Кіріспе

Киелі кітапты сынау саласындағы гипотеза

Екі көз гипотезасы (немесе 2SH) – Матай, Марқ және Лұқа ішіндегі үш Евангелияның ұқсастықтары мен айырмашылықтарын түсіндіретін синоптикалық мәселенің шешімі. Бұл гипотеза Матай және Лұқа Евангелиялары Марқ Евангелиясына және христиандық ауызша дәстүрінен алынған, Q деп аталатын гипотетикалық сөздер жинағына негізделген деп санайды. Екі көз гипотезасы 19 ғасырда пайда болды. Б.Х. Стритер 1924 жылы оны толыққанды дәлелдеп, Матай мен Лұқадағы материалдың артында М және Л деп аталатын тағы екі дереккөз жатқанын айтты. Гипотезаның күшті жағы – үш Евангелиядағы ортақ және ортақ емес материалды түсіндіру қабілеті, ал әлсіз жағы – осы үлгілерден тысқары жатқан ерекшеліктер мен Исаның сөздерінен құралған ұсынылған жинақтың гипотетикалық сипатында. Кейінгі ғалымдар негізгі гипотезаны кеңейтіп, түрлендірді, тіпті толығымен басқаша гипотезалар да ұсынды. Дегенмен, "2SH-ға барлық континенттегі және діни ағымдардағы көптеген Киелі кітапты сынаушылар қолдау көрсетіп отыр". Стритердің қосымша М және Л дереккөздері ескерілгенде, бұл гипотеза кейде төрт құжаттық гипотеза деп аталады.

Тарих

Екі бастау гипотезасын алғаш рет 1838 жылы Кристиан Герман Вайс ұсынған, бірақ ол 1863 жылы Генрих Юлиус Холцман қолдағанға дейін неміс сыншыларының арасында кеңінен қабылданылмады. Холцманнан бұрын, көптеген католик ғалымдары Августиндік гипотезаны (Матфей → Марк → Лұқа) ұстанса, протестанттық библиялық сыншылар Гризбах гипотезасын (Матфей → Лұқа → Марк) жақтады. Екі бастау гипотезасы 1880 жылдары Англияға, негізінен Уильям Сандейдің күш-жігерінің арқасында келді, бұл 1924 жылы Б. Х. Стритердің осы мәселе бойынша шешуші тұжырымымен аяқталды. Стритер сондай-ақ, М және Л деп аталатын қосымша бастаулар Матфей мен Лұқадағы материалдың негізінде жатыр деп сараптады.

Гипотезаның жалпы көрінісі

2SH синоптикалық мәселені екі негізгі қағиданы ұсына отырып шешуге тырысады: үштік дәстүрді түсіндіру үшін Марк басымдығы және қос дәстүрді шешу үшін жоғалған Q құжатының бар екендігі. Қорыта айтқанда, екі көз гипотезасы Матай және Лұқаның Маркты Исаның өмірінің хронологиясының негізгі құрылымдық жоспарымен қатар, оқиғалық материалдары үшін де пайдаланғанын көрсетеді; сондай-ақ Матай мен Лұқа екеуінде де кездесетін, бірақ Маркта жоқ сөздерді (логия) қамтитын, қазір сақталмаған екінші көз – Q (неміс тіліндегі Quelle, "көз") қолданғанын ұсынады.

Маркан басымдығы

2SH үш рет айтылған дәстүрдің ерекшеліктерін түсіндіріп, Матай және Лұқа екеуі де Маркты дереккөз ретінде қолданғанын ұсынады. Марк көбірек "алғашқы" болып көрінеді: оның сөздігі мен грамматикасы Матай мен Лұқаға қарағанда кем әдеби, тілі артық сөздерге және түсініксіздікке бейім, оның Христологиясы азырақ құдайлық сипатта және ол арамей тілін жиі қолданады. Матай мен Лұқадағы Марк перикоптарының күрделі нұсқалары, егер Марк бірінші Евангелия болса, онда олар Маркты "түзеткенінің" немесе Марк, егер ол кейінірек жазылған болса, Матай мен/немесе Лұқаны "жеңілдеткенінің" нәтижесі болуы керек. Сынаушылар бірінші түсіндірмені көбірек мүмкін деп санайды. Нақтырақ айтқанда, Маркқа басымдық беруді Матай мен Лұқа Марктан түсіндірмелерді жіберген жағдайлар, Матай Марк әңгімелеріне өзінің теологиялық басаздарын қосып, Матайда Марк стильдік ерекшеліктерінің тең емес таралуы көрсетеді.

Q-ның бар болуы

2SH екі дәстүрді түсіндіру үшін, неміс тілінен алынған "көз" деген мағынаны білдіретін Quelle сөзінен шыққан Q деп аталатын жоғалған "Исаның сөздері" деген құжаттың бар екенін жорамалдайды. Маркқа басымдық беру емес, осы Q 2SH-ны қарсы теориялардан ерекшелендіретін ерекшелік құрайды. Q-ның болуы, Лука мен Матай екі дәстүрде Марктан тәуелсіз болғандықтан, олардың арасындағы байланысты ортақ, бірақ тәуелсіз түрде жоғалған бір немесе бірнеше дереккөзді пайдалануымен түсіндіру қажеттігінен туындайды. (Олардың Q-ны бір-бірінен тәуелсіз қолданғандығы олардың осы дереккөзді пайдалануында жиі үлкен айырмашылықтар болуынан көрінеді). 1940 жылы Пирсон Паркер Еврейлердің канондық емес Ілтебісі Лұқа Ілтебісінде қолданылған екінші дереккөз болуы мүмкін деген ұсыныс жасады. Бұл пікір әлі кең таралған жоқ.

Нұсқалар

Екі құжат гипотезасы 19 ғасырда пайда болды: Марк ең ертегі Евангелия ретінде, Матай және Лұқа тәуелсіз жазылған және Марк пен гипотетикалық Q-ға сүйенген. 1924 жылы Б.Х. Стритер еврей тіліндегі М дерегінің болу мүмкіндігіне негізделген екі құжат гипотезасын төрт құжат гипотезасына жетілдірді (Еврейлерге арналған Евангелияны қараңыз). Стандартты екі дерек көз теориясы Марк пен Q-ны тәуелсіз деп санайды, бірақ кейбіреулер Q-ның Марк үшін де дерек көзі болғанын айтады. Бұл кейде өзгертілген екі құжат гипотезасы деп аталады (бірақ бұл термин ескі әдебиетте төрт құжат гипотезасын білдіру үшін де қолданылған). Көптеген ғалымдар Луканың Матайды да пайдаланғанын ұсынатын үш дерек көз гипотезасын қарастырады. Бұл Q-ны қайта құруда көбірек икемділікке мүмкіндік береді. Дунн Q-ның ауызша гипотезасын ұсынады, онда Q құжат емес, ауызша үйретімдер жиынтығы.

Басқа гипотезалар

Жаңа өсиет ғалымдарының көпшілігі синоптикалық мәселені шешуге ең қабілетті теория ретінде Екі көз гипотезасының бірнеше түрлерін жоғары бағалайды. Дегенмен, ұсақ келісімдердің мәселелеріне және әсіресе, гипотетикалық Q-ға қатысты күмәндер баламалы гипотезаларды тудырды. 1955 жылы британдық ғалым А.М. Фаррер, Лұқа Марк пен Матайды қайта қараған, Q-ны қажетсіз деп санайтынын айтты. 1965 жылы американдық ғалым Уильям Р. Фармер де Q қажеттігінен құтылуға тырысып, Грисбахтың Марк Матай мен Лұқаны жинақтады деген идеясының жаңартылған нұсқасын жаңғыртты. Ұлыбританияда 2SH-ның ең ықпалды қазіргі қарсыластары Фаррер гипотезасын қолдайды, ал Фармердің қайта қараған Грисбах гипотезасы, сондай-ақ Екі Ізгі хабар гипотезасы деп аталатын бұл гипотеза, Америкадағы Екі көз гипотезасының басты бәсекелесі болуы мүмкін. 1838 жылы неміс теологы Кристиан Готтлоб Вилке, Марк басымдығын Матайдың Марк пен Лұқаға тікелей тәуелділігі үшін кеңінен дамыған аргументпен біріктіретін шешім ұсынды. Осылайша, Фаррер сияқты, Вилкенің гипотезасына Q қажет емес, бірақ ол Фаррер ұсынған Матай мен Лұқа арасындағы тәуелділік бағытын кері қайтарады. 19 ғасырда Вилкенің гипотезасын бірнеше неміс ғалымдары қолдады, бірақ уақыт өте көпшілігі екі көз гипотезасын қабылдады, ол бүгінгі күнге дейін басым теория болып табылады. Вилке гипотезасын Карл Каутский «Христиандық негіздері» еңбегінде қабылдады және 1992 жылы Хьюгинс, содан кейін Хенгел, содан кейін тәуелсіз түрде Блэр қайта жаңғыртқаннан бері соңғы онжылдықтарда жаңа назар аударуда. Соңғы уақытта Гарроу және Повелл да қолдау көрсетті. Дәстүрлі көзқарас Августин гипотезасымен бейнеленеді, яғни төрт Ізгі хабар Киелі кітаптағы ретімен жазылған (Матай → Марк → Лұқа), ал Марк – Матайдың қысқартылған нұсқасы. Бұл гипотеза 2-ші ғасырдағы епископ Папиас Матай бірінші жазды деген мәлімдемесіне негізделген. 18 ғасырда Августин идеясымен байланысты мәселелер Иоганн Якоб Грисбахты Грисбах гипотезасын ұсынуға итермеледі, яғни Лұқа Матайды қайта қарады, ал Марк Матай мен Лұқа келіскен материалды пайдаланып, қысқа Ізгі хабар жазды (Матай → Лұқа → Марк). Ета Линнеман, өзінің ұстазы Рудольф Бултманның көзқарасын қабылдамағаннан кейін, Матай мен Маркты Мұсаның «Екі куәгер» талабы негізінде үйлестіруге тырысқан Августин гипотезасының бір түрін ұсынды.