Кіріспе

I дәрежелі ауылдық үй Англияның Оңтүстік Йоркшир аймағында, Йоркширдегі ұқсас аталатын ауылдық үй.

Уентворт Вудхаус – Англияның Оңтүстік Йоркшир аймағындағы Ротерхам метрополитендік округіндегі Уентворт ауылында орналасқан I дәрежелі ауылдық үй. Қазіргі уақытта ол Уентворт Вудхаусты сақтау қорына тиесілі. Ғимаратта 300-ден астам бөлме бар, оның ішінде тұрғын алақаны бар. Оның ауданы 1650 гектардан асады, саябақпен және 15000 акрлық меншікпен қоршалған.

Түпнұсқа Якоб стиліндегі үйді Рокингемнің 1-ші маркизі Томас Уотсон Вентворт (1693–1750) қайта салған, ал оның ұлы, 2-ші маркиз, екі рет премьер-министр болды және Уентворт Вудхаусты вигтердің ықпалды орталығы ретінде орнатты. 18 ғасырда үйді Фицвильям графтары мұраға алды, ал соңғы графтың отбасы 1989 жылға дейін оған ие болды. Қазір ол Уентворт Вудхаус сақтау қорына тиесілі және қайта жаңартылуда.

Тарих

Вентворт Вудхаус-тың батыс жағы 1725 жылы Томас Уотсон Вентворт (1728 жылдан кейін лорд Малтон) әкесінен 1723 жылы мұра еткеннен кейін салынды. Ол бұрын Томас Вентворт, Страффордтың 1-ші графының үйі болған Якоб стиліндегі құрылысты алмастырды, оны 1641 жылы Парламенттің ықыласына бөлену үшін Карл I құрбан еткен. Вентворттың немересі қалаған жобаның жоспарын іздеген шебер – жергілікті шебер және ауылдық сәулетші Ральф Тунниклифф болды, ол Дербишир мен Оңтүстік Йоркширде тәжірибе жинаған. Тунниклифф провинциялық тәжірибесінің осы шыңына риза болып, «Р. Тунниклифф, architectus» деген қолтаңбамен гравюра жасады, ол 1734 жылға дейін болуы керек, өйткені ол Ватсон Вентворттың бұрынғы титулы – барон Мальтонға арналған. ХХ ғасырда Николаус Певснер де осы пікірді қолдады, бірақ архитектуралық талғамның сарапшысы граф Бёрлингтонның аты провинциялық шебер Тунниклиффке жаман хабар болды. Бёрлингтонның араласуы сөзсіз, осы кезде Батыс жақ аяқталмастан, Малтон графы Генри Флиткрофқа Тунниклиффтің жоспарын қайта қарап, Шығыс жақты салуды тапсырды. Флиткрофт – Бёрлингтонның кәсіби архитектуралық көмекшісі, «Бёрлингтон Гарри» деп аталды; ол 1727 жылы Бёрлингтон мен Уильям Кент жариялаған Иниго Джонстың суреттерін гравюраға дайындады, тіпті Кент те Вентворт Вудхаус мәселесін талқылау үшін шақырылды, оған сэр Томас Робинсон жетекшілік етті, бірақ осы оқиғада Флиткрофт орнынан алынбады және үйдің жобаларын келесі он жыл бойы жасауын жалғастырды: ол Тунниклиффтің провинциялық барокко стиліндегі Батыс жағын қайта қарады және кеңейтті, сондай-ақ қанаттарды, ғибадатханаларды және басқа да құрылыстарды қосты. Шығыс жақтың заманауи гравюраларында Флиткрофт архитектор ретінде көрсетілген. Флиткрофт, архитектуралық дилетанттардың оң қолы және Корольдік құрылыс кеңесінде де толыққанды жұмыс істегендіктен, үнемі құрылыс алаңында бола алмады: Йорктің шебер-геодезисі және құрылысшысы Фрэнсис Бикертон 1738 және 1743 жылдары төлемдер жасады. Көбінесе суреттелгені – Шығыс жақ. Сэр Томас Робинсон 1734 жылы аяқталғанын анықтаған «бақша жағы» – Батыс жақ, үйдің алды мен қабырғалы бақшаның арасындағы giardino segreto-ға қараған жеке жақ, ол Шығыс жақтағы әлеуметтік және саяси амбицияларға қарағанда отбасылық демалыс үшін арналған. Оның көп бөлігі 19 ғасырда қайта жобаланды. Вентворт Вудхаусқа мұрагерлікпен 1765-66 және 1782 жылдары қысқа мерзімге премьер-министр болған Рокингемнің 2-ші маркизі Чарльз Ватсон Вентворт ие болды. Ол 1771 жылы Бенджамин Франклинді қабылдады. Үйде жұмыс істеген архитектор – Йорк шебері Джон Карр болды, ол Шығыс жақтың кейбір бөліктеріне қосымша қабат салды және үйдің сәйкес қанаттарына портиктер орнатты, олардың әрқайсысы шағын, бірақ сәнді ауыл үйіне тең болды. Джеймс «Афиналық» Стюарт «Сырық» залындағы панельдердің жобаларын жасады. Уистледжекет бөлмесі оның ішінде ілген Уистледжекеттің портретінің құрметіне аталды, ол барлық уақыттағы ең әйгілі жарыс жылқыларының бірі болды. Қосымшалар 1772 жылы аяқталды. Екінші маркиз үйде мүсін галереясын құруды жоспарлады, бірақ ол іске аспады; галереяға дайындалып, Джозеф Ноллекенстің төрт мәрмәрі жасалды, олар оның тапсырысы бойынша салынды; 1778 жылы қол қойылған Диана қазір Виктория және Альберт мұражайында, ал Джуно, Венера және Минерва, Париждің римдік антиквариат мәрмәрімен бірге, Дж. Пол Гетти мұражайында сақталады. Вентворт Вудхаус, барлық мүліктерімен бірге, маркиздің әпкесі, граф Фицвильямның отбасына өтті.

1912 жылғы корольдік сапар

Георг V патшасы мен Мэри патшайымы 1912 жылдың 8-12 шілдесі аралығында Оңтүстік Йоркширге сапар жасап, төрт күн бойы Вентворт Вудхаус есігінде болды. Қонақтардың қатарында көптеген көрнекті тұлғалар болды: доктор Космо Гордон Ланг, сол кездегі Йорк архиепископы; Харвуд графы мен оның графинясы; Лондондерри маркизасы; Зетленд маркизы мен леди Зетленд; Скарборо графы мен леди Скарборо; Росс графы мен леди Росс; адмирал лорд Чарльз Бересфорд пен леди Мина Бересфорд; мистер Уолтер Лонг пен леди Дорин Лонг; және Хельмсли лорды мен леди Хельмсли. Корольдік сапар 11 шілде күні кешке шахтерлердің факелдік шеруімен және Шеффилд музыкалық одағы мен Вентворт хор қоғамының өнерпаздарының музыкалық бағдарламасымен аяқталды. 25 000 адам патша мен патшайымды көру үшін алдыңғы алаңға жиналды, ал патша порталдың балконынан сөз сөйледі.

Екінші дүниежүзілік соғыстағы барлау қызметі

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде үй оқу-жаттығу орталығы және барлау корпусы штаб-пәтері ретінде қызмет етті. Алайда, 1945 жылға қарай барлаушы сарбаздардың жағдайы осыншалық деградацияға ұшырағандықтан, Парламентте сұрақтар туындады. Оқу барысында мотоциклмен хабар жеткізу дағдылары да үйретілді, себебі барлау корпусының қызметкерлері көбінесе мотоциклдерді пайдаланды. Үйдің аумағы мен оны қоршаған жол желісі мотоциклдік оқу алаңдары ретінде қолданылды.

Леди Мейбел колледжіне жалға беру

Денсаулық сақтау министрлігі үйді "үйсіз өнеркәсіптік отбасыларға арналған тұрғын үй" ретінде алуға тырысты. Бұған жол бермеу үшін 7-ші граф үйді Ұлттық қорға сыйға беруге әрекеттенді, бірақ қор оны қабылдаудан бас тартты. Соңында, 7-ші графтың қарындасы және жергілікті кеңес мүшесі Леди Мейбл Фицвильям, Уэст Райдинг округі кеңесімен үйдің көп бөлігін білім беру мекемесіне жалға беру туралы келісімге келді, ал қырық бөлме отбасылық пәтер ретінде қалды. Осылайша, 1949 жылдан 1979 жылға дейін үйде Леди Мейбл дене шынықтыру колледжі орналасты, онда әйелдер дене шынықтыру оқытушылары даярланды. Кейіннен колледж Шеффилд қалалық политехникалық институтымен (қазір Шеффилд Халлам университеті) бірікті, ол 1988 жылы жоғары күтім шығындарына байланысты жалға алудан бас тартты.

Шеффилд қалалық политехникалық мектебі

1979-1988 жылдар аралығында Шеффилд қалалық политехникалық колледжінің (қазіргі Шеффилд Халлам университеті) студенттері Вентворт Вудхаусқа орналастырылды. Дене тәрбиесі және география және экологиялық зерттеулер кафедралары осы жерде орналасқан еді. Бас үй студенттерге арналған жатақхананы, сондай-ақ студенттердің тамақтануы үшін асхана мен ас үйлерді қамтыды. Елендер саябағының аумағында төрт жеке заманауи студенттік жатақхана салынды. Стабл-блок студенттік өмірдің орталығына айналды, онда кеңселер, дәріс залдары, зертханалар, сквош корты, жүзу бассейні және студенттік бар болды.

Фицвильям отбасы сатты

1989 жылы Уентворт Вудхаус үйінің жағдайы нашар болды. Политехникалық институт енді жалға алушы болмағандықтан және отбасыға үйдің қажеті болмағандықтан, отбасылық сенімділер оны және оны қоршаған жерді сатуға шешім қабылдады, бірақ Уентворт иелігіндегі жерді өздерінде қалдырды. Үйді жергілікті кәсіпкер Уэнсли Гросвенор Хейдон Бейли сатып алды және қалпына келтіру бағдарламасын бастады, бірақ бизнес орынынан тайып, үй Швейцариялық банкке тиесіліп, 1998 жылы қайта сатылымға қойылды. Highgate қаласынан келген сәулетші Клиффорд Ньюболд (1926 жылдың шілдесі – 2015 жылдың сәуірі) оны 1,5 миллион фунт стерлингтен астамға сатып алды. Ньюболд 2010 жылдың 17 және 24 ақпанында жарық көрген Country Life журналында сипатталғандай, жаңарту және қалпына келтіру бағдарламасын іске қосты. Айналасындағы саябақ жері Wentworth Estates компаниясына тиесілі. 2014 жылы Ньюболд үйді ресми түрде сатуға шығарды, бағасы көрсетілмеді, бірақ The Times газетінің мәліметінше, шамамен 7 миллион фунт стерлинг сұралды. Үйге шамамен 40 миллион фунт стерлинг жұмсалатын жөндеу жұмыстары қажет болды. Ньюболдтың қайтысынан кейін үй 2015 жылдың мамыр айында Savills компаниясы арқылы 8 миллион фунт стерлингке сатылымға шығарылды. 2016 жылдың ақпанында Гонконгтағы Lake House Group компаниясына сату әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, үй Wentworth Woodhouse Preservation Trust (WWPT) қорына 7 миллион фунтқа сатылды. 2016 жылдың 23 қарашасында Ұлыбританияның Қаржы министрінің 2016 жылғы қараша айындағы бюджеттік мәлімдемесінде, қорға қалпына келтіру жұмыстарына 7,6 миллион фунт стерлинг көмек қаражаты бөлінетіні жарияланды. Қаржы министрі Филип Хаммонд бұл мүліктің Джейн Остинге оның «Гордость и предубеждение» романындағы Пемберли бейнесін жасауда шабыттандырғаны туралы мәлімдеме жасады. Остин романында Фицвильям деген есімді қолданғандықтан, үймен байланыс болуы мүмкін деген ой болды, бірақ Қаржы министрінің күзгі мәлімдемесінен кейін Джейн Остин қоғамы, оған барып көргенін көрсететін ешқандай дәлел болмағандықтан, бұл мүмкіндікті жоққа шығарды. 2022 жылдан бастап Ұлттық сенім қоры (National Trust) WWPT қорымен серіктестікпен жұмыс істеп, олардың осы орынды туристік орталыққа айналдыру мақсатына қолдау көрсетуде. Сенім қоры мүлікке иелік етпейді.

Елді мекендегі көмір өндіру

1946 жылдың сәуір айында Мэнни Шинвеллдің (сол кездегі Лейборист партиясының отын және энергетика министрі) бұйрығымен "көліктер мен ауыр техникадан тұратын колонна" Вентвортқа жетті. Мақсаты – үйге жақын жердегі кең аумақты көмір өндіру арқылы игеру болатын. Бұл аймақта өнімді Барнсли қабаты жер бетіне 30 метрдей жақын болатын, ал үйдің батыс жанағының алдындағы аудан сол кезде Ұлыбританиядағы ең ірі ашық карьерге айналды: тек бақтан 132 000 тонна көмір шығарылды. Ресми түрде, көмір Ұлыбританияның соғыстан кейінгі қиын экономикасында теміржолдарды қамтамасыз ету үшін өте қажет болды, бірақ бұл шешім көмір иелері аристократиясына қарсы таптық соғыстың нәтижесі ретінде қарастырылды. 8-ші граф Фицвильям тапсырысымен Шеффилд университеті жүргізген сараптамада көмірдің "өте нашар" және "алысқа бармайтын" екені анықталды, бұл Шинвеллдің "өте жақсы сапалы" деген мәлімдемесімен қарама-қайшы болды. Министр Шинвелл, көріне бері, "жетістікке жеткен байларды" жоюға ниеттенгендей, кен қазу Вентворт Вудхаусқа дейін жалғасатынын жарлықтады. Содан кейін газон мен орман, әйгілі формальды бақтар және отбасының шахталарының қосалқы өнімі болған қызғылт тақтатас жол қазылды. Ашық карьер үйдің батысындағы егістікке көшті және 1950 жылдардың басына дейін жалғасты. Кен қазылған аумақтардың табиғи күйіне қайта оралуына көп жыл кетті, ал орманды жерлер мен формальды бақтардың көп бөлігі қалпына келтірілмеді. Қазіргі иелері үйдің жанындағы кен қазу салдарынан ғимараттың құрылымына елеулі зақым келгенін мәлімдеді және 2012 жылы Көмір басқармасына жөндеу жұмыстары үшін 100 миллион фунт стерлингтік талап қойды. Талап 2016 жылдың сәуірінде Жоғарғы соттың (жерлер палатасы) қарауына түсті. 2016 жылғы 4 қазандағы шешімінде сот талап етілген зақымның кен орнының шөгуінен туындамағанын анықтады. 1940 жылдардағы мүрагерлік салығының екі рет төленуі және Фицвильям көмір шахталарының мемлекеттендірілуі отбасының байлығын қысқартты, ал үйдің көптеген заттары 1948, 1986 және 1998 жылдары аукциондарда сатылды. 1948 жылы Кристис аукционында Антони ван Дейктің "Армидаға ғашық Ринальдо" картинасы 4600 гинеяға (£ эквиваленті) сатылды. Көптеген заттар әлі де отбасының меншігінде, ал көптеген туындылар "Фитцвильям иеліктерінің қоршылары" музейлеріне берілді.

Сәулет

Вентворт Вудхаус батыс және шығыс жақтарын құрайтын екі үйдің бірігіп тұруынан пайда болған. Алғашқы үй, қазіргі батыс жағы, баққа қарайтын және солтүстік-батысқа қарай ауылға қарап тұрған, кірпіштен салынған, тас әрлеулерімен безендірілген. Теңдесі жоқ ұзындығы бар шығыс жағы Вентворт отбасының Стенбороу тармағымен болған бәсекелестіктің нәтижесінде салынған делінеді. Олар Томас Вентворт, 1-ші Страффорд графының барон Раби деген есімді кішігірім атағын мұраға алған, бірақ оның мүліктеріне (соның ішінде Энтони ван Дейк пен Дэниел Майтенс салған Страффорд портреттерінің көрнекті жиынтығы) ие болмады, ол Ватсонға тиді, ол өз тегіне Вентвортты қосты. Страффорд графының атағы қайта жаңғыртылған Стенбороу Вентворттары жақын жердегі Вентворт қамалында тұрды, ол 1708 жылы бәсекелестікпен сатып алынып, тамаша түрде қайта жаңартылды.

Парк

Джон Карр жасаған өзгерістер аяқталғаннан кейін, Лорд Фицвильям 1790 жылы ең белгілі ландшафт бағбаны Хамфри Рептонға жүгінді, оған бұл маусымның ең жоғары мақсатты жобасы болды, ол естелігі әлі жаңа болғанда, «Ландшафт бағбандығының теориясы мен практикасы туралы кейбір ойлар» (1803) еңбегінде егжей-тегжейлі сипаттады. Негізгі ғимараттың ортасындағы терраса үй мен төбелі жайылым арасындағы кешуді қамтамасыз етті. Төрт обелиск боулинг алаңында тұрды, үйдің көлеміне қарағанда кішкентай болды; Рептон оларды орнын ауыстырды. Парк аймағында көптеген назар аударатын жерлер мен ерекшеліктер жиналған болса да (төменде қараңыз), Рептон үйдің төңірегінде «қалың шөп пен тастар» барын анықтады, Рептон оларды да алып тастады, содан кейін лопатамен және есек арбаларымен жұмыс істеген адамдардың күшімен дөңгелек жерді тегіс төбелерге айналдыруға масштабты жұмыстар басталды. Шығыс жағынан және кіреберіс жолынан көрінетін екі үлкен көл иілген пішінде қазылды. Флиткрофттың кейбір шаруашылық ғимараттары бұзылды, бірақ Каррдың (1768) әдемі ат қорасы емес, тоскан аркасы арқылы кіретін. Көптеген ағаштар отырғызылды.

Фолли және бақша ғимараттары

Аула (және оның айналасындағы аумақ) бірнеше сәнді құрылыстар мен бақша архитектурасының элементтерін қамтиды, олардың көпшілігі 18-ғасырғы виг саясатымен байланысты. Олардың ішінде:

Хубер тұғығы. Ескі орманның ішінде орналасқан, алтыбұрышты фонарьмен жабдықталған, конус тәрізді пірамида. Биіктігі шамамен алғанда, ол 1747-48 жылдары Флиткрофттың жобасы бойынша 1745 жылғы якобиттер көтерілісінің жеңілісін еске алу үшін салынған. Лорд Малтон және оның аман қалған ұлы осы шайқаста қатысқан. Оның Ганноверлік виг үкіметін қорғауға жасаған үлесі Йоркшир Лорд-лейтенанты және Рокингем графы титулымен марапатталды. Сондықтан, ескерткіш отбасының даңқын бейнелейді. Мұнара айналадағы ландшафтты күзет мұнарасы сияқты бақылайды және жаз бойы жексенбі күндері жұртшылыққа ашық.

Кеппел бағанасы. Рокингемнің жақын досы, адмирал Кеппелдің әскери соттан ақталғанын еске алу үшін салынған 35 метрлік (115 фут) тоскан бағанасы. Биіктігін төмендетуге мәжбүр болғандықтан, бағананың ентазисі айқын көрінеді. Авторы – Джон Карр.

Рокингем мавзолейі. Үш қабатты ғимараттың биіктігі 27 метр (90 фут). Ол орманның ішінде орналасқан, ағаштардың арасынан тек жоғарғы қабаты ғана көрінеді. 1783 жылы граф Фитцуильям Рокингемнің бірінші графының естелігі ретінде салдырған. Жобасын Джон Карр жасаған, ал бастапқы обелиск жобасы Арль қаласының жанындағы Сент-Реми-де-Прованстағы Юлийлердің римдік кенотафының үлгісімен ауыстырылды. Бірінші қабатта бұрынғы премьер-министрдің мүсіні мен оның ең жақын бес досының бюстері орналасқан жабық зал бар. Екінші қабатта саркофагты (бос) қоршап тұрған коринфтік бағаналары бар ашық галерея орналасқан. Үшінші қабатта римдік үлгідегі күмбез салынған. Хубер тұғығы сияқты, Мавзолей де жазғы жексенбі күндері ашық.

Тігізбе. Биік құмтас пирамидасы, үстінде әшекейлі урна орналасқан және ортасынан өткен биік готикалық огива аркасы бар. Ол 18 ғасырда екінші графтың «тігізбеден керуен мен жылқыны өткізе аламын» деген тікелей тілегінен туған тіл білмейтін бәс тігу үшін салынған.

Аю қапасы. Жақын жердегі бақша орталығына барушыларға қол жетімді. Екі деңгейлі, спиральді баспалдақпен салынған. Сыртқы есік (шамамен 1630 жыл) бастапқы үйдің архитектуралық элементі болып табылады. Бақтың соңында екі римдік сарбаздың мүсінімен күзетілген үңгір орналасқан.

Камелия үйі. 19 ғасырдың басында салынған, бірақ 18 ғасырдың соңындағы элементтері де бар. Үй отбасының Үндістаннан әкелінген камелия бұталарының коллекциясын сақтау үшін салынған. II санаттағы ескерткіш, бұл сияқты өсімдік коллекциясының сирек сақталған мысалы. 1792 жылға дейінгі ескі өсімдіктердің коллекциясы сақталған. Камелия үйі 2020 жылдардың басында үйді қалпына келтіру барысында қалпына келтіріліп, 2024 жылы шайхана ретінде қайта ашылды.

Тізімге енгізілген атаулар

Рокингем отбасы Вентуорт Вудхаус иелігінде және оның төңірегінде салған көптеген құрылыстар Historic England тізіміне енгізілген. Ғимараттар сәулеттік және/немесе тарихи маңызына қарай I, II* және II үш санаттың бірінде тіркеледі. Үй, тұрақ және Рокингем мавзолейі I санаттағы тізімде. Жеті құрылыс II* санаттағы тізімде: Камелия үйі, «Игланың көзі», үйдің оңтүстік ауласына кіретін қақпа, Кеппел бағанасы, Хубер тұғыны және ионикалық және дориялық ғибадатханалар. Парк өзі де Англиядағы ерекше тарихи маңызы бар тарихи парктер мен бақтар тізілімінде II* санатта тіркелген. II санаттағы тізімге енген құрылыстар: үйдің шығыс жағындағы шамдар тізбегі; Октагон, Солтүстік, Мавзолей, Тауыс және Дориялық қақпалар, сондай-ақ Дориялық қақпадағы қақпалар; көгершінхана мен үйрек үйін қоса алғанда, бірнеше шаруашылық ғимараттар; екі көпір, жол, каскад және бассейндердегі екі фонтан сияқты су нысандары; үш қатар қабырғалар; Аю қапасы және римдік сарбаздардың екі жақын орналасқан мүсіндері; бақ үйі, шақырым белгісі, қақпа бағаналарының жұбы, Ха-ха және төрт жиынтық құмыраны қоса алғанда, бақ мүсіндерінің жиынтығы; бір жұп ваза және екі күн сағатының негіздері, ал күн сағаттары алынып тасталған.

Жарияланым

2011 жылы BBC-дің "The Country House Revealed" атты телесериалы, BBC баспасынан шыққан, толық көлемді суреттермен толықтырылған қосымша кітаппен бірге жарық көрді. Кітапта Вентворт Вудхаусқа арналған жеке тарау бар (Төртінші тарау). Кітаптың алты тарауы телесериалдың алты бөлімімен сәйкес келеді.