Кіріспе
Орыс тілінің түр-түрі Духобор орыс тілі, сонымен қатар Духобор диалектісі және Духоборезе ("D'ese" қысқаша) деп аталады, бұл орыс тілінің диалектісі, оны Духоборлар, 1899 жылы Батыс Канадада көптеген коммуна стиліндегі елді мекендерді құрған Ресейден келген рухани христиандар (халық протестанттары) айтады. Олар өздерімен бірге өздерінің шыққан қауымдастықтарының оңтүстік орыс диалектісін алып келді, ол келесі онжылдықтарда Канаданың ағылшын ортасының және Саскачеванның украин қоныстанушыларының сөйлеуінің әсерінен кейбір өзгерістерге ұшырады. Бірнеше ұрпақ бойы бұл диалект негізінен жоғалып кетті, өйткені Канадаға көшіп келген түпнұсқалық Духоборлардың қазіргі ұрпақтары әдетте ағылшын тілінде сөйлейтіндер, ал олар орыс тілінде сөйлейтін кезде, әдетте, оның стандартты түрі.
Doukhobor Russian, also called Doukhobor dialect and Doukhoborese ("D'ese" in short), is a dialect of the Russian language spoken by Doukhobors, spiritual Christians (folk Protestants) from Russia who in 1899 established a number of commune style settlements in Western Canada. They brought with them a Southern Russian dialect of their communities of origin, which over the following decades underwent some changes under the influence of the Canadian English environment and the speech of the Ukrainian settlers in Saskatchewan. Over several generations, this dialect has been mostly lost, as the modern descendants of the original Doukhobor migrants to Canada are typically native English speakers, and when they do speak Russian, it is typically a fairly standard variety of it.
Духоборлардың тілдік тарихы
Духоборлардың сөйлеуінің қалыптасу кезеңі XIX ғасырдың алғашқы төрт онжылдығы болды деп болжау орынды. 1802 жылы көптеген гетеродокс топтар, өздерін рухани христиандар деп атаған, соның ішінде Духоборлар, Молохна өзені аймағына, Украинаның Азов теңізі жағалауындағы Мелитополь маңындағы Мелитополь айналасына көшіп бару үшін ынталандырылды. Олар ондағы православиеге айналды. Келесі 10-20 жылда мыңдаған адам келді, олардың көпшілігі оңтүстік орыс диалектісінде сөйледі. Енді олар бір-біріне ұқсас әртүрлі адамдармен кездесті, олар оңтүстік орыс және шығыс украин диалектілеріне негізделген, бір-бірінің койне диалектісін үйрене алды. 1839 жылдан бастап Рухани христиан тайпалары оларды православие дінінен одан әрі оқшаулау үшін және жаулап алынған орыс тілінде сөйлейтін аумақта орыстардың болуын орнату үшін Транскавказияға қоныстанды. Ресейден келген басқыншы ауылдарды көбінесе орысша сөйлемейтін жергілікті халықтар қоршап алған. Бұл жерде империяның қалған бөлігінен салыстырмалы түрде оқшауланған олардың диалектілері мен әндері айқын дамыды. 1899 жылы Транскавказиядан Саскачеванға 7500-дей дукхборлар көшіп келгеннен кейін, сондай-ақ кейбір кішігірім топтар (Транскавказиядан да, Сібірдегі және басқа жерлердегі жер аударылу орындарынан да) Канаданың жазықтарына Транскавказияның дукхбор ауылдарында сөйленген диалект әкелінді. Осы кезден бастап оған Канаданың ағылшын тілі әсер етті, ал Духобордың Саскачеван қаласында болған жылдары Духобордың украин көршілерінің сөйлеуі әсер етті. Духобор қауымдастығының бөлінуінің салдарынан 1910 жылы Саскачеваннан Британдық Колумбияның оңтүстік-шығысына көп сандаған духоборлар көшіп кетті. Көшкендер (осылай аталған "Қоғамдық Духоборлар" - Питер Верригиннің Христиандық қауымдастығының жалпыға ортақ бауырластығының ізбасарлары) бірнеше онжылдықтар бойы қоғамдық өмір салтын жалғастырды және орыс тілін сақтады. Көбінесе жеке шаруалар ретінде Саскачеванда қалып, ассимиляцияланған "Тәуелсіз Духоборлар". 1970 жылдары орыс тілінде туғандардың көпшілігі өз тілдерімен бірге қайтыс болды. Олардың ағылшын тіліндегі сөйлеуі өз провинцияларындағы ағылшын тілінде сөйлейтін басқа канадалықтардан айтарлықтай айырмашылығы жоқ. Орыс тілі негізінен діни жиындар мен жырларда қолданылады. Доухоборларды ұстайтындардың саны азайып келеді, 2001 жылғы Канада халық санағында олардың саны 3800-ге жуық. 2019 жылға қарай Духобор орыс тілінде сөйлейтін бірнеше жүз ғана қарт адам қалған.
Канададағы духобор орыс диалектісінің ерекшеліктері
Гунтер Шааршмидттің зерттеу мақаласында ("Төрт норма") айтылғандай, Канаданың духоборлары сөйлейтін орыс тіліне қатысты зерттеулер кеңінен жүргізілмеген. Алайда, көбінесе 1960-1970 жылдары жарияланған бірқатар мақалаларда Духоборс орыс тілінде Оңтүстік және кейбір жағдайларда Орталық орыс диалектілеріне тән әртүрлі ерекшеліктер байқалды, мысалы, стандартты орыс тілінде [g] бар Оңтүстік [h] қолдану. Шығыс славян тілдерінің кеңістігіндегі бірқатар жергілікті жерлерге тән ерекшеліктер де байқалды, бұл, мүмкін, Духоборлардың Молохна өзеніндегі қоныстарының 1800 жылдан кейін гетерогендік шығу тегін көрсетеді. Мысалы, белорустарға ұқсас, Духобор тілдерінде сөйлейтіндер "редко" (редко, 'қажетті емес') [r] -ді "редко" (редко, 'қажетті емес') деп теріске шығармайды. Үшінші тұлғадағы жекешелік етістіктердегі соңғы "т" әрпінің жоғалуы ерекше болды. Бұл украиндық ерекшелік деп санауға болады, сондай-ақ ол Оңтүстік Украинада сөйленген кейбір орыс диалекттерінде де расталған (мысалы, Николаев, Молохнадағы Духоборлардың ескі отанынан тым алыс емес). Басқа иммигрант топтары сияқты, Духоборлардың орыс тіліндегі сөйлеуінде кейбір түсініктер үшін ағылшын тілінен алынған сөздер қолданылады, олар Канадаға көшкенге дейін кездеспеген.