жетуінің кілті, Цезарьдің қанаттары мен артынан өтіп, шабуылдайтын еді. Легиондар колоннасы үш қолбасшының басқаруына бөлінді, сол жақта Лентул, ортада Сципион, оң жақта Аенобарб болды. Лабиен атты әскер шабуылына жетекшілік етті, ал Помпей өзі сол қанаттың артында тұрып, шайқастың барысын қадағалады. Цезарь да өз әскерін үш қатарға орналастырды, бірақ, қарсыласынан кем болғандықтан, Помпейдің қатарына теңесу үшін қатарларын тек алты қатарға дейін жиыруға мәжбүр болды. Оның сол қанаты Энипей өзенінде орналасты, соғыста шыныққан IX легионы VIII легионымен күшейтілді, оларға Марк Антоний басшылық етті. VI, XII, XI және XIII легиондары орталық бөлімді құрады, оларға Домиций басшылық етті, содан кейін VII легионы келді, ал оң жағына өзінің сүйікті X легионына орналастырып, бұл қанатты Суллаға тапсырды. Цезарь өзі оң жақта, Помпейге қарсы тұрды. Помпейдің әскерін көрген соң, Цезарь алаңдап, оң жағында төртінші қатар құру үшін үшінші қатарын сейілтіп жіберді: бұл қарсыластың атты әскерінің шабуылына тойтарыс беру үшін жасалды, өйткені өзінің сандық артықшылығы жоқ атты әскерінің оған қарсы тұра алмайтынын білді. Ол осы жаңа қатарға олардың атқаратын рөлі туралы егжей-тегжейлі нұсқаулар берді, күнінің тағдыры оларға байланысты екенін айтты және үшінші қатарға, оның бұйрығынсыз шабуылдамауды қатаң тапсырды.

Шайқас

Кесардың айтуынша, екі әскер арасында үлкен қашықтық болды. Помпей өзінің әскеріне шабуылдамауға, ал Цезарь легиондары жақын келгенше күтуге бұйрық берді; Помпейдің кеңесшісі Гай Триарий Цезарьдің жаяу әскері шаршап, қатарларын бұзып алады деп ойлады, егер олар күтілгеннен екі есе көп қашықтықты жүруге мәжбүр болса. Сондай-ақ, тұрған әскерлер пила тастауға қарсы жақсы қорғана алады деп күтілді. Помпейдің әскері жылжуға бармағанын көрген Цезарьдің жаяу әскері, Марк Антоний мен Гней Домиций Кальвин басшылығымен, алға жылжуды бастады. Цезарьдің әскері тастау қашықтығына жақындағанда, бұйрықсыз тоқтап, демалып, қайта жиналды, содан кейін шабуылды жалғастырды; Помпейдің оң және орталық қатарлары екі әскер соқтығысқанда тұрақтап қалды. Помпейдің жаяу әскері шайқасқанда, Лабиен өзінің сол қанатындағы Помпейдің атты әскеріне Цезарьдің атты әскеріне шабуыл жасауға бұйырды; күткендей, олар Цезарьдің атты әскерін сәтті кері итерді. Сосын Цезарь өзінің жасырын төртінші қатарлы жаяу әскерін ашты, бұл Помпейдің атты әскерін таң қалдырды; Цезарьдің әскеріне пилаларын лақтырудың орнына секіріп, оларды Помпейдің атты әскеріне бағыттап, жақын арадан шабуылдауға бұйрық берді. Помпейдің атты әскері қорқып, жүздеген салдарын қалдырды, ал Цезарьдің атты әскері кері бұрылып, олардың соңынан қуды. Помпейдің атты әскері қайта құруға тырысқанда, олардың қалған бөлігі төбелерге қашты, Цезарьдің атты әскері олардың қапталынан айналып өткенде, оның легиондарының сол қанатын жасырын әскерге ашты. Сосын Цезарь өзінің ең тәжірибелі әскерлері бар үшінші қатарына шабуыл жасауға бұйрық берді. Бұл Помпейдің сол қанатын жеңіп, олар шайқас алаңынан қашты. Помпейдің атты әскерін жеңгеннен кейін, Цезарь өзінің соңғы резервтік әскерін жіберді, бұл шайқастың шешілгенін көрсететін қадам болды. Помпей өзінің қолбасшылығындағы атты әскер мен легиондардың қашқанын көргенде, соғысуға деген құлшынысын жоғалтты және лагеріне қайтып, қалған әскерін орталық және оң қанатта өздеріне қалдырды. Ол лагерьді қорғау үшін гарнизондық көмекші әскерге бұйрық берді, ал өзі отбасын жинап, алтынды жинап, жылдам қашу үшін генералдың плащын тастады. Помпейдің әскерінің қалған бөлігі шатасқанда, Цезарь өзінің әскерін Помпейдің қалған әскерін жеңіп, Помпейдің лагерін басып алуға шақырды. Олар оның тілегін орындады; Помпейдің әскерінің қалдықтарын жеңгеннен кейін, олар лагерь қабырғаларына ашулы шабуыл жасады. Тракиялықтар мен Помпей лагерінде қалған басқа көмекші әскерлер, барлығы жеті когорта, батыл түрде қорғанысқа тұрды, бірақ шабуылды тоқтата алмады. Аппиан Цезарь әскерінің 1200, ал Помпей әскерінің 6000 қаза тапқанын айтады, бұл көрсеткіштер күдікті түрде жоғарылауы мүмкін. Соғыстың тарихында Цезарь өзінің әскерінің тәртібі мен тәжірибесіне мақтау айтты және әр жүзбасын есімдерімен еске алды. Ол сондай-ақ Помпейдің шабуылдамау шешіміне күмән келтірді.

Салдары

Жеңіліске үмітсіз қалған Помпей кеңесшілерімен бірге Митилене қашып, содан кейін Киликияға жетті, онда соғыс кеңесін өткізді. Осы уақытта Катон мен Диррахиумдағы оның жақтастары Маркус Туллий Цицеронға қолбасшылықты тапсыруға тырысты, бірақ ол бас тартып, Италияға қайтуға шешім қабылдады. Олар Коркирада қайта жиналып, Ливияға бет бұрды. Маркус Юний Брут сияқты басқалары Цезарьдің кешірімін сұрап, батпақты жерлер арқылы Ларисаға сапар шекті, онда Цезарь оны лагерінде құшақ жайып қарсы алды. Помпейдің соғыс кеңесі бұрын әскери көмек көрсеткен Египетке қашуға келісті. Шайқастан кейін Цезарь Помпейдің лагерін басып алып, оның хаттарын өртеп жіберді. Одан кейін ол кешірім сұрағандардың барлығын кешіретінін жариялады. Адриатика және Италиядағы Помпейдің теңіз күштері көбінесе кері шегінді немесе бағынды. Помпейдің Египетке қашқанын естіген Цезарь оны қуалай, алдымен Азияға қонды және б.з.д. 48 жылдың 2 қазанында Александрияға жетті, онда ол Помпейдің өлімі туралы естіп, Птолемей XIII мен Клеопатра арасындағы тақ таласына тартылды.

Маңыздылық

Пол К. Дэвис "Цезарьдің жеңісі оны биліктің шыңына жеткізіп, Республиканың күшіне нүкте қойды" деп жазды. Бұл шайқас азамат соғысын аяқтаған жоқ, бірақ шешуші болды және Цезарьдің заңдылығын арттыруға қажетті серпіліс берді. Оған дейін Италиядан тыс Рим әлемінің көп бөлігі Помпей мен оның одақтастарын қолдады, себебі ол Республиканың түкпір-түкпірінде көптеген клиенттерді ұстаған еді. Помпей жеңілгеннен кейін бұрынғы одақтастар Цезарьдің жағына көшті, өйткені кейбіреулер құдайлар оны жақтайды деп сенді, ал басқалары үшін бұл өзін-өзі сақтаудың амалы болды. Ежелгі адамдар табысты құдайлардың ықыласының белгісі деп есептеген. Бұл әсіресе, Фарсалда болғандай, дерлік жеңіліске ұшыраған кезде қол жеткізген табысқа қатысты. Осы бір жеңістің арқасында Цезарь өзінің билігін нығайту және Цезарьға қарсы күресті жалғастыру үшін одақтастар іздеуге мәжбүр болған оптиматтарды шеттету үшін үлкен клиенттер желісін құруға қол жеткізді.