Кіріспе
Исаның Киелі Рухтан тууы – Исаның анасы Мәриямнан, Киелі Рухтың күшімен және жыныстық қатынассыз туылғандығы туралы христиандық және исламдық ұғым. Христиандар бұл ұғымды Исаның адам және құдайлық сипаттарының үйлесімін түсіндіретін нәрсе деп санайды. Шығыс православие шіркеулері Никеялық дінге енгендігіне байланысты оны авторитетті деп қабылдаса, католик шіркеуі оны Никеялық және елшілердің діні арқылы сенімге авторитетті деп санайды. Дегенмен, қазіргі заманда Исаның қыздығынан туғанын қабылдау дұрыс саналатын, бірақ оны жоққа шығару дінге қарсы емес деп есептелетін көптеген шіркеулер бар. Бұл оқиға тек Матай және Лұқа ілтебіктерінде кездеседі, ал қазіргі ғалымдардың пікірінше, оның тарихи негізі шамалы. Көне заманда ұрық және әйелдің жұмыртқасы жаңа өмірдің пайда болуы үшін қажет деген толыққанды түсінік болмаған; осындай мәдени орта керемет туу туралы әңгімелерге жағдай жасады, ал қыздың тууы және құдайлардың әйелдерді жүкті етуі туралы әңгімелер бірінші ғасырдағы грек-рим әлемінде және Екінші храм дәуіріндегі еврей еңбектерінде кеңінен таралған. Құран Исаның қыздығынан туғанын растайды, оның мәліметтері Яковтың 2-ғасырдағы протоевангелиесінен алынған, бірақ жақсы жаңалықтың үштік сипатын жоққа шығарады (Иса – Алланың елшісі, бірақ сонымен қатар адам, христиандық үштік құрамының екінші тұлғасы емес).
The virgin birth of Jesus is the Christian and Islamic doctrine that Jesus was conceived by his mother, Mary, through the power of the Holy Spirit and without sexual intercourse. Christians regard the doctrine as an explanation of the mixture of the human and divine natures of Jesus. The Eastern Orthodox Churches accept the doctrine as authoritative by reason of its inclusion in the Nicene Creed, and the Catholic Church holds it authoritative for faith through the Apostles' Creed as well as the Nicene. Nevertheless, there are many contemporary churches in which it is considered orthodox to accept the virgin birth but not heretical to deny it. The narrative appears only in and , and the modern scholarly consensus is that it rests on slender historical foundations. The ancient world didn't possess a thoroughly modern understanding that male semen and female ovum were both needed to form an embryo; this cultural milieu was conducive to miraculous birth stories, and tales of virgin birth and the impregnation of mortal women by deities were well known in the 1st century Greco Roman world and Second Temple Jewish works. The Quran asserts the virgin birth of Jesus, deriving its account from the 2nd century AD Protoevangelium of James, but denies the Trinitarian implications of the gospel story (Jesus is a messenger of God but also a human being and not the Second Person of the Christian Trinity).
Мәтіндер
Христиандық әдебиеттердің барлығында, перзенттік туу оқиғасы тек Матай және Лұқа Евангелияларында ғана кездеседі. Екеуі де Мәриямның күйеуінің аты Жүсіп екеніне, ол Дәуіт ұрпағынан шыққанына және Исаның құдайлық тұжырымында ешқандай рөл атқармағанына келіседі, бірақ осыдан асып, олар өте әртүрлі. Матайда халық санағы, бақташылар немесе ғибадатханадағы ұсыну жоқ, және Жүсіп пен Мәриямның туған кезде Бетлехемде тұрғанын көрсетеді, ал Лұқада сиқыршылар, Мысырға қашу немесе нәрестелердің қырғыны туралы ештеңе айтылмаған, және Жүсіптің Назаретте тұрғанын мәлімдейді. Матай Мәриямның тазалығын Исая кітабына сілтеме жасап, (Еврей мазореттік мәтініне қарағанда, Септуагинттегі 2200 жылдық грек аудармасын қолданады) және Жүсіптің туғаннан кейін ғана онымен жыныстық қатынасқа түспегенін (одан кейін қарым-қатынасқа түскен болуы мүмкін деген мүмкіндікті қалдыратын сөздерді таңдау) айтады. Лұқа Мәриямды таза қыз ретінде таныстырады, оның жыныстық тәжірибесі болмаса да, бала туатынын естігенде қызығуын білдіреді және осы жүктіліктің Құдайдың Киелі Рухы арқылы іске асырылатынын хабарлайды. Лұқаның тууы туралы оқиғасы оның Ізгі хабарының бастапқы бөлігі ме, жоқ па, деген маңызды пікірталас бар. 1 және 2 тараулар Ізгі хабардың қалған бөлігінен өте ерекше стильде жазылған, ал туу оқиғасының грек Септуагинтіне тәуелділігі қалған бөлігінде жоқ. Лұқа 1–2-де Лұқаның күшті мотивтері бар, бірақ айырмашылықтар да көзге түседі – мысалы, Исаның «Дәуіттің ұлы» ретіндегі сәйкестігі туу оқиғасында маңызды тақырып болып табылады, бірақ Ізгі хабардың қалған бөлігінде жоқ. 2-ғасырдың басында гностик теолог Маркион Лұқаның осы екі тарауынсыз нұсқасын жасады, және ол оларды біздің мәтінімізге ұқсас ұзын мәтіннен кесіп тастады деп айыпталып жүр, бірақ Марқ пен Иоаннның шежірелері мен туу оқиғалары да жоқ.
Мәдени контекст
Матай 1:18-де Мәриямның Жүсіпке никелесуі айтылған. Ол он екі жаста немесе одан кіші болған болуы мүмкін, себебі яһуди заңы бойынша, қыздар он екі жасқа толмағанға дейін немесе алғашқы айызы келгенге дейін, қайсысы ертерек болса, никелесе алмайтын еді. Дәстүр бойынша, той он екі айдан кейін өткізілетін болған. Содан кейін күйеу жігіт қалыңдығын әкесінің үйінен өз үйіне алып кететін. Егер никеленбеген қыз күйеуінен басқа ер адаммен қарым-қатынас жасаса, ол заң бойынша күнәлі деп есептелер еді. Егер ол сотқа берілсе, қыз бен жігіт екеуі де таспен жазаланатын. Алайда, күйеуі оны босату туралы құжат жазып беруге құқылы еді. Матай бойынша, Жүсіп періште келгенге дейін осы жолға баруды ниеттенген. Матай мен Лұқаның мәдени контексі яһуди христиандары немесе яһуди дәстүріне байланысты аралас топтар болған тиімді. Олар Рим Сенатының Юлий Цезарьды құдай деп жариялағанын және оның ізбасары Августың «Құдайдың ұлы» (divi filius) деп аталып, өлімінен кейін өзі де құдайға айналғанын білген болар еді. Бұл кейінгі императорлар үшін үлгі болды. Императорлық құдайлыққа керемет туылу оқиғалары сүйеніп тұрды. Мысалы, Август құдай Аполлоннан туған делінеді, ал анасы ұйықтағанда, ал оның жердегі күйеуіне түсінде құрсағынан күн шыққандығы көрінген. Жазбаларда императордың құдайлық тууы «жақсы жаңалық» (evangelia) деп сипатталған. Исаның бойдағы құдайлық тууы Рим империясының діни сенімдеріне тікелей қарсы келді, яғни императорлардың құдайдан тарағандығына. Матай Исаның Дәуіттен тараған тегін яһудилерге арнады, ал бойдағы тууы туралы оқиғасын грек-римдік аудиторияға, оларға бұрыннан белгілі құдайлардың ұрпақтары туралы әңгімелерге байланыстырып түсіндірді. Ежелгі адамдар еркек спермасы мен әйелдің жұмыртқасы екеуі де ұрықтың пайда болуы үшін қажет екенін түсінбеді. Олар еркектің ролін ұрықтың формасын қалыптастырушы күшке байланыстырды, ал Мәриямның дене сұйықтықтары Исаның денесіне қажетті барлық материалды, соның ішінде оның жыныстық белгілерін береді деп ойлады. Мұндай мәдени орта керемет туылу оқиғаларына жағдай жасады, олар Ыбырайым мен Сараға (және Ысқақтың тууына) дейінгі библиялық дәстүрде жиі кездеседі. Яһудилерде мұндай оқиғалар сирек болғанымен, періштелерге және туған кезде Құдайдың араласуына сенім кең таралған. Теологиялық тұрғыдан алғанда, екі есеп Исаның Құдайдың ұлы болған сәтін көрсетеді, яғни оның тууымен. Бұл Марктан өзгеше, ол Исаның ұлды болуын оның шомылуынан бастайды, ал Пауыл мен Пауылға дейінгі христиандар Исаның қайта тірілуінен немесе тіпті Екінші Келуінен ғана ұл болады деп есептейді. Бірінші ғасырдың грек-римдік әлемінде бойдағы тууы және құдайлардың адам әйелдерін жүкті етуі туралы әңгімелер кең таралған. Екінші ғибадатхана дәуіріндегі яһуди еңбектері де Мәліксадық, Нұх және Мұса сияқты ежелгі батырлардың керемет тууы туралы оқиғаларды жасай алды. Лұқаның бойдағы тууы туралы оқиғасы еврей жазбаларындағы стандартты сюжет, мысалы, Ысқақ пен Самсонға арналған хабарламаларда, онда періште пайда болып, қорқыныш тудырады, содан кейін сенімділік береді және тууды жариялайды, ана қарсылық білдіреді, ал періште белгі береді. Дегенмен, «евангелиелерге өте жақын жерлерде бойдағы тууы туралы сенімді дереккөздерді табу өте қиын». Сонымен қатар, Матайдың Магия (Шығыстан келген даналар) және Бетлехем жұлдызы туралы әңгімесінің зороастризммен байланысы бар екені қабылданғанымен, зороастризмнің балалық шақ туралы әңгімелердің негізін құрады деген кең таралған пікір қабылданбады.
Тарихи деректері мен дереккөздері
Қазіргі ғалымдардың пікірінше, құдайдың бойжеткен қызбен тууы туралы доктринаның тарихи негізі өте нашар. Матай мен Лұқаның екеуі де 80-100 жылдар аралығында жазылған, авторлары белгісіз туындылар. Ең алғашқы христиан жазбалары, Пауылдың хаттары, бойжеткен қызбен туу туралы ешқандай айтпайды және Исаның толыққанды адам екенін қабылдайды, оның кез келген адам сияқты "әйелден туылғанын" және кез келген яһуди сияқты "заңға бағынғанын" мәлімдейді. 70 жылға жуық жазылған Марк ішінде Исаның: "Пайғамбар өз туған жерінде, сондай-ақ, туыстарының арасында және өз үйінде құрметке ие болмайды" деген сөздерін оқимыз, бұл Марк Исаның тууына қатысты ерекше дәстүрлердің бар екенін білмегенін көрсетеді. Жохан Исаны екі рет "Жүсіптің ұлы" деп атайды, біріншісі шәкірті Піліптің аузынан ("Біз Мұсаның заң кітабында және пайғамбарлардың жазбаларында жазылған Назареттен шыққан Жүсіптің ұлы Исаны таптық"), екіншісі сенбеген яһудилерден ("Бұл Жүсіптің ұлы Иса емес пе? Оның анасы мен әкесін білеміз ғой!" – Жохан). Бұл цитаталар Исаның некесіз туған бала екені туралы болжамдарға тікелей қарсы келеді: Піліп пен яһудилер Исаның адам әкесін білген, және ол әке Жүсіп еді. Бұл Матай мен Лұқаның авторлары өздерінің әңгімелерін қайдан алғанын сұраққа жетелейді. Олардың ешқайсысы куәгер болмағандығы анық. Олардың арасындағы көптеген қайшылықтарды ескере отырып, олардың бірінен-бірі туындағаны немесе ортақ көзі болғаны да мүмкін емес. 1973 жылы Раймонд Браун Жүсіптің Матайдың әңгімесінің, ал Мәриямның Лұқаның әңгімесінің көзі болғанын ұсынды, бірақ қазіргі ғалымдар бұл "өте күмәнді" деп санайды, өйткені бұл әңгімелер өте кеш пайда болды. Осыдан келіп, екі әңгіменің де екі автор жасағаны, Инжілдер жазылмас бұрын, кем дегенде он жыл бұрын, мүмкін 65-75 жылдары немесе одан да ертерек айналымда болған идеяларға сүйене отырып жазғаны байқалады. Матай Исаның қызметін Ішая кітабындағы пайғамбарлықтардың орындалуы ретінде көрсетеді, ал Матай 1:22-23, "Бұл Жаратқан Иенің пайғамбар арқылы айтқан сөздерінің орындалуы үшін болды: «Міне, бойжеткен қыз бала сүйеді және ұл туады», – деп Ишая 7:14-ке сілтеме жасайды, «Жаратқан Иенің Өзі сендерге белгі береді: Міне, бойжеткен қыз бала құрсақ көтеріп, ұл туады». Бірақ Исаның заманында Палестинадағы яһудилер еврей тілінде сөйлемейтін болды, Ишая грек тіліне аударылды, ал Матай грекше parthenos сөзін қолданады, ол "қыз" дегенді білдіреді, ал еврейше almah сөзі ғалымдардың пікірінше бойжеткен жасқа жеткен қызды білдіреді, бірақ оның бойжеткеніне қатысты ешқандай сілтеме жоқ. Бұл қате аударма Матай кітабының авторына Исаны пайғамбарлық етілген Еммануил, яғни Құдай бізбен бірге, Құдайдың жер бетіндегі өкілі ретінде түсіндіруге мүмкіндік берді.
Теология және даму
Матфей мен Лұқа Исаның Құдайдың Ұлы болған сәтін көрсету үшін, яғни оның құрсақта керемет жолмен ұрықтануын (немесе, дәлірек айтқанда, оған дейінгі рухани тұжырымдалуын) пайдаланады. Бұл Маркқа қарағанда маңызды өзгеріс болды, себебі ол үшін Ұл болу Исаның крещениеден басталады, ал Пауылдың алғашқы христиандары мен Пауылға дейінгі христиандар үшін Исаның қайта тірілуінен немесе тіпті Екінші Келуінен кейін Ұлға айналады. Эбиониттер, яһуди христиандарының сектасы, Исаны толыққанды адам деп қарастырды, қыздың құрсағынан тууын қабылдамады және «алма» сөзін «жас әйел» деп аударуды ұсынды. 2-ғасырдың гностик теологы Маркион да қыздың құрсағынан тууын жоққа шығарды, бірақ Исаны толыққанды түрде көктен келген және тек адам пішінінде болған деп санады. Шамамен 180 жылға қарай яһудилер Исаның Пантера немесе Пандера деген римдік әскердің ұлынан заңсыз туғанын айта бастады, оның аты, мүмкін, «партенос», яғни «қыз» сөзімен байланысты. Бұл әңгіме орта ғасырларда «Толедот Йешу» деп аталатын христиандық ілмудың пародикалық нұсқасында да кездеседі. «Толедот Йешу» тарихи деректерге көп сіңбеген, және бәлкім, христиандыққа өтуден сақтану үшін құрал ретінде жасалған. Кейіннен христиандар қыздың құрсағынан тууды Исаның құдайлығының дәлелі ретінде қабылдады, бірақ 18-ғасырғы Еуропалық ағарту дәуірінде және одан кейін оның жоққа шығарылуы кейбіреулерін оны миф ретінде қарастыруға, ал басқаларын догматикалық тұрғыдан қайта растауға итерді. Бұл бөлініс бүгінге дейін сақталып келеді, бірақ католик шіркеуінің кейбір ұлттық синодтары биологиялық түсіндіруді «теологиялық шындық» тұжырымымен алмастырды, ал кейбір евангелист теологтар оны христиандық сенім үшін маңызды емес, шеттеулі деп санайды.
Мерекелер мен құлшылықтар
Кейбір христиандар Исаның көтерілуін 25 наурызда, ал оның тууын 25 желтоқсанда тойлайды. (Бұл күндер дәстүрлі, Исаның қай күні туғанын ешкім анық білмейді.) Лұқа 1:46-55 негізінде жазылған Магнификат төрт танымал Евангелие әндерінің бірі: Лұқа кітабының бірінші тарауындағы Бенедикт және Магнификат, ал екінші тарауындағы Глория ин Экселсис және Нунц димиттис қазір христиандық құлшылық дәстүрінің ажырамас бөлігі болып табылады. "Жариялау" орта ғасырларда Марияға құрмет көрсетудің бір бөлігі болды, ал 13 ғасырға қарай оған тікелей сілтемелер француз лирикасында кеңінен таралды. Шығыс Православ шіркеуі "Мәңгілік Құдай ана" атауын Марияға құрмет көрсетудің және оның құлшылығының ажырамас бөлігі болып табылатын Марияға арналған Акафист әндерінде маңызды элемент ретінде пайдаланады. Бұл доктрина христиандық өнерде Архангел Ғабырайылдың Марияға Құдайдың Ұлы болып туатын баланың көтерілуі туралы хабарлауы және Саломе бейнесі бар туу сахналары арқылы бейнеленеді. "Жариялау" – батыс өнеріндегі ең көп бейнеленген көріністердің бірі. Жариялау сахналары да орта ғасырлық өнерде Ғабырайылдың ең көп кездесетін бейнесі болып табылады. Кейбір туу сахналарында Жүсіптің кері бұрылуы – Киелі Рухтың әкелігіне және бойжеткеннің тууына жасалған сырттай көрсету.
Ислам діні
Құран Мария мен оның ұлы Исаның керемет тууы туралы баяндамаларында апокрифтік жазбаларға, әсіресе Яковтың Protoevangelium-ына ұқсас, бірақ Исаның таза тууын растағанмен, жазбалардағы үштік туралы мағынасын жоққа шығарады (Иса – Алланың елшісі, бірақ ол сонымен қатар адам, христиандық үштіктің екінші жаратылысы емес). Мысалы, жүкті "Имранның әйелі" (яғни, Мариямның анасы Анна) туатын баласын Аллаға қалай арнағанын, Мариямның ғибадатханадағы уединен өмір сүруін және оған тамақ жеткізетін періштелерді сипаттағанда Protoevangelium-ды жақыннан қадағалайды.