Иса Мәсіхтің тууы

Кіріспе

Исаның тууы

Исаның тууы, Мәсіхтің тууы, Исаның дүниеге келуі немесе Мәсіхтің дүниеге келуі туралы Лұқа мен Матайдың Киелі кітаптағы жақсы жаңалықтарында баяндалған. Екі дереккөз де Исаның Яһудеядағы Бетлехемде туғанын, Оның анасы Мәриямның Дәуіт патшаның ұрпағынан шыққан Жүсіпке никеленгенін, және Жүсіптің Оның биологиялық әкесі еместігін, ал тууының Құдайдың араласуымен болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар екі канондық жақсы жаңалықтағы тууы туралы әңгімелерді тарихи факт ретінде қарастырмайды, себебі олар бір-біріне қайшы келетін оқиғалар мен келіспейтін шежірелерді ұсынады. Сол кездегі әлемдік тарих Исаның тууы мен балалық шағы туралы екі жақсы жаңалықтағы баяндармен үйлеспейді. Кейбіреулер жақсы жаңалықтар негізінен теологиялық құжаттар ретінде жазылғандықтан, хронологиялық емес екенін ескере отырып, тарихилық мәселесін екінші деңгейдегі мәселе деп санайды. Рождество – христиандық мереке, Рождествоның негізі және христиандық діни жылдың маңызды бөлігі. Көптеген христиандар дәстүрлі түрде үйлерінің ішінде немесе сыртында туғанды бейнелейтін шағын тақталар қояды, немесе Киелі кітаптағы тууы туралы оқиғаларды көрсететін Рождестволық қойылымдарға қатысады. Рождество маусымында Еуропаның көптеген елдерінде өмірлік мөлшердегі мүсіндерден жасалған әсем тақталар орнату дәстүрге айналған. Исаның тууының көркем бейнеленуі 4-ғасырдан бері христиан суретшілері үшін маңызды тақырып болып табылады. 13-ғасырдан бергі туған оқиғаларын бейнелейтін көркем туындылар Исаның қарапайымдылығын баса көрсетіп, Оның әлсіз бейнесін жақтайды, бұл ертедегі "Тәңір және Иесі" бейнесінен үлкен өзгеріс, сол дәуірде христиан діни қызметінде қолданылатын әдістердегі өзгерістерді көрсетеді.

Ізгі хабарлар

Исаның тууы туралы мәліметтерді тек Матай және Лұқа жазған Ізгі хабарларда кездестіруге болады. Екеуі де Исаның Ирод патша тұсында Бетлехемде дүниеге келгенін, анасының аты Мәриям екенін, күйеуі Жүсіптің Дәуіт патшаның ұрпағынан екенін (бірақ ұрпақ сызығының толық мәліметтері бойынша келіспесе де) айтады. Сонымен қатар, екеуі де Жүсіптің биологиялық әкесі еместігін көрсетеді, ал Исаның тууы, немесе дәлірек айтқанда, оның құрсақта пайда болуын – құдайлық құбылыс деп сипаттайды. Осыдан басқа, олардың келісетін тұстары өте аз. Матайда Жүсіп, ал Лұқада Мәриямның рөлі басым, бірақ олардың біреуі Жүсіптен, екіншісі Мәриямнан тараған деген пікір – тек қана ізгі ниетпен айтылған болжам. Матай Исаның туғанға дейін Бетлехемде тұрғанын көрсетеді, ал Лұқа оның Назаретте тұрғанын айтады. Матайда періште Жүсіпке, ал Лұқада Мәриямға келеді. Жақияның тууы, Киринидің халық санағы, малшылардың табынуы және сегізінші күні ғибадатханадағы Исаның көрсетілуі туралы мәліметтерді тек Лұқа жазады. Ал Матайда ғана үш қарияның келуі, Бетлехем жұлдызы, Иродтың қастандық жоспары, нәрестелердің қырғыны және Мысырға қашу туралы айтылады. Екі баяндаманың маршруттары мүлдем әртүрлі. Матай бойынша, Киелі Отбасы Бетлехемде басталып, туғаннан кейін Мысырға көшіп, содан кейін Назаретте қоныстанады. Ал Лұқа бойынша, олар Назареттен басталып, туу үшін Бетлехемге сапар шегеді және дереу Назаретке оралады. Екі жазбаны бір мағыналы баяндамаға біріктіру мүмкін емес, сондай-ақ оларды бірдей Q дерегіне байланыстыруға да болмайды. Осы себепті ғалымдар оларды «арнайы Матай» (немесе жай ғана M дерегі) және «арнайы Лұқа» (L дерегі) деп жіктемелейді.

Жүсіпке хабар

Исаның анасы Мәриям Жүсіпке келісім шарт жасасқан еді. Бірақ, Киелі Рух арқылы жүкті болғаны анықталды. Жүсіп оны ажырастыруды ойлады, бірақ періште оған түсінде Мәриямға әйел ретінде алып, балаға Иса деген ат қою керектігін жеткізді, "өйткені ол халқының күнәларынан құтқарады". Бұл, таза қыз ұл туады деген болжамды орындау үшін болды, оған Имануил деп ат қойылады, яғни "Құдай бізбен". Жүсіп оянды, Мәриямды әйелі ретінде алды, Мәриям ұл тапқанша оған жақын болған жоқ, және бала туғаннан кейін оған Иса деп ат қойды (Маттай 1:18–25). Бұл жолдарда бір мәселе бар, себебі Матай Исаның шежіресінде Жүсіптің Дәуіттің ұрпағы (періште оны "Дәуіттің ұлы" деп атаған) және Яһуда патшалығының мұрагері екенін көрсетеді, бірақ Матай 1:16 Исаның Жүсіптің ұлы емес екенін көрсетеді және Матай оны ешқашан осылай атамайды. Жүсіптің балаға ат қою рөлі оның заңды түрде асырап алынғанын көрсетеді, осылайша, ендігі заңды әкесі сияқты, "Дәуіттің ұрпағы" болады.

Сиқыршыларды құлшылық ету

Иса, Римдіктер Яһудея деп, ал Ассириялықтар Палестина деп білген аймақта, Бейтлехем қаласында, Ұлы Ирод патшаның тұсында дүниеге келді. Шығыстан келген даналар (ғалымдар) Иерусалимге келіп, яһудилердің патшасы туған бала қайда деп сұрады, себебі олар оның жұлдызын шығыста көріп, оған құрмет көрсеткісі келді. Бұл жаңалықты естіген Ирод патша мен Иерусалимнің халқы қорқып, алаңдады. Ирод бас діни қызметкерлер мен кітапханашылардан Мәсіх Бейтлехемде туады деген болжамды естіп, даналарды сол жерге жіберіп, оны тауып алғанда қайта оған хабарлауды бұйырды. Даналар Бейтлехемдегі балага алтын, ладан және мирра сыйлады. Бірақ, бір періште түсінде оларды ескертіп, Иродқа қайта бармауға кеңес берді, сосын олар басқа жолмен үйлеріне қайтты.

Күнәсіздердің қазасы, Мысырға қашуы және Исраилге қайта оралуы

Иродтың ғұламалар оны алдағанын білгенде, ол қатты ашуланып, Бетлехемде және оның төңірегіндегі екі жасқа дейінгі барлық балаларды өлтірді (Нәсібсіздердің қырғыны). Бұл Еремия пайғамбардың сөзінің орындалуы болды: «Рамада үлкен ағайын-інілердің зар-жылғанысы естілді, Рахил балалары үшін жылап, тынышталмайды, себебі олар жоқ». Бірақ Жүсіпке түсінде періште көрініп, баланы және анасын алып, Мысырға қашуға ескертті, және Қасиетті Отбасы Ирод өлгенге дейін сол жерде қалды, пайғамбардың «Мен Ұлымды Мысырдан шақырдым» деген сөзін орындау үшін. Иродтың өлімінен кейін Жүсіпке түсінде періште көрініп, баланы және анасын Израильге қайтаруды бұйырды. Бірақ Иродтың ұлы енді Яһудеяны биледі, сондықтан Жүсіп түсінде ескертілгеннен кейін Галилеяға кетіп, Назаретте қоныстанды, «пайғамбарлар арқылы айтылған сөз орындалу үшін, Ол Назарейлік деп аталады». Осы тарауда Матайдың авторы «Назареттік Исаның» Дәуіт туған Бетлехемде дүниеге келгенін көрсетуі керек, себебі сол жерде туған «Дәуіттің ұлы» «Яһудилердің Патшасы» болады (бұл атау Матайда айқышқа шегеленгенге дейін қайтадан пайда болмайды). Иродтың қорқынышы және ғұламалардың келуі патшалық туындыны көрсетеді, сондай-ақ осы тарауда келтірілген немесе сілтеме жасалған түрлі пайғамбарлық мәтіндер де осыны көрсетеді.

Лұқа жазған ізгі хабар

Яһудея елінің патшасы Ирод тұсында Құдай Ғабірейіл періштені Ғалилеядағы Назарет қаласына, Жүсіпке никеленген Мәриям деген қызға, оның бала сүйетінін хабарлау үшін жіберді. Ғабірейіл періште оған: «Оның атын Иса қой, өйткені ол Құдайдың Ұлы болады және Израильді мәңгі билейді» деді. Исаның дүниеге келу уақтысы жақындағанда, Цезарь Август Рим мемлекеттерінің халқын санауға бұйрық берді, сонда Жүсіп Мәриямды Давидтың ежелгі қаласы Бейтлехемге алып барды, өйткені ол Давидтың руынан еді. Иса Бейтлехемде дүниеге келді. Қала ішінде тұратын орын болмағандықтан, нәресте шөп салынған жемшөптікке жатқызылды, ал періштелер оның туғанын бақташыларға жариялады, олар оны Мәсіх және Раббы деп құлшылық етті. Яһуди заңына сәйкес, оның ата-анасы нәресте Исаны Иерусалимдегі ғибадатханаға әкелді, онда ғибадатханадағы екі адам, Симеон мен Анна пайғамбар, Құдайға оның құтқаруын жібергені үшін шүкірлік айтты. Содан кейін Жүсіп пен Мәриям Назаретқа қайтып келді.

Туған күні мен орны

Матай мен Лұқа Исаның Ұлы Ирод билік еткен кезде Бетлехемде дүниеге келгенін айтады. Лұқаның баяндамасында жаңа туған сәби «қаталимада орын болмағандықтан» шөптемеге (жемханаға) қойылған. Қаталима жеке үйді білдіруі мүмкін (ғалымдар арасында бұл пікір аз қолдауға ие), немесе жеке үйдің бір бөлмесі, немесе қанағаттану орны болуы мүмкін, бірақ нақты қайсысы екенін анықтау қиын. II ғасырда Джастин Мартир Исаның қала сыртындағы үңгірде туғанын айтса, Яковтың Protoevangelium жақын жердегі үңгірдегі аңызға толы тууды сипаттайды. Қала ішінде Киелі Елена салған Туған шіркеуі Исаның туған жері ретінде дәстүрлі түрде құрметтелген үңгірдегі шөптемені қамтиды, ол бастапқыда Таммуз құдайына арналған қасиетті орын болған болуы мүмкін. 215 жылдан бастап Палестинаны аралаған Ориген өзінің Contra Celsum (1.51) еңбегінде «Исаның шөптемесі» туралы жазған. Назареттік Исаның туған күні Евангелияда немесе басқа да әдебиеттерде көрсетілмеген, бірақ оны Иродтың өліміне байланыстыра келіп, б.з.д. 6-4 жылдар аралығында деп есептеуге болады. Тарихи деректер нақты күнді анықтауға жеткіліксіз, бірақ туған оқиғаларда айтылған белгілі тарихи оқиғалар арқылы, Исаның мінберлік қызметінің басталған мерзімінен кері есептеу арқылы немесе айтылған астрологиялық белгілерді нақты тарихи астрономиялық құбылыстармен байланыстыру арқылы күндерді бағалауға тырысылған.

Тематикалық талдау

Гельмут Кёстердің айтуынша, Матайдың жазбалары еврей ортасында қалыптасса, Лұқаның жазбалары грек-римдік әлемге бейімделген. Атап айтқанда, Исаның заманында еврейлер бақташыларды жағымсыз санаса, грек-римдік мәдениетте олар «құдайлар мен адамдар бейбітшілікте өмір сүрген, табиғат үйлесімде болған алтын ғасырдың символы» ретінде қарастырылған. Дегенмен, Лұқаның тууы Исаны барлық адамдардың құтқарушысы ретінде көрсетеді, оның тегін Адамға дейін жетеді, оның жалпы адамгершілігін көрсетеді, сондай-ақ оның қарапайым туған ортасын да. Лұқа, жұртшылыққа арналған жазушы ретінде, кішкентай Исаны еврейлер де, гректер де құтқарылатындығын көрсетеді. Матай Исаның Дәуіттен, Ыбырайымнан және Құдайдан тарағанын көрсету үшін еврей жазбаларынан цитаталар келтіреді, Мұсаның өмірінен алынған көріністерді және оның тегіндегі сандық үлгілерді пайдаланады. Лұқаның кіріспесі әлдеқайда ұзын, ол Киелі Рухтың дәуірін және барлық адамдар үшін, еврейлер де, гректер де құтқарушының келуін баса көрсетеді. Басым көпшілік ғалымдар Матайдың тууы Исаны жаңа Мұса ретінде бейнелейтінін түсіндіреді, ал Ульрих Луц Матайдың Исаны бірден жаңа Мұса және Мұсаның кері образы ретінде бейнелеуін қарастырады, бұл Мұсаның тарихын қайталау ғана емес. Матай Исаны екінші Мұса ретінде бейнелеген ғалымдар, Мұса сияқты, нәресте Исаның өліміне қастандық жасаушы тираннан құтылғанын айтады; ол өз қуғыншысы өлгенше және өз халқының құтқарушысы ретінде қайтып оралғанша туған жерінен қашып кетеді. Осы көзқарас бойынша, Матайдың баяндамасы Мұсаның тууы туралы ертеректегі дәстүрлерге негізделген. Мұсаның тууы туралы хабарды перғауынға жұлдыз білгіштері жеткізеді; балаға қауіп төндіріледі және ол құтқарылады; Израильдің ұлдары да зұлым патшаның бұйрығымен өлтіріледі. Бұл оқиға Ысмағылдың (Төңіректе 16:11, 17), Ысақтың (Төңіректе 21:1), Самсонның (Төрешілер 13:3, 13:5) дүниеге келуі туралы, сондай-ақ Мұсаның тууы туралы хаггадтық дәстүрлерді еске түсіреді. Бірақ Луцтың пікірінше, контурлар бір жағынан қызықтай жақын және кері айналған: «Египет, бұрынғыда қысым көрсетілген жер, қазірде паналау орнына айналады және перғауын рөлін енді Израильдің патшасы атқарады. Дегенмен, Матай Мұсаның тарихын жай ғана қайталай бермейді. Керісінше, Исаның тарихы шынында жаңа тарих: Иса бірден жаңа Мұса және Мұсаның кері образы».

Helmut Koester writes that while Matthew's narrative was formed in a Jewish environment, Luke's was modeled to appeal to the Greco Roman world. In particular, while shepherds were regarded negatively by Jews in Jesus' time, they were seen in Greco Roman culture as "symbols of a golden age when gods and humans lived in peace and nature was at harmony". Regardless, Luke's nativity depicts Jesus as a savior for all people, tracing a genealogy all the way back to Adam, demonstrating his common humanity, and likewise for the lowly circumstances of his birth. Luke, writing for a gentile audience, portrays the infant Jesus as a savior for gentiles as well as Jews. Matthew uses quotations from Jewish scripture, scenes reminiscent of Moses' life, and a numerical pattern in his genealogy to identify Jesus as a son of David, of Abraham, and of God. Luke's prelude is much longer, emphasizing the age of the Holy Spirit and the arrival of a savior for all people, both Jew and gentile. Mainstream scholars interpret Matthew's nativity as depicting Jesus as a new Moses with a genealogy going back to Abraham, while Ulrich Luz views Matthew's depiction of Jesus at once as the new Moses and the inverse of Moses, and not simply a retelling of the Moses story. Scholars who interpret Matthew as casting Jesus in the role of being a second Moses argue that, like Moses, the infant Jesus is saved from a murderous tyrant; and he flees the country of his birth until his persecutor is dead and it is safe to return as the savior of his people. In this view, the account in Matthew is based on an earlier narrative patterned on traditions about the birth of Moses. Moses' birth is announced to Pharaoh by Magi; the child is threatened and rescued; the male Israelite children are similarly put to death by an evil king. is reminiscent of the biblical accounts of the births of Ishmael (Genesis 16:11, Genesis 17), Isaac (Genesis 21:1), Samson (Judges 13:3, 13:5), and recalls the Haggadic traditions of the birth of Moses. Yet in Luz's view, the contours appear, in part, strangely overlapped and inverted: "Egypt, formerly the land of suppression becomes a place of refuge and it is the King of Israel who now takes on the role of Pharaoh. Yet Matthew is not simply retelling the Moses story. Instead, the story of Jesus really is a new story: Jesus is at once the new Moses and the inverse of Moses."

Ескі Келісімдегі ұқсастықтар

Ғалымдар Мәтін 1:22 және Мәтін 2:23 тармақтары Ескі Ғалымның нақты өлеңдеріне сілтеме жасай ма деген мәселені талқылап келеді. IV ғасырға жататын Синай кодексі сияқты құжаттарда Мәтін 1:22-дегі «Бұлдың бәрі пайғамбар арқылы Раббың айтқан сөздердің орындалуы үшін болды» деген мәлімдемеде Исаия пайғамбардың аты есімдерінше айтылмаған. Бірақ Мәтіннен жасалған V-VI ғасырлардағы кейбір түсірмелер, мысалы, Беза кодексінде «Исаия пайғамбар» деп жазылған. Мәтін 1:23-тегі «Міне, бойжеткен қыз бала сүйеді» деген сөздер грек тіліндегі партенос («қыз») терминін қолданады, бұл Септуагинтадағы Исаия кітабындағыдай. Ал Исаия кітабының 7:14 өлеңіндегі еврей тіліндегі алма сөзі «қыз», «жас әйел» немесе «қыз» деген мағына береді. Реймонд Браунның айтуынша, б.з.д. III ғасырындағы Септуагинта аудармашылары осы контексте алма сөзін «қыз» деп түсінген болуы мүмкін. Барбара Аланд және басқа да ғалымдар грек тіліндегі Ναζωραίος сөзінің «назареттік» деген мағынасы мен этимологиясы белгісіз деп санайды, бірақ Менкен бұл сөзді «Назарет тұрғыны» дегенге қатысты демоним деп есептейді. Сондай-ақ, Менкен бұл жазбаның Билер кітабының 13:5 және 13:7 өлеңдеріне сілтеме жасайтынын айтады. Гэри Смит «назирит» сөзі Құдайға арналған адамды, яғни аскетті білдіруі мүмкін дейді; немесе ол Исаия 11:1 өлеңіне сілтеме жасауы мүмкін. Оксфорд Библиялық түсіндірмесінде Исаны Назареттіктермен, яғни парызшылдардан тек Мәсіх ретінде қабылдауымен ерекшеленетін яһудилік сектамен теңестіру үшін Исаия 4:3-тегі «Құдайдың Киелісі» сөзін қолданудың сөз ойыны болуы мүмкін екені айтылған.

Христиандық ілім

Исаның тууы христиан дінінің алғашқы күндерінен бастап Мәсіхтің тұлғасы туралы христологиялық мәселелерге әсер етті. Лұқаның христологиясы жердегі және көктегі Мәсіхтің екі табиғатының диалектикасына, ал Матайдың христологиясы Исаның миссиясына және оның құтқарушы ретіндегі рөліне назар аударады. Исаның құдайлық болғанына сену «Иса әйелден туылған адам болды ма, әлде әйелден туылған Құдай болды ма?» деген сұраққа әкелді. Христиан дінінің алғашқы төрт ғасырында Исаның тууына қатысты көптеген гипотезалар мен сенімдер ұсынылды. Кейбір пікірталастар Богородицаның Theotokos (Құдайды көтергіш) атағына қатысты болды және Мариологияның Христологияға тигізетін әсерін көрсетуге бастады. Кейбір көзқарастар ерестік деп жарияланды, ал басқалары шіркеудің жаңа тармақтарының құрылуына және жаңа бөлімшелерге әкелді. Матай 1:21-дегі құтқаруға бағытталған мәселелер кейіннен теологиялық мәселелерге және Исаның қасиетті атына құрмет көрсетуге әсер етті. Матай 1:23 Жаңа өсиеттегі Еммануил христологиясының кілті болып табылады. 1:23-тен бастап Матай Исаны «Құдай бізбен бірге» деп атауға қызығушылық танытады және өзінің Ізгі хабарының қалған бөлігінде Исаны Еммануил деп сипаттауға тырысады. Еммануил есімі Жаңа өсиетте басқа жерде кездеспейді, бірақ Матай 28:20 («Мен әлемнің соңына дейін әрқашан сіздермен бірге боламын») арқылы Исаның адалдармен бірге болатынын көрсету үшін Матайға негізделген. Ульрих Луцтың айтуынша, Еммануил мотиві Матай 1:23-тен 28:20-ға дейінгі аралықта Матай Ізгі хабарының барлығын қамтиды, тікелей және жанама түрде басқа да көптеген өлеңдерде көрінеді. Осы мәселелерді шешу үшін 4- және 5-ғасырларда бірқатар экуменикалық кеңестер шақырылды. Эфес кеңесі гипостаз (бірге өмір сүретін табиғаттар) мен монофизизм (бір ғана табиғат) және миафизизм (бір біріне біріккен екі табиғат) және несториандыққа (екі табиғаттың бөлінуі) қарсы пікір алысты. 451 жылғы Халкидон кеңесі өте ықпалды болды және 5-ғасырда Шығыс Рим империясының шіркеуін бөліп тастаған христологиялық пікірталастардағы маңызды бұрылыс болды. Халкидонда Исаның толыққанды құдай және толыққанды адам екендігі туралы шешім қабылданды, осылайша оны православиелік христиандықтың сенімінің бір бөлігіне айналдырды. 5-ғасырда шіркеудің жетекші әкесі Папа Лев I өзінің теологиясының маңызды бөлігі ретінде тууды пайдаланды. Лев Исаның тууы туралы 10 уағыз айтты, олардың 7-сі сақталған. 451 жылғы 25 желтоқсандағы уағызында ол туған күн мерекесінің маңыздылығын арттыруға және гипостатикалық біріктіру туралы христологиялық доктринаны қорғауда Мәсіхтің екі табиғатын атап көрсетуге қызығушылық танытты. Лев өзінің туған күні туралы уағыздарында оппозицияны атамай, қарсы көзқарастарға шабуыл жасау үшін жиі пайдаланды. Осылайша Лев Мәсіхтің тууы мерекесін Мәсіхтің тууы мен табиғатына қатысты ереске жататын нәрселерге шектеу қою үшін пайдаланды. Бұл мәселені шешу үшін Аквинастың туылған тұлға мен оның табиғаты арасындағы айырмашылықты түсіндірді. Аквина бұл мәселені хипостатикалық біріктіруде Мәсіхтің екі табиғаты бар екенін дәлелдеу арқылы шешті, біреуі Әкеден мәңгілік, екіншісі анасынан уақыт бойынша алынған. Бұл тәсіл сондай-ақ Марияның «Theotokos» атағын алуындағы мариологиялық мәселені шешті, өйткені бұл жағдайда ол «Құдайдың анасы» болып табылады.

The nativity of Jesus impacted the Christological issues about the Person of Christ from the earliest days of Christianity. Luke's Christology centers on the dialectics of the dual natures of the earthly and heavenly manifestations of existence of the Christ, while Matthew's Christology focuses on the mission of Jesus and his role as the savior. The belief in the divinity of Jesus leads to the question: "was Jesus a man to be born of a woman or was he God born of a woman?" A wide range of hypotheses and beliefs regarding the nature of the nativity of Jesus were presented in the first four centuries of Christianity. Some of the debates involved the title Theotokos (God bearer) for the Virgin Mary and began to illustrate the impact of Mariology on Christology. Some of these viewpoints were eventually declared as heresies, others led to schisms and the formation of new branches of the Church. The salvific emphasis of Matthew 1:21 later impacted the theological issues and the devotions to the Holy Name of Jesus. Matthew 1:23 provides the only key to the Emmanuel Christology in the New Testament. Beginning with 1:23, Matthew shows a clear interest in identifying Jesus as "God with us" and in later developing the Emmanuel characterization of Jesus at key points throughout the rest of his Gospel. The name 'Emmanuel' does not appear elsewhere in the New Testament, but Matthew builds on it in Matthew 28:20 ("I am with you always, even unto the end of the world") to indicate that Jesus will be with the faithful to the end of the age. According to Ulrich Luz, the Emmanuel motif brackets the entire Gospel of Matthew between 1:23 and 28:20, appearing explicitly and implicitly in several other passages. A number of ecumenical councils were convened in the 4th and 5th centuries to deal with these issues. The Council of Ephesus debated hypostasis (co existing natures) versus Monophysitism (only one nature) versus Miaphysitism (two natures united as one) versus Nestorianism (disunion of two natures). The 451 Council of Chalcedon was highly influential and marked a key turning point in the Christological debates that divided the church of the Eastern Roman Empire in the 5th century. In Chalcedon the hypostatic union was decreed, namely that Jesus is both fully divine and fully human, making this part of the creed of orthodox Christianity. In the 5th century, leading Church Father Pope Leo I used the nativity as a key element of his theology. Leo gave 10 sermons on the nativity and 7 have survived. The one on December 25, 451, demonstrates his concern to increase the importance of the feast of nativity and along with it emphasize the two natures of Christ in defense of the Christological doctrine of hypostatic union. Leo often used his nativity sermons as an occasion to attack opposing viewpoints, without naming the opposition. Thus Leo used the occasion of the Nativity feast to establish boundaries for what could be considered a heresy regarding the birth and nature of Christ. To deal with this issue, Aquinas distinguishes between the person born and the nature in which the birth takes place. Aquinas thus resolved the question by arguing that in the hypostatic union Christ has two natures, one received from the Father from eternity, the other from his mother in time. This approach also resolved the Mariological problem of Mary receiving the title of Theotokos for under this scenario she is the "Mother of God".

Рождество - Иеміздің туған күні

Христиан шіркеулері Исаның тууын Рождествода тойлайды, ол Батыс христиан шіркеулері 25 желтоқсанда тойлайды, ал көптеген Шығыс христиан шіркеулері Иеміздің тууы мерекесін 7 қаңтарда (20-шы және 21-ші ғасырларда) тойлайды. Бұл Рождество күніне қатысты дау емес, қай күнтізбені (Грегориан күнтізбесін немесе Юлиан күнтізбесін) қолдану арқылы 25 желтоқсанды анықтау туралы басымдық мәселесі. 567 жылғы Тур кеңесінде шіркеу, барлығына бірдей болуға ниеттеніп, "Рождество мен Эпифания арасындағы он екі күнді бірыңғай мерекелік цикл деп жариялады"; сол кездегі келіспеушілік Империяның шығыс провинцияларында ай күнтізбесін пайдаланудан туындаған. Рождество мерекесіне дайындалу үшін Адвент деп аталатын діни кезең алдын ала өтеді. Рождество маусымының дәстүрлеріне күнделікті Адвенттік рухани оқу, Адвенттік гүл шоғын жасау, колядка айту, сыйлар беру, туған оқиғаны көрсететін қойылымдарды тамашалау, шіркеу қызметтеріне қатысу және Рождество торттары сияқты арнайы тағамдар жеу кіреді. Көптеген елдерде, мысалы Швецияда, адамдар Адвенттің бірінші күнінен бастап Адвенттік және Рождестволық әшекейлерін орнатуды бастайды. Діни тұрғысынан алғанда, бұл кейбір шіркеулерде жасыл бұтақтарды ілу арқылы жүзеге асырылады.

Мерекелер мен литургиялық элементтердің тарихы

І және ІІ ғасырларда Иеміздің күні (жексенбі) ең ертедегі христиандық той болды және бірқатар діни-теологиялық тақырыптарды қамтыды. ІІ ғасырда Исаның қайта тірілуі Пасха ретінде жеке мерекеге айналды, ал сол ғасырда Шығыс шіркеулерінде 6 қаңтарда Епифания тойлануын бастады. 6 қаңтардағы Магтар мерекесінің тойлануы 5 қаңтарда Египеттегі Ніл өзенін баталаумен байланысты христиандыққа дейінгі той болуы мүмкін, бірақ бұл тарихи тұрғыдан нақты емес. Кейін Рождествоға айналған туу мерекесі 4-ші ғасырда Батыс шіркеуінде, әсіресе Римде және Солтүстік Африкада аталып өтті, бірақ ол алғаш рет қайда және қашан тойланғаны белгісіз. Исаның 25 желтоқсанда туғаны туралы ең ерте дереккөз – Римдік Гипполит (170–236), ол 3-ші ғасырдың басында жазылған. Онда Исаның тұжырымы 25 наурыздағы көктемгі күн мен түннің теңелуіне сәйкес келеді деп есептелген, содан кейін тоғыз ай қосылған. Тарихи мәліметтерге сәйкес, 4-ші ғасырдың ортасында Шығыс христиан шіркеулері Исаның тууы мен крещениесін 6 қаңтарда бір күні тойлаған, ал Батыс шіркеулері 25 желтоқсанда туу мерекесін тойлаған (мүмкін, қысқы күннің тоқырауының әсерінен); және 4-ші ғасырдың соңына қарай екі шіркеудің күнтізбесінде де екі мереке болған. Исаның крещениесінің 6 қаңтарда тойлануы туралы алғашқы ұсыныстар 2-ші ғасырда Александриялық Клименттен келген, бірақ 361 жылға дейін мұндай мереке туралы ештеңе айтылмаған, сол жылы император Юлиан 6 қаңтардағы тойға қатысқан. Бұл мереке 6-шы ғасырда Иерусалимде тойланған, император Юстиниан Рождествоны заңды мереке деп жариялаған кезде. 14-ші және 15-ші ғасырларда Исаның тууының діни маңызы Жан Герсон сияқты уағызшылардың уағыздарында бала Исаның мейірімділігіне баса назар аударды. Герсон өз уағыздарында Исаның туған кездегі мейірімділігін, сондай-ақ оның адамзатты құтқару жоспарын атап өтті. 20-шы ғасырдың басында Рождество христиан дінінің және тіпті АҚШ сияқты ресми түрде дінсіз елдердің батыс мәдениетінің "мәдени белгісіне" айналды. 21-ші ғасырдың басында бұл елдер жыл соңындағы мерекелерде христиан емес адамдардың сезімталдығына көбірек мән беруді бастады.

In the 1st and 2nd centuries, the Lord's Day (Sunday) was the earliest Christian celebration and included a number of theological themes. In the 2nd century, the Resurrection of Jesus became a separate feast as Easter and in the same century Epiphany began to be celebrated in the Churches of the East on January 6. The celebration of the feast of the Magi on January 6 may relate to a pre Christian celebration for the blessing of the Nile in Egypt on January 5, but this is not historically certain. The festival of the Nativity which later turned into Christmas was a 4th century feast in the Western Church notably in Rome and North Africa, although it is uncertain exactly where and when it was first celebrated. The earliest source stating December 25 as the date of birth of Jesus was Hippolytus of Rome (170–236), written very early in the 3rd century, based on the assumption that the conception of Jesus took place at the Spring equinox which he placed on March 25, and then added nine months. There is historical evidence that by the middle of the 4th century the Christian churches of the East celebrated the birth and Baptism of Jesus on the same day, on January 6, while those in the West celebrated a Nativity feast on December 25 (perhaps influenced by the Winter solstice); and that by the last quarter of the 4th century, the calendars of both churches included both feasts. The earliest suggestions of a feast of the Baptism of Jesus on January 6 during the 2nd century comes from Clement of Alexandria, but there is no further mention of such a feast until 361 when Emperor Julian attended a feast on January 6 in the year 361. The feast was celebrated in Jerusalem by the 6th century, when Emperor Justinian declared Christmas to be a legal holiday. In the 14th and 15th centuries, the theological importance of the nativity of Jesus was coupled with an emphasis on the loving nature of the child Jesus in sermons by figures such as Jean Gerson. In his sermons Gerson emphasized the loving nature of Jesus at his nativity, as well as his cosmic plan for the salvation of mankind. By the early part of the 20th century, Christmas had become a "cultural signature" of Christianity and indeed of the Western culture even in countries such as the United States which are officially non religious. By the beginning of the 21st century these countries began to pay more attention to the sensitivities of non Christians during the festivities at the end of the calendar year.

Исаның бейнесі өзгертілді

Алғашқы христиандар Исаны "Ием" деп қарастырған, ал Кириос сөзі Жаңа өсиетте 700-ден астам рет кездеседі. Септуагинтада Кириос сөзінің қолданылуы Исаға Ескі өсиеттегі құдіретті Құдайға тән қасиеттерді берді. Кириос атағы Иса мен оған Мәсіх ретінде сенгендер арасындағы қарым-қатынасты басқа атаулардан гөрі анықтап берді: Иса – олардың Иесі және Қожайыны, Оған жан-жүректен қызмет ету керек еді және бір күні өмір бойындағы істеріне үкім шығаратын еді. Кириос бейнесі Исаның барлық жаратылыс үстінен билігін көрсетеді. Уақыт өте келе, Анзельм Кентерберийлік, Бернард Клерволық және басқалардың ықпалымен Кириос Исаның бейнесі "Исаның әлсіз бейнесімен" толықтырыла бастады, ал францискандықтардың халықтық нанымға қатысты көзқарасы осы бейнеге орнығуға көмектесті. XIII ғасырда христиандықта жаңа "Исаның әлсіз бейнесінің" дамуында маңызды өзгеріс болды, себебі францискандықтар Исаның кішіпейілділігін Оның тууы мен өлімінде де баса көрсетуге кірісті. Ассиздік Францисктің туған орын құруы Исаның жұмсақ бейнесін көрсетуде маңызды рөл атқарды, ол Мәсіхтің бейнеленген күшті және жарқын бейнесіне қарама-қарсы болды және Құдайдың өзінің тууына кішіпейілді жолмен қалай келгенін көрсетті. Орта ғасырлық Еуропада "Қара өлім" қырылысы кеңінен тараған кезде, францискандықтар мен доминикандықтар сияқты екі қайыршылық орден, адалдарға қайғылы жағдайларды бастан кешіруге көмектесті. Францискандықтардың бір ерекшелігі – Исаның кішіпейілділігі мен кедейлікте тууына баса назар аудару: Құдайдың бейнесі – Исаның бейнесі, қатал және жазалайтын Құдай емес, кішіпейілді туған және өлімде құрбан болған. Барлық күш-қуатын тастап, адамдардың жүрегін сүйіспеншілікпен бағындыруға тырысқан, әлсіздікке ұшыраған және шөп салынған орынға қойылған құдіретті Жаратушының бейнесі сенушілер үшін таңғажайып және қозғалтқыш болды, Голгофадағы айқышқа шегеленіп өлген құрбандығы сияқты. Осылайша, XIII ғасырға қарай Исаның туған күніне байланысты қуаныш, Оның айқышқа шегеленуінің қайғысына қосылды және одан кейінгі ғасырлар бойы кең ауқымды мәдени әсер еткен жаңа діни сезімдер пайда болды. Архиепископ Роуэн Уильямстың сөзіне сәйкес, бұл трансформация, Мадонна мен Баланың суреттерінде әлсіз бейнесінің кеңінен таралуымен бірге, христиандық қызметке маңызды әсер етті, христиандарға Исаның сүйіспеншілікпен қарайтын, "көмекке жүгінгендерге әрқашан қолдайтын және баптауға дайын" жанды күйін сезінуге мүмкіндік берді.

Early Christians viewed Jesus as "the Lord" and the word Kyrios appears over 700 times in the New Testament, referring to him as such. The use of the word Kyrios in the Septuagint Bible also assigned to Jesus the Old Testament attributes of an omnipotent God. More than any other title, Kyrios defined the relationship between Jesus and those who believed in him as Christ: Jesus was their Lord and Master who was to be served with all their hearts and who would one day judge their actions throughout their lives. The lordship attributes associated with the Kyrios image of Jesus also implied his power over all creation. Over time, based on the influence of Anselm of Canterbury, Bernard of Clairvaux and others, the Kyrios image of Jesus began to be supplemented with a more "tender image of Jesus", and the Franciscan approach to popular piety was instrumental in establishing this image. The 13th century witnessed a major turning point in the development of a new "tender image of Jesus" within Christianity, as the Franciscans began to emphasize the humility of Jesus both at his birth and his death. The construction of the nativity scene by Francis of Assisi was instrumental in portraying a softer image of Jesus that contrasted with the powerful and radiant image at the Transfiguration, and emphasized how God had taken a humble path to his own birth. As the Black Death raged in Medieval Europe, the two mendicant orders of Franciscans and Dominicans helped the faithful cope with tragedies. One element of the Franciscan approach was the emphasis on the humility of Jesus and the poverty of his birth: the image of God was the image of Jesus, not a severe and punishing God, but himself humble at birth and sacrificed at death. The concept that the omnipotent Creator would set aside all power in order to conquer the hearts of men by love and that he would have been helplessly placed in a manger was as marvelous and as touching to the believers as the sacrifice of dying on the cross in Calvary. Thus by the 13th century the tender joys of the nativity of Jesus were added to the agony of his Crucifixion and a whole new range of approved religious emotions was ushered in, with wide ranging cultural impacts for centuries thereafter. According to Archbishop Rowan Williams, this transformation, accompanied by the proliferation of the tender image of Jesus in Madonna and Child paintings, made an important impact within the Christian ministry by allowing Christians to feel the living presence of Jesus as a loving figure "who is always there to harbor and nurture those who turn to him for help".

Лука кітабындағы әндер

Луканың туылған күні туралы мәтіні төрт танымал әнге бастау берді: бірінші тарауда Бенедикт (Зәкәрияның әні) және Магнификат, ал екінші тарауда Глория ин Экселсис және Нунц димиттис. Бұл "Евангелие әндері" қазір діни ғұрыптың ажырамас бөлігіне айналды. Лұқада Жақия мен Исаның тууы туралы параллель құрылым үш әнге – Бенедиктке (Зәкәрияның әні), Нунц димиттиске және Магнификатка дейін созылады. Магнификат, Лұқа 1:46–55, Мария айтады және ол сегіз ең көне христиан әнұранының бірі, мүмкін ең ерте Мариан әнұраны. Лұқа 1:68–79-дағы Бенедиктті Зәкәрия айтады, ал Лұқа 2:29–32-дегі Нунц димиттисті Симеон айтады. Дәстүрлі Глория ин Экселсис Лұқа 2:14-те келтірілген бастапқы жолдан ұзын, және оны «Періштелер әні» деп атайды, себебі оны періштелер бақташыларға хабарлағанда айтқан. Бенедикт, Нунц димиттис және Магнификат, егер Лұқа Ізгі хабарынан туындамаса, олардың тамырлары Иерусалимдегі ең ерте христиандық литургиялық қызметтерінде болуы мүмкін, бірақ олардың нақты шығу тегі белгісіз.

Бейнелеу өнері

Рождество маусымындағы ең көзге түсетін дәстүрлердің бірі – жеке үйлерде, кеңселерде және шіркеулерде, ғимараттың ішінде немесе сыртында, әдетте мүсіндер немесе кескіндер түрінде, туған оқиғаны бейнелейтін шоптандырғыштарды көрсету. Бұл дәстүр көбінесе 1223 жылы Италияның Греччо қаласында осындай шоптандырғыш жасаған деп есептелетін Ассизилік Францискқа байланысты, осы туралы 1260 жыл шамасында жазылған Ассизилік Франциск өмірінде айтылған. Бұрын туған оқиғаны бейнелейтін суреттер де болған. Алғашқы көркемдік бейнелеулер Рим катакомбаларында және саркофагтарда кездеседі. Бұл көріністерде Мәсіхтің келуінің барлық халық үшін маңыздылығын көрсететін даналар (магилер) басқа елдерден келген қонақтар ретінде танымал болды. Бұқа мен есек те яһудилер мен басқа ұлттарды символдау үшін қолданылды және ерте заманнан бері өзгеріссіз сақталып келеді. Көп ұзамай Мәриям даналар келгенде таққа отырды. Туған оқиғаны суреттеу тез арада Мәсіхтің және Мәриямның өмірін бейнелейтін өнердің қалыпты бөлігіне айналды. Туған оқиғаның бейнелері құтқарылу туралы хабарды жеткізеді: Құдайдың материямен бірігуі – Инкарнация құпиясы, христиандық көзқарас бойынша құтқарылудағы шешуші кезең. Шығыс шіркеуінде туған оқиғаның бейнелері көбінесе Мәриямға арналған гимндерге сәйкес келеді, мысалы Контакионға: «Бүгін Құдай Ана туды, жер қол жетімсіз нәрсеге арналған үңгір ұсынады». Шығыс шіркеуінің көптеген туған оқиғасын бейнелейтін иконаларында (көбінесе осыған сәйкес әндермен бірге) екі негізгі элемент баса назарда болады. Біріншіден, оқиға христиан дінінің негізі ретінде киелі тәнге айналу құпиясын және Мәсіхтің құдайлық және адамдық табиғатының біртіндеп үйлесуін көрсетеді. Екіншіден, оқиғаны әлемнің табиғи өмірімен және оның адамзатқа тигізетін әсерімен байланыстырады. Қазір Рождестволық қойылымдар деп аталатын туған оқиғасын қайта жаңғырту, 7 ғасырда Иерусалимдікі Софронийден бастап, Византиялық ритуал шіркеулерінің литургиясындағы тропарион гимндерінің бөлігі болды. 13 ғасырда францискандықтар Рождестволық әндерді ана тілінде орындауды ынталандырды. Ағылшыл тіліндегі Рождестволық әндер алғаш рет 1426 жылы Шропширлік дін қызметкері Джон Одлейдің еңбегінде кездеседі, ол жиырма бес «Рождество әнін» тізімдейді. Мәсіх туралы айтылмаған музыкалық шығармалардың ең көп саны – Мәсіхтің тууы туралы. Исаның тууы туралы көптеген литургиялық музыка, сондай-ақ көптеген паралитургиялық мәтіндер, әндер және халық музыкасы бар. Рождестволық әндер Исаның туған күнін атап өтетін мәдени белгі ретінде қарастырыла бастады. Исаның тууы туралы көптеген музыкалық әңгімелер Киелі кітапқа негізделмеген және шіркеу музыкасы 17 ғасырда операны қабылдағанға дейін пайда болған жоқ. Алайда, содан кейін Генрих Шютцтің 1660 жылғы, Марк Антуан Шарпентьенің (Түн ортасы, пасторалдар, оратория, аспаптық музыка, 11 тұрақты нұсқасы), Рождестволық әңгіме және Бахтың 18 ғасылғы Рождестволық ораториясы, сондай-ақ Лиздің «Христос», Берлиоздың «Балалық шақ» (1850), Камиль Сен-Санстың Рождестволық ораториясы (1858) сияқты жаңа музыка ағыны пайда болды. Джордж Килпатрик және Майкл Пателла Лука мен Матайдың туған оқиғаларын салыстырғанда, қыздың тууы, Бейтлехемде тууы және Назаретте тәрбиеленуі бойынша ортақ элементтер бар екенін айтады, және Лука мен Матайдың туған оқиғаларында айырмашылықтар болғанымен, екеуін біріктіру арқылы жалпы аңыз құруға болады. Бірнеше ғалымдар екі жазбадағы мәтінді қалай үйлесімді етуге болатынын көрсетуге тырысты, бұл жазбада Назареттен Бейтлехемге сапармен басталатын оқиғалар баяндалады, Иса сол жерде дүниеге келеді, содан кейін Мысырға қашу және Назаретке оралу оқиғасы келтіріледі. Лұқа да, Матай да өздерінің туған оқиғалары туралы куәліктерге негізделгенін айтпайды. 1973 жылы Реймонд Браун Матайдың жазбасының Жүсіптен, ал Лұқаның жазбасының Мәриямнан алынғанын болжады, бірақ қазіргі ғалымдар бұл оқиғаның өте кеш пайда болғанын ескерсек, мұны «мүмкін емес» деп санайды. Джон Л. Маккензи, Реймонд Е. Браун және Дэниел Дж. Харрингтон сияқты католик ғалымдары ежелгі жазбалардың жетіспеушілігіне байланысты кейбір туған оқиғалардың тарихилығына қатысты мәселелерді толық анықтау мүмкін емес екенін және ең маңызды міндет – ерте христиандық қауымдастықтар үшін туған оқиғасының мағынасын анықтау екенін айтады.

One of the most visible traditions during the Christmas season is the display of manger scenes depicting the nativity, usually in the form of statues or figurines, in private homes, businesses and churches, either inside or outside the building. This tradition is usually attributed to Francis of Assisi who was described as creating such a display at Greccio, Italy, in 1223 as related by St. Bonaventure in his Life of Saint Francis of Assisi written around 1260. Before the tradition of building and displaying manger scenes developed, there were paintings depicting the subject. The earliest artistic depictions of the nativity were in the catacombs and on sarcophagi in Rome. As gentile visitors, the Magi were popular in these scenes, representing the significance of the arrival of the Messiah to all peoples. The ox and ass were also taken to symbolize the Jews and the gentiles, and have remained a constant since the earliest depictions. Mary was soon seated on a throne as the Magi visited. Depictions of the nativity soon became a normal component of cycles in art illustrating both the Life of Christ and the Life of the Virgin. Nativity images also carry the message of redemption: God's unification with matter forms the mystery of the Incarnation, a turning point in the Christian perspective on Salvation. In the Eastern Church painted icons of the nativity often correspond to specific hymns to Mary, e. g. to the Kontakion: "The Virgin today bringeth forth the Transubstantial, and the eart offereth a cave to the Unapproachable." In many Eastern icons of nativity (often accompanied by matching hymnody) two basic elements are emphasized. First the event portrays the mystery of incarnation as a foundation for the Christian faith, and the combined nature of Christ as divine and human. Secondly, it relates the event to the natural life of the world, and its consequences for humanity. Re enactments of nativity, which are now called nativity plays, were part of the troparion hymns in the liturgy of Byzantine Rite churches, from Sophronius of Jerusalem in the 7th century. By the 13th century, the Franciscans had encouraged a strong tradition of popular Christmas songs in the native languages. Christmas carols in English first appear in a 1426 work of John Awdlay, a Shropshire chaplain, who lists twenty five "caroles of Cristemas". The largest body of musical works about Christ in which he does not speak are about the nativity. A large body of liturgical music, as well as a great deal of para liturgical texts, carols and folk music exist about the nativity of Jesus. Christmas carols have
come to be viewed as a cultural signature of the nativity of Jesus. Most musical nativity narrations are not biblical and did not come about until church music assimilated opera in the 17th century. However, thereafter there was a torrent of new music, such as Heinrich Schütz's 1660, Marc Antoine Charpentier (Midnight Mass, Pastorals, Oratorio, instrumental music, 11 settings), The Christmas Story and Bach's Christmas Oratorio in the 18th century, as well as Lisz's Christus, Berlioz's L'Enfance du Christ (1850), Camille Saint Saëns' Christmas Oratorio (1858), etc. with similarities such as the birthplace of Bethlehem and the virgin birth. George Kilpatrick and Michael Patella state that a comparison of the nativity accounts of Luke and Matthew show common elements in terms of the virgin birth, the birth at Bethlehem, and the upbringing at Nazareth, and that although there are differences in the accounts of the nativity in Luke and Matthew, a general narrative may be constructed by combining the two. A number of biblical scholars have attempted to show how the text from both narratives can be interwoven as a gospel harmony to create one account that begins with a trip from Nazareth to Bethlehem, where Jesus is born, followed by the flight to Egypt, and ending with a return to Nazareth. Neither Luke nor Matthew claims their birth narratives are based on direct testimony. Raymond E. Brown suggested in 1973 that Joseph was the source of Matthew's account and Mary of Luke's, but modern scholars consider this "highly unlikely", given that the story emerged so late. Roman Catholic scholars, such as John L. McKenzie, Raymond E. Brown, and Daniel J. Harrington express the view that due to the scarcity of ancient records, a number of issues regarding the historicity of some nativity episodes can never be fully determined, and that the more important task is deciding what the nativity narratives meant to the early Christian communities.

Санаткерлік талдау

Көптеген ғалымдар Лұқа мен Матайдың туу туралы баяндамаларын тарихи факт ретінде қарастырмайды. Мысалы, олар Матайдың Жүсіпке түсінде періштенің келуін, Шығыстан келген даналарды, күнәсіздердің қырғынын және Мысырға қашуын атап көрсетеді, бұл оқиғалар Лұқада кездеспейді. Лұқаның баяндамасында Марияға періштенің келуі, римдік санақ, сарайда тууы және шопандарға далада періштелер хорының пайда болуы сипатталған. Дегенмен, бұл баяндамалардың кейбір пайдалы өмірбаяндық ақпаратты қамтиды деп саналады: Исаның Ирод патшалықтың соңында, император Август билігінде тууы және оның әкесінің аты Жүсіп екені тарихи тұрғыдан ықтимал деп есептеледі. Көптеген қазіргі заманғы ғалымдары Марк басымдығы гипотезасын қабылдайды, яғни Лұқа мен Матайдың баяндамалары Марк ілтебігіне негізделген, бірақ туу туралы әңгімелер евангелистердің тәуелсіз көздерінен алынған, Матай үшін «М» көзі, ал Лұқа үшін «L» көзі деп аталады, және олар кейін қосылған. Геза Вермес және Э. П. Сандерс бұл баяндамаларды нанымды қиял деп есептесе, Реймонд Э. Браун оларды Ілтебіктерге дейінгі тарихи дәстүрлерден құралған деп санайды. Браунның сөзіне göre, ғалымдар арасында бұл баяндамалардың тарихилығы туралы бірауыздан келісім жоқ. Мысалы, Бейтлехемде туғандықтың тарихилығын жоққа шығаратын көптеген ғалымдар, Иса Назаретте туған деп санайды, ал кейбіреулері Қапарнаумды, ал басқалары Хоразин сияқты алыс жерлерді ұсынады. Брюс Чилтон және археолог Авирам Ошри Исаның Галилеядағы Бейтлехемде туғанын ұсынады, бұл Назареттен алыс орналасқан және Ұлы Иродтың дәуіріне жататын қалдықтары қазылған жер. Арманд П. Таррек Чилтонның гипотезасы еврей немесе христиан көздерінде қолдау таппайды деп мәлімдейді, бірақ Чилтон Лұқа 2:4-тегі Жүсіптің Галилеядағы Назарет қаласынан Иудеяға, Дәуіт қаласы Бейтлехемге көтерілгені туралы мәлімдемесін маңызды деп санайды. Көптеген адамдар тарихилықты талқылауды екінші деңгейлі деп санайды, өйткені Ілтебіктер негізінен хронологиялық уақыт жобалары емес, теологиялық құжаттар ретінде жазылған. Мысалы, Матай баланың туған оқиғасынан гөрі оның атына және теологиялық мағынасына көбірек мән береді.

Many scholars do not see the Luke and Matthew nativity stories as historically factual, For instance, they point to Matthew's account of the appearance of an angel to Joseph in a dream; the wise men from the East; the massacre of the innocents; and the flight to Egypt, which do not appear in Luke, which instead describes the appearance of an angel to Mary; the Roman census; the birth in a manger; and the choir of angels appearing to the shepherds in the fields. Nevertheless, they are considered to contain some useful biographical information: Jesus being born near the end of the reign of Herod, during the reign of Emperor Augustus and his father being named Joseph are considered historically plausible. Most modern scholars accept the Marcan priority hypothesis, that the Luke and Matthew accounts are based on the Gospel of Mark, but that the birth narratives come from the evangelists' independent sources, known as the M source for Matthew and the L source for Luke, which were added later. While Géza Vermes and E. P. Sanders dismiss the accounts as pious fiction, Raymond E. Brown sees them as having been constructed from historical traditions which predate the Gospels. According to Brown, there is no uniform agreement among scholars on the historicity of the accounts, e. g., most of those scholars who reject the historicity of the birth at Bethlehem argue for a birth at Nazareth, a few suggest Capernaum, and others have hypothesized locations as far away as Chorazin. Bruce Chilton and archaeologist Aviram Oshri have proposed a birth at Bethlehem of Galilee, a site located from Nazareth at which remains dating to the time of Herod the Great have been excavated. Armand P. Tarrech states that Chilton's hypothesis has no support in either the Jewish or Christian sources, although Chilton seems to take seriously the statement in Luke 2:4 that Joseph also went up from Galilee, out of the city of Nazareth, into Judaea, to the city of David, which is called Bethlehem. Many view the discussion of historicity as secondary, given that gospels were primarily written as theological documents rather than chronological timelines. For instance, Matthew pays far more attention to the name of the child and its theological implications than the actual birth event itself.