Кіріспе

Бемидбар, Бемидбар, Б'мидбар, Бамидбар немесе Бамидбор (בְּמִדְבַּר, "Синай шөлінде" деген еврейше, жалпы алғанда бесінші және парашадағы бірінші ерекше сөз) - Тораның 34-ші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) Тораның жылдық еврей циклында және Сандар кітабындағы біріншісі. Парашада халық санағы мен діни қызметкерлердің міндеттері туралы айтылады. Бұл Сандар 1:1 - 4:20 - ды құрайды. Параша 7393 еврей әріптерінен, 1823 еврей сөзінен, 159 тармақтан және Тора түрмесіндегі 263 жолдан тұрады. Яһудилер оны әдетте мамыр немесе маусымның басында оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі демалыс күндері Тора оқу кезінде параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. 1 Яһуда 74,600 12.4 2 Дан 62,700 10.4 3 Симеон 59,300 9.8 4 Забулон 57,400 9.5 5 Исахар 54,400 9.0 6 Нафталим 53,400 8.8 7 Рубен 46,500 7.7 8 Ғад 45,650 7.6 9 Ашир 41,500 6.9 10 Ефрем 40,500 6.7 11 Бунямин 35,400 5.9 12 Манаса 32,200 5.3 TOTAL 603,550 100.0

Бірінші оқылым Сандар 1:1 19

Бірінші оқылымда, Мысырдан шыққаннан кейінгі екінші жылдың екінші айында Құдай Мұсаға Исраилдің 20 жастан асқан еркектерін санақтайды, "жауынгерлік қызметке жарамды" деген бұйрық береді. Әр рудың немесе әскердің басшылары аталады.

Төртінші оқу Сандар 3:113

Төртінші оқылымда Құдай Мұсаға леуіліктерді Һаронның алдына қойып, оған және діни қызметкерлерге қызмет етуге бұйырды. Құдай исраилдіктердің тұңғыштарының орнына леуіліктерді таңдап алды.

Бесінші оқу Сандар 3:1439

Бесінші рет оқығанда Құдай Мұсаға бір айдан жоғары жастағы леуілік еркектерді ата-бабаларының әулеттері мен рулары бойынша санақтайтынын айтты. Леуіліктердің әулеттері бойынша бөлінгендері мыналар: Гершон, Қахат және Мерари. Леуіліктердің бөлімдерінің салыстырмалы саны Халықтың үлесі бойынша топтар Қахаттықтар 8,600 38,6 2 Гершондықтар 7,500 33,6 3 Мерариттіктер 6,200 27,8 Барлығы 22,300 100,0 Гершондықтар 7500 адам болып, киелі шатырдың батысында қостарын тігіп, киелі шатырды, оның жамылғысын, кіреберісіндегі перделерді, перделерді, киелі шатырды қоршап тұрған кіреберісіндегі пердені және құрбандық үстелін күзетуді міндеттеп отырды. Қахаттың ұрпақтарынан тарағандардың саны сегіз мың алты жүз адам болды. Олардың қостарын киелі шатырдың оңтүстік жағына тігіп, сандық, үстел, шам қойғыш, құрбандық үстелдері, киелі үйдің арнайы бұйымдары мен пердеге қарап күзету міндеті жүктелді. Мераридің үрім-бұтағынан шыққан алты мың екі жүз адам. Олардың қостарын киелі шатырдың солтүстік жағына тігіп, оның бөренелері мен сырықтарын, бағаналары мен тұғырларын, сондай-ақ, шатырдың барлық бұйымдарын, айналасындағы бағаналарды, олардың тұғырларын, ілгектерін және арқандарын күзетуді тапсырды. Мұса, Һарон және Һаронның ұлдары (олар да Қахаттың ұрпақтары) киелі шатырдың шығыс жағында қостарын тікті. Леуіліктердің жалпы саны жиырма екі мың болды.

Алтыншы оқу Сандар 3:40 51

Құдай Мұсаға исраилдіктердің тұңғыш ұлдарын, яғни бір айлық және одан жоғары жастағыларын санақтайтын бұйрық берді. Құдай Мұсаға исраилдіктердің тұңғыш ұлдары үшін 22000 леуіліктерді және исраилдіктердің малдары үшін леуіліктердің малдарын Құдайға айырбастауды тапсырды. Леуіліктердің санынан артық болған 273 исраилдік тұңғыш баласын құтқару үшін Құдай Мұсаға әрқайсысына бес мысқал ақша алып, діни қызметкерлерге беруге бұйырды.

Жетінші оқу Нұмар 4:1 20

Жетінші рет оқығанда Құдай Мұса мен Һаронға кездесу шатырында қызмет етуге тиіс 30 - 50 жас аралығындағы қахаттықтарды жеке санақтан өткізуді бұйырды. Қахаттықтар ең қасиетті заттарға жауапты болған. (Парашат Насо еңбекке жарамды жастағы қахаттықтардың санын есептеп береді.) Лагерьдің қоныс аударған кезінде Һарон мен оның ұлдары Келісім сандығын, үстел мен шам қойғышты және киелі үйге арналған құрал-саймандарды түсіріп алып, оларды киіммен және мал терісімен жауып тастаулары керек еді. Һарон мен оның ұлдары киелі бұйымдарды жауып болған соң ғана, қахаттықтар оларды көтеріп шығатын. Һаронның ұлы Елазарға шатырдағы шамға арналған май, хош иісті заттар, тұрақты астық тартуы, майлау майы және киелі шатырдағы барлық заттар тапсырылған еді. Құдай Мұса мен Һаронға қахаттықтардың киелі үйге кіріп, киелі үйдің қиратылуына куәлік еткендері үшін өлтірілулеріне жол бермеуді бұйырды.

Сандар 3- 4-тараулар

Саналар 3:5 - 4:20 тармақтарда леуіліктердің міндеттері туралы айтылған. 5 - жазба 33 - тармақта леуіліктердің заңды үйреткені туралы айтылған. 5 - жазба 17: 9 - 10 тармақтарда олардың төреші болғандары айтылған. Ал 5 - жазба 10:8 - де олар Құдайдың есімін мадақтағандары айтылған. 1 Тарихи 23:35 тармағында 30 - дан асқан 38000 леуілік еркек болса, олардың 24000 - ы Иерусалимдегі ғибадатхананың жұмысын басқаратын, 6000 - ы - басқарушылар мен билер, 4000 - ы - қақпа күзетшілері, ал 4000 - ы - Құдайды ән-күймен және аспаптармен мадақтаған деп жазылған. 1 Тарихи 15:16 - да Дәуіт патшаның леуіліктерді әнші етіп тағайындағаны, ал леуіліктердің қолында музыкалық аспаптар, жетіген, жетіген және сыбызғы болғандығы айтылған. Ал 2 Жылнаама 5:12 - де Сүлейменнің ғибадатханасының салтанатты ашылуы кезінде леуіліктер киімдерін ақ бәтес жіпке киіп, қолына сыбызғы, жетіген, жетіген ұстап, құрбандық үстелінің шығысында ән шырқағаны, ал 120 діни қызметкердің керней тартқаны жазылған. 2 Тарихи 20:19 - да айтылғандай, Қоһат пен Қорахтың ұрпақтарынан шыққан леуіліктер Құдайды әнмен мадақтады. Он бір Забур жырлары өздерін Қорахтың ұрпақтары деп атайды.

Сандар 1-тарау

Раввилер неге Құдай Мұсаға "далада" сөйлегенін Сандар 1:1-де түсіндірді. Раваның айтуынша, адамдар өздерін барлық адамдарға жабайы даладай ашқан кезде, Құдай оларға Тораны береді. Сол сияқты, мидраш та өзін баршаға ашық ұстамайтын адам даналық пен Тораға ие бола алмайды деп үйретті. Даналар Сандар 1:1-ден Тораның от, су және шөл далаға берілгенін түсінді. Тауратты беру осы үш белгімен белгіленді, бұл барлық адамдарға тегін берілгендей, Таураттың сөздері де тегін; Ишая 55:1-де айтылғандай, "Тамағы шөлген әркім суға келсін". Егер Тора Исраил халқына Исраил жерінде берілген болса, онда оның аумағындағы рудың Тораға бұрынғы құқығы бар деп айтқаны, сондықтан Құдай оны шөл далада берді, сондықтан бәрі бірдей оған тең құқықты болуы керек деп үйретті. Басқа бір мидраш былай деп үйретті: адамдар далаға егін екпейді, оны өңдемейді, сондықтан Таураттың мойынсұнушыларына күнкөріс табысын табудың мойынсұнбауы қажет; ал дала егіннен ешқандай салық төлемейді, сондықтан ғалымдар осы дүниеде еркін. Ал басқа бір Мидраш Тауратты шөл далада берілген деп үйретті, өйткені олар Тауратты сақтап, өздерін шөл даладай бөлек ұстайды. Гемарада Сандар 1:1 "екінші жылдың екінші айында", ал Сандар 9:1 "екінші жылдың бірінші айында" болған деп айтылған. Рав Менасия бар Тахлифа Рав атынан бұл Торада хронологиялық тәртіптің жоқтығын дәлелдеді деді. Рав Нахман бар Ицхақ Сандар 1:1 және 9:1 екеуінің де басталуы "Иеміз Синай шөлінде Мұсаға тіл қатып, сөйледі" деп жазылған, әрі ол Сандар 1:1 "екінші айдың бірінші күні" болған сияқты, Сандар 9:1 де айдың басында болды деп түсіндірді. Ал Сандар 9:1-де исраилдіктер айдың 14-і күні шалынатын Құтқарылу мейрамына арналған құрбандыққа қатысты айтылғандықтан, Гемарада мейрамның заңдарын мейрамнан екі апта бұрын түсіндіру керек деген тұжырым жасалды. Бір мидраш Сандар 1:1-тің мәнін астарлы әңгімемен түсіндірді. Бір патша бір әйелге үйленді де, оған заңды неке жасаспады. Содан кейін ол ажырасу туралы куәлік берместен, әйелін үйінен шығарып жіберді. Ол екінші, сосын үшінші әйелдеріне де осылай істеген. Сонда ол жетім қызды көрді. Ол өзінің шаһитіне (שושבין, shoshbin) оған бұрынғылар сияқты қарамауды айтты, өйткені ол жақсы туылған, іс-әрекетінде қарапайым және лайықты. Патша өзінің көмекшісіне Естер туралы Естер 2:16 - да жазылғандай, жеті жыл, жыл, ай, айдың күні мен аймағын атап, оған неке шарты жасауын бұйырды. Сондықтан да Құдай Топан судың ұрпағын қашан жаратқанын және оларды қашан жер бетінен алып тастағанын айтпаған. Жаратылыс 7: 11-де: "Осы күні терең тұңғиықтың барлық көздері ашылды", - делінген. Сол сияқты, Киелі жазбаларда Құдай Бабыл мұнарасынан кейін Исраил халқының таралып, Мысыр елінің тұрғындары тараған ұрпақты қашан жаратқаны, не осы ұрпақ қай кезде дүниеден өткені айтылмаған. Исраилдіктер пайда болғаннан кейін Құдай Мұсаға былай деді: "Мен енді сендерге бұрынғы ұрпақтарға істегенімдей істемеймін. Құдай Мұсаға оларды алып кеткен айды, күнді, жылды, аймақты және қаланы жазып қалдыруды бұйырды. Сондықтан Сандар 1:1-де: "Жаратқан Ие Мұсаға Синай елсіз даласында сөйлеп, сол жерде" деген жерді, "Құдай кездесу шатырында" деген өлкеді, "екінші жылы" деген нақты жылды, "екінші айда" деген нақты айды, "айдың бірінші күні" деген нақты күнді, "Египет елінен шыққаннан кейін" деген кезеңді айтады. Сандар 1: 1-ді оқып, "Жаратқан Ие Мұсамен Синай шөлінде сөйлесті", Мидраш Танхума исраилдіктер шатырды тұрғызғанға дейін Құдай Мұсамен жанып тұрған бұтадан сөйлесті, өйткені Мысырдан шығу 3: 4 "Құдай оны бұтаның ішінен шақырды" дейді. Мұнан кейін Құдай Мұсаға Мысырдан шыққандар 4:19-да: "Жаратқан Ие Мұсаға Мысырдан: Мұнан кейін Құдай Мұсаға Мысыр елінде сөйлеп, Мысырдан шығу 12: 1 - де былай дейді: " Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға Мысыр елінде тіл қатып былай деді: Мұнан кейін Құдай Мұсаға Синай тауында тіл қатып, былай деді: "Жаратқан Ие Мұсаға Синай тауының айдаласында тіл қатып, былай деді: Исраилдіктер киелі шатырды тұрғызғаннан кейін, Құдай: "Мейірімділік - сұлулық, - деді ол. - Құдаймен кішіпейілділікпен жүру" (Миха 6:8). Иди ұлы рабби Финеес Сандар 1:2-де: "Бүкіл Исраил халқының басын көтеріңдер!" - деп жазылған. Бұл жерде "басты көтеріңдер" немесе "басты ұлы қылаңдар" деп емес, "басты көтеріңдер!" деп айтылған. Осылайша, Сандар 1:2-де "басты көтеріңдер" деген сөзбен жасырын хабар беріліп отыр. Егер исраилдіктер осылай істеген болса, олар ұлылыққа жететін еді. Жаратылыс 40:13 - дегі "Қолыңды көтер" деген сөздің мағынасы осылай берілген: "Фараон сені көтеріп, қай...

Сандар кітабының 2 - тарауы

Бір мидраш Кітапта Сандар 2:1-тегі "Иеміз Мұса мен Һаронға тіл қатып сөйледі" деген сөздерді оқып, 18 тармақта Киелі жазбалар Мұса мен Һаронды (Исраилдің құтқарылу құралы) тең дәрежеде қояды (Құдай екеуіне де бірдей сөйлегенін айтады) және осылайша Амидада 18 бата бар. Раввин Елиезер (Jose ben Zimra) раббидің атынан Исраил халқының саны дұрыс мақсатпен саналған кезде, олардың саны азаймады деп үйретті, бірақ дұрыс мақсатсыз саналғанда, олардың саны азайды. Раввин Елиезер олардың таразылар мен жерді бөлуде дұрыс мақсатпен санақталғанын (Сандар 2:2-де айтылғандай) үйретті, бірақ Дәуіттің күндерінде дұрыс мақсатсыз санақталған (2 Самуил 24 - де айтылғандай). Сандар 2:2-дегі байрақтар (דֶּגֶל, degel) туралы Мидраш әрбір рудың өзіндік байрағы және әр түрлі түстегі, Һаронның кеуде қалқасындағы асыл тастармен сәйкес келетін, және осы байрақтардан үкіметтер әр түрлі түстегі байрақтармен қамтамасыз етуді үйренді деп үйретті. Ал басқа бір мидраш әндер жыры 2:4-дегі "Оның маған берген нормасы - сүйіспеншілік" деген сөздерді келтіріп, Құдай исраилдіктерді қызмет көрсететін періштелер сияқты нормалар бойынша ұйымдастырғаны зор сүйіспеншіліктің белгісі екенін үйретті. Бір мидраш кітапта Сандар 2:2-дегі "қашықтықта" деген сөзді адамның демалыс күні қанша қашықтықта жүруі керектігін анықтауға көмектесетін сөздер ретінде қолданған, өйткені исраилдіктер демалыс күні сандыққа жақындау үшін оған жеткілікті жақын болулары керек еді. Бір мидрашқа сай, исраилдіктер сандықтың айналасында төрт негізгі бағытта қостарын тігіп, Құдай тақтың айналасына төрт періштені орналастырды. Рубеннің орнында Құдайдың оң жағындағы Михайл аттанған. Құдайдың сол жағындағы Уриел солтүстік жақтағы Данға сәйкес келеді. Алдында тұрған Жәбірейіл Яһуда патшалығы мен шығыста тұрған Мұса мен Һаронның бейнесі. Рафаэль Ефремнің батысындағы қонысты басқарды. Бір мидраш кітапта Қорах, Датан, Абирам және Онның санау 16:1-де айтылғандай, олар бір-біріне жақын тұратындықтан, олардың бәрі де қоныстың бір жағында тұрып, сөз байласып, бүлік шығарды деп жазылған. Мидраш былай деп үйретті: "Зұлымға қасірет, оның көршісіне қасірет!" Датан мен Абирамның да осылай еткенін білеміз. Сандар 3:29 - да Қорахтың ұрпақтары шатырдың оңтүстік жағында тұрған деп жазылған. Ал Сандар кітабының 2:10-де Рубеннің ұрпақтары Датан мен Абирамның да шатырдың оңтүстік жағында тұрғаны айтылған. Раввин Хама бар Ханина мен Раввин Иосия исраилдіктердің Шөл далада қандай формада саяхаттағаны туралы келіспеді. Сандар 2:17-ге негізделген "олар қостарын қалай тіксе, солай жолға шығады" деген сөздерден олардың қорап тәрізді болып жүргенін білеміз. Ал екіншісі Сандар 10:25-ке негізделген: "Дандықтардың қонысы барлық қоныстардың артқы жағында тұрды". Екіншісі, олар бір жолға бір арқалықпен жүрді, - деп жауап берді. Сосын, екіншісі, олар Құдайдың Сөзінде жазылған жолға сай жүрді, - деп түсіндірді. Ал қорап тәрізді жолға шыққандар Сандар 10:25-те: "Данның қонысы барлық қоныстардың артында" деп оқыған. Бұл Данның қонысы басқа қоныстардан көп, сондықтан ол артқы қатарға шығады, егер біреу бір нәрсе жоғалтса, Дан қонысы оны қайтарып береді. Гемарада Сандар 2:17 - дегі сөздер оқылады: "Осыдан кейін кездесу шатыры леуіліктердің қонысымен бірге қоныстардың ортасында жүрсін; олар қоныстанғандай, олар да солай жүрсін", - деп үйретеді. Сондықтан исраилдіктер қоныстанған жерінде құрбандыққа шалынған қасиеттілігі төмен құрбандықтарды жеуге болады. Гемарада Нұсра 2:1821-ге сілтеме жасалып, Яқыптың Ефрем мен Манасаны Жаратылыс 48:56-да бата беруінің салдарын қарастыруға көмектеседі. Рав Ахаб бар Якуб мұралық жері бар руды "қауым" деп атады, ал мұралық жері жоқ руды "қауым" деп атамайды. Осылайша, Рав Ахаб бар Якуб Леуі руын "қауым" деп атамаған. Гемара Рав Аханың ілімін күмәнге ұшыратып, онда 12 рудан аз бола ма деп сұрады. Абай Жақыптың Жаратылыс 48: 5-тегі сөздерін келтіріп, былай деп жауап берді: "Ефрем мен Манаса Рубен мен Шимон сияқты менікі болады". Алайда Рава Жаратылыс 48: 6-дағы "Олар өздерінің мұралық жерінде ағайындарының атымен аталатын болады" деген сөздерді тек Ефрем мен Манасаның жер үлесіне қатысты ғана басқа рулармен салыстыра алатынын көрсету үшін түсіндірді. Гемара Раваның түсіндірмесін сынға алып, Сандар 2:1821 Ефрем мен Манасаның қоныстың айналасына өздерінің байрақтарымен жиналуымен байланысты тайпалар ретінде бөлек аталғанын атап өтті. Гемара өздерінің қарсылығына жауап ретінде лагерьлері өздерінің байрақтарына құрм...

Сандар 3-тарау

Раввин Самуил бар Нахмани рабби Жонатанның атынан Сандар 3: 1 2 -де Һаронның ұлдары Һарон мен Мұсаның ұрпақтары деп аталады, өйткені Мұса оларды үйретті, бұл Киелі жазбалардың көршісінің баласына Тора үйреткен адамға мұғалім баланы тудырғандай қадірін білдіретінін көрсетеді. Бір мидраш кітапта Надаб пен Әбиһудің өлімі жайлы Киелі кітапта көптеген жерде, соның ішінде Сандар 3:4-те де айтылған. Бұл сөздерден Құдай Надаб пен Әбіхуді қатты қайғыртқанын көреміз, өйткені Құдай оларды жақсы көретін. Сондықтан Леуіліктер 10 - жазба 10 - тармақта Құдайдың: "Маған жақындағандардың арқасында Мен Өзіме бағышталған қасиетті боламын", - деген сөздері келтірілген. Мишнада киелі шатыр салынар алдында тұңғыш ұлдары қызмет атқарғаны айтылған. Киелі шатыр тұрғызылғаннан кейін діни қызметкерлер өз қызметтерін атқара бастады. Мишнада леуіліктер исраилдіктердің тұңғыштарын құрбандыққа шалудан босағандай, олар да өз малдарын тұңғыштарын құрбандыққа шалудан босатулары керектігі айтылған. Гемарада Сандар 3:45 - те леуіліктердің малдары исраилдіктердің малдарын салықтан босату керектігі туралы айтылған ба? Абай Мишнаны оқып, леуіліктердің малдары исраилдіктердің малдарын босатып жіберсе, леуіліктердің малдары да тұңғыштарын босату керек дегенді білдіреді. Бірақ Рава Мишна исраилдіктердің тұңғыштарын леуіліктердің өздері босатып отырғанын білдіреді деп қарсылық білдірді. Мишнадағы Бехорот трактаты, Тосефта және Вавилон Талмуды Сандар 3:1113-тегі тұңғыш балаға қатысты заңдарды түсіндірді. Раввилер санақ кітабының 3:15 тармағында леуіліктерді "бір айлық және одан жоғары жастағы" деп санауға қатысты айтылған, бірақ бұдан бұрын емес, өйткені олар жаңа туған нәресте өмір сүруге жарамсыз деп есептеген, ал бір айлық бала өмір сүруге жарамды деп белгілі болған. Бір мидраш леуіліктердің өздерінің міндеттеріне сәйкес киелі шатырдың төрт жағында тұрақтанатынын үйреткен. Мидраш кітабында батыстан қар, бұрқасын, суық пен ыстық түсетінін түсіндіріп, Құдай Гершонның ұрпақтарын батысқа орналастырғаны айтылған. Мидраш түсіндірді, оңтүстіктен келді шөл мен жаңбыр әкеледі баталар әлемге, және онда Құдай орнатқан қахаттықтар, олар көтеріп сандықты, ол көтеріп Тора, өйткені Леуіліктер 26:34 және 1519 үйретеді, жаңбырлар байланысты сақталуы Тора. Мидраш түсіндірді, солтүстіктен қараңғылық келді, сондықтан мерәриттер сол жерде қостарын тікті, өйткені Сандар 4:31 олардың қызметі ағаш ("жатырдың тақтайлары, оның шымылдықтары, оның бағаналары және оның тұғырлары") болды деп көрсетеді. Еремия 10: 8 "Басқа тәңірлердің жазасы ағаш" деп айтқан кезде жалған тәңірлерге қарсы әсер етеді. Мидраш кітаптарында айтылғандай, шығыстан жарық шығады. Мұса, Һарон және оның ұлдары сол жерде қостарын тікті, өйткені олар білімді және пәктігімен айналысқан адамдар еді. Олар дұғалары мен құрбандықтары арқылы күнәларын кешірді. Бір мидраш Мұсаның Мұсамен айтысқаны туралы айтады (Сандар 16:1), өйткені Мұса (Сандар 3:30-да айтылғандай) Озиелдің ұлы Елисафанды Қахаттықтардың әміршісі етіп тағайындаған, ал Қорах (Шығыс 6:21-де айтылғандай) Озиелдің ағасы Ижардың ұлы болған, сондықтан ол Елисафаннан бұрын басшылыққа ие болды. Абай бір дәстүрге сүйеніп, әнші леуілік өз әріптесінің қақпадағы жұмысын орындаған болса, өлім жазасына кесілетінін айтады. Ал егер басқа біреу соған жақындаса, өлтірілсін". Абай Сандар 3:38-дегі "жұртшыл" діни қызметкер емес адамды білдіре алмайды деп тұжырымдады, өйткені Сандар 3:10 - де бұл ереже бұрыннан айтылған (әрі Абай Тора бір нәрсені екі рет айтпайды деп сенді). Қайта, Сандар 3:38 - дегі сөздер белгілі бір жұмысқа 'жұмысқа бейтаныс' дегенді білдіреді деп ойлады Абай. Алайда, рабби Джошуа бен Ханания бірде рабби Жоханан бен Гудгедаға (екеуі де леуіліктер) ғибадатхананың есіктерін бекітуге көмектесуге тырысқаны айтылды, тіпті рабби Джошуа есікші емес, әнші болғанмен. Раввин Жонатан леуіліктердің ғибадатханада ән айтулары керектігін Сандар 18:3-тегі ескертуден білген: "Олар [леуіліктер] өлмесін, сен де өлме, сен де өлме [қасиетті Һарон]". Саналар 18:3 - де діни қызметкерлердің құрбандық үстеліндегі міндеттері туралы ескертілгендей, Саналар 18:3 - де леуіліктердің құрбандық үстеліндегі міндеттері туралы айтылуы керек (рабби Жонатан). Сондай-ақ, Сандар 18 - тараудың 3 - тармағындағы: "Олар [ леуіліктер] өлмейді, сен де, олар да [харун діни қызметкер] өлмейді" деген сөздер діни қызметкерлердің леуіліктердің жұмысына қатысып, өлім жазасына кесілетінін, ал леуіліктерд...

Сандар 4-тарау

Бір мидраш кітапта Құдай Сандар 4:1-те бірінші болып Қахаттықтарды санауға бұйырған, ал содан кейін ғана, Сандар 4:21-де, Гершондықтарды санауға бұйырған, дегенмен, Гершон тұңғыш бала болғандықтан және Киелі жазбалар тұңғыштарды құрметтейтін болса да, бұл туралы айтылған. Мидраш Киелі жазбалардағы Киелі кітапта Кехатты Гершоннан жоғары қоятыны айтылады, өйткені Кехаттықтар Тораны көтеріп жүретін сандықты көтеріп жүретін. Сондай-ақ, басқа бір Мидраш та Құдай Қахатты ең алдымен санауға бұйырды, өйткені Қахат ең қасиетті болды, өйткені Һарон діни қызметкер - ең қасиетті - Қахаттан тараған, ал Гершон тек қасиетті болды. Бірақ Мидраш Киелі кітапта Гершонның тұңғыш ұлы болу мәртебесінен айырылмайтыны айтылған, өйткені Сандар 4:2-де Кехат пен 4:22-де Гершон туралы айтылған "Кехаттың ұлдарының бастарын көтеріңдер" деген сөздер Киелі кітапта да қолданылған. Ал Сандар 4:22 - де "олар да" деп жазылған, сондықтан да олардың сандары Кехаттан төмен болғандықтан екінші орында тұр деп ойлау дұрыс емес. Алайда Киелі кітаптың басқа жерлерінде (мысалы, Жаратылыс 46:11, Мысырдан шығу 6:16, Сандар 3:17 және 26:57, 1 Тарихи 6:1 және 23:6) Гершон Қахаттан бұрын орын алған. Бір мидраш кітапта Құдай Сандар 4:2 және 4:22 тармақтарда "басты көтер" деген сөзді Қахат пен Гершонның ұрпақтарын санауға қатысты қолданған, ал Сандар 4:29 тармақта бұл сөзді Мераридің ұрпақтарын санауға қатысты қолданбағаны айтылған. Мидраш кітабында Құдай Қахаттықтарды сандықты құрметтегендіктен, ал Гершондықтарды тұңғыш ұлы болғандықтан құрметтеген деп түсіндіріледі. Алайда олар сандықты сақтамағандықтан және тұңғыш ұлдарының ұрпағы болмағандықтан, Құдай "басты көтер" деген сөзді қолданбаған. Бір мидраш кітапта Сандар 4:3, 23, 30, 35, 39, 43 және 47 тармақтарда леуіліктердің "отыз жастан асқандары" кездесу шатырында қызмет еткендері айтылса, Сандар 8:24 тармақта: "Егер жасы жиырма беске толған болса, олар кездесу шатырының жұмысында қызмет етуге кірулері керек" делінген. Мидраш бұл айырмашылықтың мәні леуіліктердің 25 - 30 жасқа дейін, яғни бес жыл бойы, шәкірт болып қызмет еткенін және сол кезден бастап оларға қызмет етуге рұқсат етілгенін түсіндірді. Мидраштың қорытындысында леуілік бес жыл бойы шәкірт болып қызмет етпесе, ғибадатхана ауласына кіре алмайтыны айтылған. Мiдраш осыдан қорытынды шығарып, бес жыл ішінде оқуларында табысқа жетудің белгілерін көрмеген студенттер ешқашан жетістікке жете алмайды деп болжайды. Раввин Хосе студенттер үш жыл ішінде жетістікке жетуі керектігін айтты, оның ұстанымын Даниял 1:5 - дегі "олар үш жыл бойы тамақтанулары керек" деген сөздерге негіздеді. Рав Хамнуна Алланың тыңшы ұрпағының шөл далада өлетіндігі туралы бұйрығы леуіліктерге қатысты емес деп үйретті, өйткені Сандар 14:29 былай дейді: "Сендердің өліктерің осы шөл далада құриды, және сіздердің санақтан өткендеріңіздің барлығы, 20 жастан жоғары" және бұл 20 жастан жоғары санақтан өткендер жарлыққа кірді дегенді білдіреді, ал Леуі руы (Білімдер 4:3, 23, 30, 35, 39, 43, және 47-де 30 жастан жоғары санақтан өткен) жарлықтан шығарылды. Бір мидрашта Сандар 4:6 сандықтың үстіне "көк түсті мата жаю керек" деп жазылған, өйткені көк теңізге, теңіз аспанға, аспан даңқ тағына ұқсайды, Езекиел 1:26 "Олардың бастарының үстіндегі кеңістіктің үстінде таққа ұқсайтын, сапфир сияқты көрініс болды" деп жазылған. Сондықтан Мидраш Киелі сандықтың салтанатты таққа ұқсайтынын айтады. Ал Сандар 4:6 - да "барлығы көк түсті" деген сөз қолданылып, Киелі сандықтың салтанатты таққа ұқсайтынын көрсетеді. Кеме салтанатты таққа ұқсағандықтан, олар оның үстіне көк шапанды жапты. Мидраш кітаптарында басқа бірде-бір ыдыстың үстінде көк түсті мата жоқ екені айтылған. Мидраш Киелі кітапта Сандар 4:6 - да "барлығы көк" деген сөз айқасы тек Келісім сандығына қатысты қолданылатынын, басқа бір ыдысқа қатысты емес екенін, өйткені Келісім сандығы киелі шатырдағы барлық ыдыстардан маңызды екенін үйреткен. Мишнада Мысырдан шығу 25:29 және Сандар 4:7 тармақтарда айтылған кисвот деген қасиетті ыдыстың біреуін ұрлаған адамды фанатиктер сол жерде-ақ өлтіреді деп үйретілген. Иерусалим Талмудында Сандар 4:1820-де Бараитадағы 50 жасқа толмаған адам қаретпен, яғни яһуди халқынан бөлініп кеткен деп айтылған. Мұндағы "Гемара" деген кітапта Сандар 4:1819-да Қахаттықтардың "өлімеу үшін, өмір сүрулері үшін" не істеуден аулақ болулары керектігі айтылған. Ал Сандар 4:20-де: "Олар киелі орынды көруге кірмей, оны жабу керек, әйтпесе өліп қалады", - делінген. Ал Сандар 8:25 - дегі сөзде...

Сандар 1-тарау

Сандар кітабының 1 - тарауы: Синай тауының маңында . айдың бірінші күні . Рашидің айтуынша, Құдай исраилдіктерді жиі санақтан өткізген, өйткені олар Құдайға сүйікті болған. Олар Мысырдан шыққанда, Құдай оларды санады (Мысырдан шығу 12:37; Алтын бұзаудың күнәсі үшін көп адам құлаған кезде, Құдай оларды санады (Мысырдан шығу 32:28) аман қалғандардың санын білу үшін; Құдай олардың арасында Құдайдың болуына себепкер болғанда, Құдай оларды санады. Нисанның бірінші күні киелі шатыр тұрғызылды, ал айдың бірінші күні Құдай халықты санап шықты. "Зохар" кітабында Исраил халқының басқа санағы да осы санақ кезіндегідей жарылқаны жоқ екендігі айтылған, өйткені Құдай бұл санақты жарылқауға арнаған - бұл санақ дүниелердің толықтығын толықтай жүзеге асыруға арналған.

Сандар 3-тарау

Саналар 3:5 - 4:20 тармақтарда леуіліктердің міндеттері туралы айтылған. Маймонид пен сидур леуіліктердің ғибадатханада күн сайын Забур жырын жатқанын айтады. Маймонидтер бірінші туған ұлды (פדיון הבן, pidyon haben) сатып алуға қатысты заңдарды Сандар 3:4547-де түсіндірді. Маймонидтің үйретуінше, әрбір яһуди анасының тұңғышы болған ұлын құтқарып алу керек. Бұл туралы Мысырдан шығу 34:19 тармағында: "Барлық тұңғыш ұлдары - Маған арналған" және Сандар 18:15 тармағында: "Енді тұңғыш еркек ұлын құтқарып ал" делінген. Маймонид ананың баласын құтқаруға міндетті емес екенін үйретті. Егер әкесі ұлын құтқара алмаса, онда ол бала кәмелетке толған кезде өзін құтқаруға міндетті. Егер біреу өзіне де, баласына да құн төлеп, оларды азат етуді талап етсе, онда ол алдымен өзін, содан кейін баласын азат етуі керек. Егер оның бір рет қана құнын төлеп, қайтарып алу үшін ақшасы болса, онда ол өз құнын өзі төлеп, қайтарып алсын. Баласын құтқарып алған әке: "Сен жарылқанасың! Ол бізді Өзінің өсиеттерімен тазартып, рухани Ұлын құрбан етуге бұйырды". Содан кейін ол шейхечеянұ батасын оқып, құтқару ақшасын кохенге береді. Егер адам өзін құтқарып алса, онда ол мына батаны айтсын: "Бақытты болсын. Ол бізге тұңғыш ұлдарды құтқаруға бұйырды" деп, шейхешеян батасын оқысын. Әкесі ол үшін күміс не күміс ақшаға тең келетін жылжымалы мүлік төлеуі мүмкін. Егер Коэн төлемді әкесіне қайтаруды қаласа, қайтара алады. Алайда, әке оны әкелеріне қайтарып беруді ойлап, оған беріп қоюы керек. Әкесі оны Коэнге беріп, оған ешқандай шектеусіз сыйлық жасағанын білдіруі керек. Исраилдіктердің тұңғыштарын құтқарып алғандай, леуіліктер де тұңғыштарын құтқарып алмады. Ал діни қызметкер не леуілік әулетке жататын әйелден туылған балаға бұл заңнан бостандық беріледі. Кезереуімен туған нәресте және одан кейінгі кез келген туылған бала босатылады: біріншісі, өйткені ол жатырдан шықпады, ал екіншісі, өйткені оған басқа туылған. Бала 30 күн өмір сүргеннен кейін ғана төлем жасалуы керек. Бұл туралы Сандар 18: 16-да былай делінген: "Анасы бір айлық болғаннан кейін ғана төлем жасалуы керек".

Сандар 3-тарау

Джеймс Кугель Сандар 3:510-дағы Діни қайнар көзі (қысқаша P) мен 5 Заң 33:10-дағы Деутерономист (қысқаша D) арасында діни қызметкерлікке лайықтылық туралы қақтығысты көрді. Кугельдің айтуынша, ғалымдар П. "аронның ұлдары - діни қызметкерлер" туралы айтқан, өйткені П. бойынша, діни қызметкерлер тек Һароннан тараған. П. леуіліктерді мұрагерлік ғибадатхана қызметкерлерінің тағы бір тобы ретінде айтқан, бірақ П. бойынша леуіліктердің басқа мәртебесі болды: Олар құрбандық шалып, діни қызметкерлерге тағайындалған басқа маңызды жұмыстарды орындай алмады, бірақ Һаронның ұрпақтарына көмекші ретінде қызмет етті. Ал Д. ешқашан Һаронның ұрпақтары ерекше деп атамаған, қайта, "Леуі руының діни қызметкерлері" деп атаған. Кугельдің айтуынша, көптеген қазіргі ғалымдар мұны Д. кез келген леуілік діни қызметкер деп санайды және құрбандықтар шалып, діни қызметкердің басқа да міндеттерін атқара алады деп түсіндірді. Мұса пайғамбар өмірінің соңына таман Леуі руына батасын беріп жатып, 5 - жазба 33:10-да былай деген: "Олар Жақыпқа Сенің өсиеттеріңді, Исраилге Сенің заңдарыңды үйретсін. Ал Құдай алдында хош иісті заттар мен түгелдей өртелетін құрбандықтарды ұсыну діни қызметкерлердің басты міндеті еді. Көптеген ғалымдар 5 - жазба 33:10 - дағы сөздер әлдеқайда ертерек кезде жазылған деп есептейді, сондықтан бұл барлық леуіліктер өте ертеде діни қызметкер болып саналғандығын білдіреді. Якоб Милгром Мұсадан шығу 13:1316 және Сандар 3:4547 және 18:1516-дағы тұңғыш ұлды құтқару заңдарында (פדיון הבן, pidyon haben) "натан, киддеш, Иемізге heevir", сондай-ақ падах, "аза" деген сөздердің қолданылуы тұңғыш ұлды Құдайдың меншігі деп санағанын көрсетеді деп үйретті. Бұл ата-анасының жерлеу рәсімін және ғибадат ету рәсімін бірінші баладан күтетін ежелгі дәстүрге сай болған шығар деп болжады Милгром. Демек, Киелі кітап тұңғыш балалардың қасиетті мәртебеге ие болуын еске түсіруде, ал Леуіліктерге дейінгі санаулар 3:1113, 4051; 8:1418 тармақтарында тұңғыш балалардың Леуіліктерге ауыстырылуы діни қызметкерлердің кәсіби санатын белгілеуді білдіруі мүмкін. Милгром тұңғыш ұлды құрбандыққа шалу керек деген теорияны негізсіз деп есептеді. Сандар 3:47 - де бір шекел 20 гераға тең екені айтылған. Бұл кестеде Киелі кітапта қолданылатын салмақ бірліктері аударылады: +Білімдегі салмақ өлшемдеріБілімБірлігіТексттерЕжелгі баламаҚазіргі баламагерах (גֵּרָה) Шығыс 30:13; Леуіліктер 27:25; Сандар 3:47; 18:16; Езекиел 45:121/20 шекел0.6 грамм; 0.02 унциябека (בֶּקַע) Жаратылыс 24:22; Шығыс 38:2610 герах; жарты шекел6 грамм; 0.21 унцияпим (פִים) 1 Самуил 13:212/3 шекел8 грамм; 0.28 унцияшекел (שֶּׁקֶל) Шығыс 21:32; 30:13, 15, 24; 38:24, 25, 26, 2920 герах; 2 гекс12 герах; 0.42 унция манехина (h, מָּנֶה) 1 Езекиел 45:17; Езекиел 10:12; Езра 2:69; Нехемия 7:70 шекел6 килограмм; 1.32 фунт (Кристал, ккарна, ккарна, ккала, хер); 38:29; 25:34, 27, 36:29; 37:29; 60:29; 37:29; 7 Минаса 7 килограмм.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинухтың айтуынша, парашада ешқандай өсиет жоқ.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын ғибадат әндерін сол аптаның пашасының мазмұнына негіздеп жасайды. Парашат Бемидбар үшін сефардилер Макам Растты қолданады, бұл макам бір нәрсенің басталуын немесе басталуын көрсетеді, өйткені параша Сандар кітабын бастайды. Бұл параша Шавуот мейрамының алдында болған жағдайда, онда қолданылатын мақам Хосени, Тораның сұлулығын бейнелейтін мақам.

Хафтара

Парашаның хафтарасы Ошия 2:122-де жазылған. және "теңіз жағалауындағы құм қиыршықтарының санындай" деген хафтара. Параша мен хафтара екеуі де Исраилді шөл далаға (мидбарға) орналастырады.

Хафтара литургияда

Құранды ұстанатын яһудилер таңертең тефилин киген кезде хафтараның соңғы жолдарын, Ошия 2:2122-ді, айтады. Олар тефилинді белбеуді саусақтарына байлайды, күйеу жігіт қызына шапан байлайды, бұл Құдай мен Исраилдің некелерін бейнелейді.

Шаббат махар ходесі күні

Парашат Бемидбар Шаббат Махар Ходешпен сәйкес келгенде (сондай 2026 және 2027 жылдары), хафтара 1 Самуил 20:1842 болып табылады.

Ежелгі

Шу-илишу. Ur, біздің заманымызға дейінгі 20 ғасыр. Мысалы, Дуглас Фрейн. "Шу-илишу" "Кітаптың контексі" кітабында: "ІІ том: Киелі кітап заманындағы ескерткіш жазулар". Уильям В. Хэлло редакторы. Нью-Йорк: Брилл, 2000. (стандарттар).

Киелі кітап

Мысырдан шығу 6:23 (Амминадаб ұлы Нахшон); 13:12 (ең тұңғыш); 13:1213 (ең тұңғыш); 22:2829 (ең тұңғыш); 30:1116 (екеушіліктің шекелі). Санақ 18:1518 (ең тұңғыш); 26:165 (санақ). Заңды қайталау 15:1923 (ең тұңғыш); 33:6 (Рубеннің сандары). Самуилдің 2 - хаты 24:1 - 25. Еремия 2:2 (далада); 31: 8 (ең басты). Езекиел 1:10 (төрт жағында). Ошия 2:16 (дала). Забур 60:9 (Манас, Ефрем, Яһуда); 78:6768 (Ефрем, Яһуда); 68:28 (Беньямин, Яһуда, Забулун, Нафталим); 80:3 (Ефрем, Беньямин, Манаса); 119:6 (бұйындарға мойынсұну); 141:2 (тұт); 144:1 (соғыс жүргізуге қабілетті). Рут 4:18 21. (Аминдаб ұлы Нахсон). 1 Тарихилар 21:130 (халық санағы); 27:124 (Исраилдің басшыларын санау).

Раби емес ерте кезеңдері

Фило. Құдайға тән нәрсенің мұрагері кім? 24: 24 - те. Александрия, Египет, біздің заманымыздың 1-ғасырдың басында. Мысалы, Филонның шығармалары: толық және шексіз, жаңа жаңартылған басылым. Чарльз Дьюк Йонг аударған, 286-бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1993 жыл. Иосиф Флавий, Яһудилердің көне заттары 3:12:4. 93-94 жылдары. Мысалы, Иосифтың еңбектері: толық және толық, жаңа жаңартылған басылым. Уильям Уистонның аудармасы, 98-бет. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 1987.

Классикалық раввиндік

Мишна: Сангедрин 9:6; Зевахим 14:4; Менахот 11:5; Бехорот 1:19:8. 200 жылы Исраил жерінде. Мысалы, "Мишна: жаңа аударма" кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 604, 731, 757, 788, 790 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988. Тосефта: Мегилла 3:22; Сота 7:17, 11:20; Бехорот 1:1. 300 жылы Исраил жерінде. Мысалы, "Тосфета" кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-томы, 538, 650, 864, 882-беттер; 2-томы, 1469-94-беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Бикурим 11б; Шаббат 76б; Эрувин 35б; Йома 31а; Мегилла 15б, 17б; Евамот 12а; Санхерин 11б, 60б. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, Талмудта "Ерушальми". Мұрағат: Хаим Малиновиц, Исраэль Симча Шорр және Мордехай Маркус, 12, 15, 17, 21, 26, 29, 4445 томдары, Бруклин: Mesorah Publications, 20072018. Сондай-ақ, мысалы, The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary. Жақып Нойснер редакциялаған, Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман аударған. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009. Раввин Исмаилдің Мехильтасы Пиша 3, 5; Амалек 4; Баходеш 1. Израиль жері, 4 ғасырдың аяғы. Мысалы, Мехильтада, Рабби Исмаилдің айтуынша. Жақып Нойснердің аудармасы, 1-толық, 22, 30-бет; 2-толық, 36, 41-бет. Атланта: Scholars Press, 1988 жыл. Раввин Исмаилдің Мехильта деген кітабы. Жақып З. Лаутербах аударған, 1-томы, 18 - 25 беттер; 2-томы, 28990 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1933, қайта шығарылған 2004. Раввин Симеонның Мехильтасы 16:1; 19:2; 47:2; 48:1; 57:1, 3; 76:4; 83:1. Исраил елі, V ғасыр. Мысалы, Мехильта де Рабби Шимон бар Йохай. Уильям Дэвид Нельсон аударған, 54, 75, 21112, 255, 258, 355, 375 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 2006. Жаратылыс Рабба 7:2; 53:13; 55:6; 64:6, 8; 94:9; 97 (НВ); 97 (МСВ); 97:5. Исраил елі, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Жаратылыс. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 1-толық, 50-бет, 472, 486-бет; 2-толық, 578-бет, 876-бет, 898-бет, 934-бет, 942-бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Леуіліктер Рабба. Израиль жері, V ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Леуіліктер. Гарри Фридман мен Морис Саймонның аудармасы, 4-толық, 16, 21, 23233, 260, 262, 411, 415, 42021, 457 беттер. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 62б; Шаббат 31а, 92а, 116а; Пешахим 6б; Йома 54а, 58а; Моед Катан 28а; Чагига 25а; Евамот 64а; Недарим 55а; Назир 45а, 49а; Кидушин 69а; Бава Батра 109б, 121б; Санхедрин 16б17а, 19б, 36б, 81б, 82б; Маккот 12б, 15а, 24б; Шевуот 15а; Хорайот 6б; Зевахим 55а, 61б, 116б, 119б; Менахот 28б, 37б, 95а, 96а; Чулин 69б; Бехорот 2а, 3б5а, 13а, 47б, 49а, 51а; Арахина 11б, 18б; Тамид 26а. Сасанидтер империясы, VI ғасыр. Мысалы, Талмуд Бавли. Мұрағатшы: Исраил Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Мезора пабтары, 2006. Пешикта де Рав Кахана 2:8, 4:3, 7:5, 26:910. VI-VII ғасырлар. Мысалы, Pesikta de Rab Kahana: R. Kahana's Compilation of Discourses for Sabbaths and Festal Days. Уильям Г. Брауд пен Израиль Дж. Капштейн аударған, 33, 70, 144, 40406. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1975. "Песикта де Раб Кахана: Талдаулық аударма және түсіндірме" Жақып Нойснердің аудармасы, 1-толық, 27, 56, 116-бет; 2-толық, 136 - 37 беттер. Атланта: Scholars Press, 1987 жыл. Мидраш Таңхума Бамидбар. Біздің заманымыздың шамамен 775-900 жылдары. Мысалы, Метсуда Мидраш Танчума: Бамидбар 1. Аударған және түсіндірген Аврохом Дэвис, редактор Яков Ю. Х. Пупко, 6-том, 1-88-бет. Монси, Нью-Йорк: "Eastern Book Press", 2006.

Орта ғасырлар

Садиа Гаон. "Сенімдер мен пікірлер кітабы", 2:10, 12. Бағдад, 933 жыл. Самуэль Розенблатт аударған, 118, 128 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1948. Раши. Комментарий. 14 саны. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Рашиде. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және түсіндірілген. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 4-том, 133-бет. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның Леуіліктер мен Сандар туралы түсініктемесі: Анотацияланған аударма. Мартин И. Локшин редакциялап, аударып шығарған, 155-65 беттер. Провиденс: Браунның еврейлік зерттеулері, 2001. Яһуда Халеви. Кузари. 2-бөлім, 26-тармақ. Толедо, Испания, 1130 - 1140 теңге. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Исраилдің сенімін дәлелдейтін дәлел. Генри Слонимскидің кіріспесі, 105-бет. Нью-Йорк: Шокен, 1964 жыл. Сандар Рабба 1:15:9; 6:23, 57, 11; 7:23; 9:14; 10:1; 12:1516; 13:5; 14:34, 14, 19; 15:17; 18:23, 5; 19:3; 21:7. 12 ғасыр. Мысалы, Джуда Дж. Слотки, аудармашы. Мидраш Рабба: Сандар, 5-томы, 1156, 160, 162, 166, 16871, 177, 18082, 26869, 335-бет; 6-томы, 486, 489, 515, 573, 584, 627, 633, 662, 708, 71011, 714, 753, 834-бет. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. 12 ғасырдың ортасы. Мысалы, Ибн Езраның "Пятикнижәне түсіндірмесі: Сандар" (Ба Мидбар). Аударған және түсіндірген Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 131 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1999 жыл. Маймонид. "Аң-таң болғандарға арналған нұсқаулық" 3-бөлім, 24-тарау. Каир, Мысыр, 1190 жыл. Мысалы, Мұса Маймонидте. "Айдасқандарға арналған нұсқаулық". Майкл Фридландер аударған, 305-бет. Нью-Йорк: Довер баспасы, 1956. (жабайылық). Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Чизкуни: Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 84759 беттер. Иерусалим: Ктав баспасы, 2013. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме: Сандар. Чарльз Б. Шавельдің аудармасы, 4-том, 5-36-беттер. Нью-Йорк: Шило баспасы, 1975 жыл. "Зохар" кітабының 1-бөлігі, 130а, 200а беттер; 2-бөлігі, 85а беттер; 3-бөлігі, 57а, 117а121а, 177б беттер. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мысалы, "Зохар" кітабында. Гарри Сперлинг пен Морис Саймонның аудармасы. 5 томдық. Лондон: "Сончино" баспасы, 1934 жыл. Мысалы, "Зохар" кітабында: "Притцкер" басылымы. Даниял К. Матт аударған және түсіндірген 8-том, 250-84-беттер. Стэнфорд, Калифорния: Стэнфорд университетінің баспасы, 2014. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Римзе Баал ха Турим. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Бамидбар/Сандар. Аударған: Eliyahu Touger, редактор және комментатор: Avie Gold, 4-том, 1349-87 беттер. Бруклин: "Мезора" баспасы, 2003 жыл. Жақып Бен Ашер. "Перуш әл ха Тора" (Тұрақ). 14 ғасырдың басында. Мысалы, Яков бен Ашер. Тораға бет бұр. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 1004 24 бет. Иерусалим: Ламбда баспасы, 2005. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ижак (Исақты байлау). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхақ: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және қысқарған, 2-том, 683-91-беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492 және 1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға арналған таңдамалы түсініктемелер: 4-томы: Бамидбар / Сандар. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 1544 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Обадия Бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Тәржіме және түсіндірме жазбалар Raphael Pelcovitz, 639 59 бет. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жылы. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 791 801 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000. Шаббаттай Бас. Сифсей Хашамим. Амстердам, 1680 жыл. Мысалы, Сефер Бамидбар: Тораның бес кітабынан: Чумаш: Таргум Окелос: Раши: Сифсей Хахамим: Ялкут: Хафтарос, Аврохом Й. Дэвис аударған, 153 бет. Лейквуд Тауншип, Нью-Джерси: Метсуда Публикациялар, 2013. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттарда. немесе Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 4-том, 134758 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Ицхак Магризо. Мен Лоизмін. Константинополь, 1764 жыл. Ицхак Магризода. "Тора антологиясы: Меам Лоез" Тви Файердің аудармасы, Арийе Капланның жазбаларымен редакцияланған, 13-том, 1-73 беттер. Иерусалим: Мознаим баспасы, 1990. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 1004 17-бет. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012. Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 219 23 бет. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998. 2012 жылы қайта басылған. Луис Гинцберг. "Еврей аңыздары" 3-томы, 21938-беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1911 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" кітабының 107-10 беттерінде қарастырылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936. Джулиус Гринстоун. Сандары: түсіндірмесімен: Киелі жазбалар, 1 - 33 беттер. Филадельфия: еврей баспа қоғамы, 1939 жыл. 2011 жылы "Литературный Лицензинг" баспасында басылып шықты. Роберт Ф. Кеннеди. Канзас университетінде сөйлеген сөздері, 1968 жылы 18 наурыз. Максвелл Тейлор Кеннедидің. "Бұл дүниедегі өмірді жұмсақ қылайық: Роберт Ф. Кеннедидің көзқарасы", 21-бет. Бродвей, 1998 жыл. (Мұса пайғамбардың) аузынан шыққан осы сөздерді естігенде, Иван Кейн. Жүсіптің баяндауындағы сандар.Иудей өркениетінде: очерктер мен зерттеулер: 1-том. Рональд Брауннердің редакторы, 3-бет. Филадельфия: Реконструкциялық раввиндер колледжі, 1979 жыл. ISSN 0191 3034 нөмірімен. (Сандар 2). Элий Мунк. Тораның шақыруы: Мұсаның бес кітабының түсіндірмесі мен түсіндірмесі. Е. С. Мазердің аудармасы, 4-томы, 233-бет. Бруклин: "Мезора" баспасы, 1993 жыл. Бастапқыда "Тора дауысы" деп жарияланды. Париж: Самуэль және Одет Леви қоры, 1981. Филип Дж. Бадд. "Сөздікті түсіндірме" кітабының 5-томы: Сандар, 1-52-беттер. Уэко, Техас: Word Books, 1984 жыл. Пинхас Х. Пели. "Тора сегодня: А возобновленное столкновение с Писанием" (Тора бүгін: Киелі жазбалармен қайтадан кездесу) 15760 беттер. Вашингтон, Вашингтон: Б'най Б'рит кітаптары, 1987. Джейкоб Милгром. The JPS Torah Commentary: Numbers: The Traditional Hebrew Text with the New JPS Translation, 329, 33544 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1990. Барух Левин. 1-ші том, 20-шы том, 125-78-беттер. Нью-Йорк: "Анкер" Киелі кітап, 1993 жыл. Мэри Дуглас. "Жай далада: Саналар кітабындағы арамдану туралы ілім", xviii, 97, 99100, 103, 10910, 120, 123, 12731, 133, 13738, 174, 17980, 207, 246 беттер. Оксфорд: Оксфорд университетінің баспасы, 1993. Джеральд Скольник. "Бірінші туған қызды құрметтеу үшін арнайы рәсім жасалуы керек пе?" Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 1993. YD 305:1.1993 жыл. Жауапта: 19912000: Консервативті қозғалыстың еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті. редакторы: Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Fine, 16365 беттер Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 2002. Эллиот Н. Дорф. "Жарамсыз ұрықтандыру, жұмыртқа донорлығы және бала асырап алу". Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 1994. ЕХ 1:3.1994. жылғы Жауапта: 19912000: Консервативті қозғалыстың еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі комитеті. редакторы: Кассель Абельсон және Дэвид Дж. Жақсы, 461, 497-беттер. Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 2002 жыл. (перзент ұғымының жасанды ұрықтандыру арқылы туған баланың анасы кімге қатысты екенін түсіндіру). Мейер Рабиновиц. "Әйелдер, қолдарыңды көтеріңдер". Нью-Йорк: Рабиндер ассамблеясы, 1994. ОХ 128:2.1994а. Жауапта: 19912000: Консервативті қозғалыстың еврей заңдары мен стандарттары жөніндегі к�...