Маркандық басымдық гипотезасы және жаңа өсиеттердің шығу тарихы
Marcan priority
Маркандық басымдық – Матай және Лұқа Евангелияларының жазылуына дейін Марк Евангелиясы жазылған деген ғылыми болжам. Синоптық мәселені зерттеуде маңызды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маркан басымдығы (немесе Маркандық басымдылық) – Марк ішіндегі Жақсы Жаңалық үш синоптикалық Жақсы Жаңалықтың ең алғаш жазылғаны және қалған екеуі (Матфей мен Луқа) оны дереккөз ретінде пайдаланғаны туралы гипотеза. Бұл синоптикалық мәселені талқылаудың орталық элементі; осы үш Жақсы Жаңалық арасындағы құжаттамалық байланыс туралы сұрақ. 19 ғасырдың соңынан бері көптеген ғалымдар Маркан басымдығын қабылдады, бірақ бірқатар ғалымдар Маркан басымдығының әртүрлі түрлерін қолдайды немесе оны толығымен жоққа шығарады. Ол кеңінен қабылданған екі көз теориясының негізін құрайды.
Marcan priority (or Markan priority) is the hypothesis that the Gospel of Mark was the first of the three synoptic gospels to be written, and was used as a source by the other two (Matthew and Luke). It is a central element in discussion of the synoptic problem; the question of the documentary relationship among these three gospels. Most scholars since the late 19th century have accepted the concept of Marcan priority, although a number of scholars support different forms of Marcan priority or reject it altogether. It forms the foundation for the widely accepted two source theory.
Тарих
Дінбасылар Матайдың Ізгі хабарын еврей тілінде жазылған алғашқы жазба деп есептеген, ол кейіннен Марк пен Лұқаның дереккөзі ретінде пайдаланылған. Бұл тұжырым Иринейдің «Ересияға қарсы» кітабында бұрыннан айтылған. V ғасырда Августин былай деп жазды: «Бүкіл әлемде ең көп таралған төрт евангелисттің саны төрт деп белгіленді және олардың жазған тәртібі мынадай: бірінші Матай, екінші Марк, үшінші Лұқа, соңғысы Иоанн». Одан әрі ол: «Осы төрт евангелисттің ішінде Матай ғана еврей тілінде жазған деп саналады, ал қалғандары грек тілінде. Әрбір жазушы өзінен бұрынғы жазбаларды білмей жазды деген пікірді қабылдаудың қажеті жоқ» деді. Алайда, бұл көзқарас 18 ғасырдың соңында сынға ұшырады. 1786 жылы Готлоб Христиан Шторр Марк ең алдымен жазылған деп ұсынды. Шторрдың идеясы бастапқыда көп қолдау таппады, көптеген ғалымдар дәстүрлі Августин гипотезасы, Грисбах гипотезасы немесе фрагментарлық теорияны (соған сәйкес, Иса туралы әңгімелер бірнеше кішкентай құжаттар мен жазбаларда тіркелген және евангелисттер оларды Синоптикалық Ізгі хабарларды құру үшін біріктірген) жақтады. Фрагментарлық теория шеңберінде Карл Лахман 1835 жылы Синоптикалық Ізгі хабарларды жұптап салыстырып, Матайдың жолдамалардың тәртібі бойынша Маркқа қарсы Лұқамен жиі келісетінін, ал Лұқаның Матайға қарсы Маркпен жиі келісетінін, бірақ Матай мен Лұқаның Маркқа қарсы сирек келісетінін байқады. Лахман бұл тұжырымнан Исаның қызметі туралы эпизодтардың ретін Марк жақсы сақтағанын түйіндеді. 1838 жылы екі теолог, Кристиан Готлоб Вилке мен Кристиан Герман Вайсе, Лахманның ойын дамытып, Марк Матай мен Лұқаның дереккөзін ғана емес, сонымен қатар олардың бастапқы дереккөзін де құрайтынына келді. Олардың идеялары бірден қабылданбады, бірақ Генрих Юлиус Хольцманның 1863 жылы Марк басымдығының білікті түрін қолдауы кең танылды. Сол кезде Матай мен Лұқаның Марк өзінің немесе Proto Mark (Ur Mark) қолданғаны туралы көп пікір болды. 1899 жылы Дж. С. Хокинс бұл мәселені мұқият статистикалық талдаумен қарастырып, Proto Markсыз Марк басымдығын дәлелдеді, ал басқа британдық ғалымдар осы аргументті нығайтуға асықты, содан кейін ол кеңінен қабылданды. 20 ғасырдағы көптеген ғалымдар Марк басымдығын енді болжам емес, белгілі факт деп қарастырды. Дегенмен, Б. К. Батлер мен Уильям Р. Фармердің жаңа сын-тегеуріндері Матай басымдығы гипотезасын қайта жаңғыртуға ықпал етті, ал соңғы онжылдықтарда ғалымдар Марк басымдығына көбірек күмәнданып, барлық баламаларды зерттеуге көбірек бейімделді.
The tradition handed down by the Church Fathers regarded Matthew as the first Gospel written in Hebrew, which was later used as a source by Mark and Luke. It is seen as early as in Irenaeus's book Against Heresies. Augustine of Hippo wrote in the 5th century: "Now, those four evangelists whose names have gained the most remarkable circulation over the whole world, and whose number has been fixed as four, are believed to have written in the order which follows: first Matthew, then Mark, thirdly Luke, lastly John." And: "Of these four, it is true, only Matthew is reckoned to have written in the Hebrew language; the others in Greek. And however they may appear to have kept each of them a certain order of narration proper to himself, this certainly is not to be taken as if each individual writer chose to write in ignorance of what his predecessor had done ". This view of Gospel origins, however, began to be challenged in the late 18th century, when Gottlob Christian Storr proposed in 1786 that Mark was the first to be written. Storr's idea met with little acceptance at first, with most scholars favoring either Matthaean priority, under the traditional Augustinian hypothesis or the Griesbach hypothesis, or a fragmentary theory (according to which, stories about Jesus were recorded in several smaller documents and notebooks and combined by the evangelists to create the Synoptic Gospels). Working within the fragmentary theory, Karl Lachmann in 1835 compared the Synoptic Gospels in pairs and noted that, while Matthew frequently agreed with Mark against Luke in the order of passages and Luke agreed frequently with Mark against Matthew, Matthew and Luke rarely agreed with each other against Mark. Lachmann inferred from this that Mark best preserved a relatively fixed order of episodes in Jesus's ministry. In 1838, two theologians, Christian Gottlob Wilke and Christian Hermann Weisse, independently extended Lachmann's reasoning to conclude that Mark not only best represented Matthew and Luke's source but also that Mark was Matthew and Luke's source. Their ideas were not immediately accepted, but Heinrich Julius Holtzmann's endorsement in 1863 of a qualified form of Marcan priority won general favor. There was much debate at the time over whether Matthew and Luke used Mark itself or some Proto Mark (Ur Mark). In 1899 J. C. Hawkins took up the question with a careful statistical analysis and argued for Marcan priority without Proto Mark, and other British scholars soon followed to strengthen the argument, which then received wide acceptance. Most scholars in the 20th century regarded Marcan priority as no longer a hypothesis but an established fact. Still, fresh challenges from B. C. Butler and William R. Farmer proved influential in reviving the rival hypothesis of Matthaean priority, and recent decades have seen scholars less certain about Marcan priority and more eager to explore all the alternatives.
Тәуелді гипотезалар
Егер Марк басымдығы қабылданса, келесі логикалық сұрақ – Матай мен Лұқаның бірталай ортақ материалды, шамамен 200 тармақты, Марқта кездеспейтін материалды қалай түсіндіру болады – қос дәстүр. Сонымен қатар, Матай мен Лұқаның Марк айтқандармен салыстырғанда жүздеген жердегі параллельдіктері бар, бірақ Марктан өзгеше, шағын айырмашылықтарда келіседі – шағын келісімдер. Осы сұраққа берілген әртүрлі жауаптар әртүрлі синоптикалық гипотезаларға әкеледі. Ең көп қабылданылған гипотеза – екі көз гипотезасы, онда Матай мен Лұқа Марктан және басқа бір гипотетикалық көзден тәуелсіз түрде материал алған, ғалымдар оны Q көзі деп атаған. Олай болса, осы Q қос дәстүр материалдарының бастауы болды, ал көптеген шағын келісімдер Матай мен Лұқаның Марк емес, Q нұсқасын ұстанған жерлері. Марк басымдығы бойынша басты балама гипотеза – Фаррер гипотезасы, ол Марк алдымен жазылғанын, содан кейін Матай Марк мәтінін кеңейткенін, ал Лұқа Марк пен Матайды бастапқы құжаттар ретінде пайдаланғанын жорамалдайды (Марк → Матай → Лұқа). Қос дәстүр – бұл Лұқа Матайдан алған бөліктер, сондықтан Q қажет емес. Осы екі гипотезаның біріктірілген нұсқасы – үш көз гипотезасы, ол Лұқа үшін үш көзді ұсынады: Марк, Q және Матай. Матфей кейінгілік гипотезасы Фаррер гипотезасына ұқсас, бірақ Матфей Лұқаны көз ретінде пайдаланған (Марк → Лұқа → Матфей). Соңғы гипотеза бойынша, Матай мен Лұқаның Маркқа тәуелділігінен басқа әдеби байланысы жоқ, керісінше, олар үш дәстүрді ауызша көздермен толықтырған. Осы ауызша көздер бір-бірімен тоғысқанда қос дәстүр пайда болды, ал Маркпен де тоғысқанда шағын келісімдер пайда болды. Аз қолдау тапқан бұл гипотеза көбінесе екі көз гипотезасының түрі ретінде қарастырылады, онда Q құжат емес, ауызша материалдың жиынтығы болып табылады, сондықтан ауызша Q гипотезасы деп аталады.
If Marcan priority is accepted, the next logical question is how to explain the extensive material, some 200 verses, shared between Matthew and Luke but not found at all in Mark—the double tradition. Furthermore, there are hundreds of instances where Matthew and Luke parallel Mark's account but agree against Mark in minor differences—the minor agreements. Different answers to this question give rise to different synoptic hypotheses. The most widely accepted hypothesis is the two source hypothesis, that Matthew and Luke each independently drew from both Mark and another hypothetical source, which scholars have termed the Q source. This Q, then, was the origin of the double tradition material, and many of the minor agreements are instances where both Matthew and Luke followed Q's version of a passage rather than Mark's. The foremost alternative hypothesis under Marcan priority is the Farrer hypothesis, which postulates that Mark was written first, then Matthew expanded on the text of Mark, and Luke used both Mark and Matthew as source documents (Mark → Matthew → Luke). The double tradition is then simply portions of Matthew that Luke chose to repeat, so there is no need for Q. A hybrid of these two hypotheses is the three source hypothesis, which posits three sources for Luke: Mark, Q, and Matthew. The Matthean Posteriority hypothesis is similar to the Farrer hypothesis but has Matthew using Luke as a source (Mark → Luke → Matthew), rather than vice versa. A final hypothesis holds that Matthew and Luke have no literary relationship beyond their dependence on Mark, but rather each supplemented the triple tradition with oral sources. Where these oral sources overlapped with each other, the double tradition arose, and where they overlapped also with Mark, minor agreements arose. This hypothesis, with few supporters, is usually viewed as a variation on the two source hypothesis, where Q is not a document but a body of oral material, and thus called the oral Q hypothesis.
Баламалар
Марконың басқа синоптиктермен байланысы Марконың олардан материал алғандығымен түсіндіріледі. Августин сияқты шіркеу әкелерінің пікірінше, Жаңа Өсиеттегі рет – жариялану және шабыт реті де болды: Матай, содан кейін Марк, содан кейін Лұқа, содан кейін Жохан. Бұл көбінесе августиндік гипотеза деп аталады. Бұл көзқарастың қазіргі заманғы түзеуі – екі жақсы хабар (Гризбах) гипотезасы, ол Марк Матай мен Лұқаны да бастау көзі ретінде пайдаланғанын айтады (яғни, ретімен: Матай – Лұқа – Марк). Бұл көзқарас бойынша Марк негізінен Матай мен Лұқаның ортақ материалдарын жинаған. Лұқаның басымдығы соңғы онжылдықтарда Иерусалим мектебі гипотезасының күрделі түрінде қайта жаңғырды, ол да Маркты ортаға қояды. Мұнда Марк Лұқаны пайдаланады, ал Матай Лұқаны емес, Маркты пайдаланады, ал барлық үш синоптик ертерек еврей жұмысының гипотетикалық грек тіліне аудармасынан материал алады. Кейбір теориялар синоптикалық жақсы хабарлардың біреуі де әдеби тұрғысынан басым емес екенін мәлімдейді, олардың жазылу ретіне қарамастан, ешқайсысы екіншісінен материал алмаған. Көп көзді гипотезасы бойынша әр синоптикалық жақсы хабар ертерек құжаттардың ерекше жиынтығын біріктіреді, ал тәуелсіздік гипотезасы кез келген құжаттамалық байланысты жоққа шығарады және әр жақсы хабарды тек ауызша көздерді пайдаланып жасалған түпнұсқалық шығарма ретінде қарастырады. Марк басымдығының кейбір нұсқалары Маркқа қосымша түзетулер енгізуді ұсынады – егер ол канондық жақсы хабардан ертерек болса, онда Прото Марк (Алғашқы Марк), немесе егер ол кейінірек болса, онда Дейтеро Марк (Екінші Марк), Матай және/немесе Лұқа үшін бастау көзі ретінде қызмет етеді.
Marcan posteriority states that Mark's correspondence with other synoptics was due to Mark taking from them. The view of the Church Fathers such as Augustine was that the order in the New Testament was also the order of publication and inspiration – Matthew, then Mark, then Luke, then John. This is usually called the Augustinian hypothesis. A modern tweak of this view that maintains Matthaean priority is the two gospel (Griesbach) hypothesis which holds that Mark used both Matthew and Luke as a source (thus, in order, Matthew—Luke—Mark). This view envisions a Mark who mostly collected the common material shared between Matthew and Luke. Lucan priority has been revived in recent decades in the complex form of the Jerusalem school hypothesis, which also places Mark in the middle. Here, Mark uses Luke, then Matthew uses Mark but not Luke, while all three Synoptics draw from a hypothetical Greek translation of an earlier Hebrew work. Some theories deny literary priority to any one of the Synoptic Gospels, asserting that, whatever their chronological order of composition, none of them draws from any of the others. The multi source hypothesis has each synoptic gospel combining a distinct mix of earlier documents, while the independence hypothesis denies any documentary relationship and regards each gospel as an original composition utilizing oral sources only. Some variations on Marcan priority propose an additional revision of Mark—a Proto Mark (Ur Mark) if earlier than the canonical Gospel, or a Deutero Mark if later—serving as a source for Matthew and/or Luke.
Дәлел
Марканың басымдылығы туралы аргументтер көбінесе оның басты қарсыласы – Матфейдің басымдылығымен салыстырылады, бұл Матайдың Маркқа көзқарас білдіргені ме әлде керісінше болғаны ма деген сұрақты көтеріп, назарға алады. Марканың басымдылығын қолдайтын дәлелдердің бәрі ішкі сипатта. Көптеген дәлелдер Марк Синоптик Евангелиялардың арасындағы қарым-қатынаста ерекше орынға ие екенін көрсетеді, ол Матай мен Лұқаның арасындағы «орталық мүше» болып табылады. Бірақ бұл Марк екеуінің ортақ көзі (басымдық) екенін, немесе ол екеуінен де (кейінгілік) туындағанын, тіпті бірінен екіншісіне берілудегі делдал екенін білдіруі мүмкін. Яғни, мұндай көптеген аргументтер Марканың басымдылығын да, оның қарсыластарын да қолдауы мүмкін. Белгілі болғандай, Марк Евангелиясындағы перикопалардың ретіне қатысты «Лахманның жаңылысы» бір кезде Марканың басымдылығын дәлелдеу үшін пайдаланылған, бірақ қазір ол көбінесе бейтарап байқау ретінде қарастырылады. Марканың басымдылығын жақтаушы немесе оған қарсы шығушы қазіргі заманғы аргументтер көбінесе редакциялық ықтималдыққа негізделеді, мысалы, Матай мен Лұқаның Марк қолында болғанда осылай жазғаны, немесе Марк Матай мен Лұқаны қолданып жазғаны ақылға қонымды ма, және кейінгі евангелистердің редакциялық жұмысына негізделген дәйекті ұғымды табуға бола ма деген сұрақтарды қарастырады. Евангелия мәтіндерінің нақты сөздеріне қатысты мәселелерде белгілі бір белгісіздіктер бар, себебі Евангелиялардың мәтіндік сынағы әлі де белсенді сала болып табылады және мысалы, Марк Евангелиясының түпнұсқалық соңы туралы шешім қабылдай алмайды. Мұндай мәселелер көбінесе Синоптикалық мәселемен байланысты болады; мысалы, Б.Х. Стритер үйлестіруге ұқсас мәтіндік бұрмалауға сілтеме жасап, екі көз теориясы үшін қиын болған «ұсақ келісімдердің» көп бөлігін жоққа шығарды.
Arguments for Marcan priority are usually made in contrast to its main rival, Matthaean priority, bringing into focus the question of whether Matthew was a source for Mark or vice versa. The evidence supporting Marcan priority is entirely internal. Many lines of evidence point to Mark having some sort of special place in the relationship among the Synoptics, as the "middle term" between Matthew and Luke. But this could mean that Mark is the common source of the other two (priority), or that it derives from both (posteriority), or even that it is an intermediary in transmission from one to the other—in other words, many such arguments can support both Marcan priority and its rivals. Famously, the so called "Lachmann fallacy", concerning the order of pericopae in Mark, was once used to argue for Marcan priority but is now seen as a largely neutral observation. Modern arguments for or against Marcan priority tend to center on redactional plausibility, asking, for example, whether it is more reasonable that Matthew and Luke could have written as they did with Mark in hand, or that Mark could have written as he did with Matthew and Luke in hand, and whether any coherent rationale can be discerned underlying the redactional activity of the later evangelists. Where matters of detailed wording are concerned, there is some uncertainty in the Gospel texts themselves, as textual criticism of the gospels is still an active field, which cannot even decide, for example, on Mark's original ending. Such issues often intersect with the synoptic problem; for example, B. H. Streeter famously dismissed many of the "minor agreements" so troublesome for the two source theory by appealing to textual corruption driven typically by harmonization.
Маркан стилі
Марқ жазған грек тіліндегі стиль басқа Евангелиялардан ерекше. Кейбір ғалымдар Марқ стилінің қарапайым, жалаң немесе ұқыпсыз екенін айтады. Бірақ басқалары Марқ грек тіліндегі мәтінінің тығыз және толық екенін анықтайды. Марқ латын тілінен алынған сөздер мен фразаларға толы. Марқ көбінесе етістіктер мен сөйлемдерді καὶ (кай, "және") арқылы біріктіреді; шындығында, Марқ Евангелиясының жартысынан астам аяттары καὶ сөзімен басталады. Марқ εὐθὺς (эвфюс, "бірден") және πάλιν (палин, "қайтадан") сөздерін жиі қолданады, жиі жұп сөздерді пайдаланады және көбінесе тарихи қазіргі заманды қолданады. Қорытындысы, Марқ стилі әдеби емес, көбінесе тілдік стильге жатады. Матай және әсіресе Лұқадағы параллель өткелдер әдеби грек тілінде жақсырақ және әсем жазылған. Марқ ерекше сөздерді немесе фразаларды қолданғанда, Матай мен Лұқа көбінесе оларды табиғирақ сөздермен ауыстырады. Олар маңызды материалдарды қосса да, Марқтің қайталауларын және сөздік көлемді азайтуға және оның мағынасын қысқарақ жеткізуге бейім. Марққа басымдық бергендер бұл Матай мен Лұқаның Марқтан алған материалдардың стилін жақсартуы деп санайды. Алайда, Марқ соңғы жазылған деп есептегендер үшін Марқ Матай мен Лұқадан алынған материалды өзінің ерекше стилінде, жоғары әдебиеттен гөрі ауызша уағыздауға сәйкес жанданды, жылдам стильде қайта жазған.
Mark's style of Greek is unique among the Gospels. Some scholars have argued that Mark's style is unsophisticated and unrefined or awkward. But others find Mark's Greek very dense and detailed. Mark is full of Latinisms, in idioms and vocabulary. Mark tends to conjoin verbs and sentences with καὶ (kai, "and"); in fact, more than half the verses in Mark begin with καὶ. Mark is also notably fond of εὐθὺς (euthùs, "immediately") and πάλιν (pálin, "again"), frequently uses dual expressions, and often prefers the historical present. In essence, then, Mark's style is not so much literary as thoroughly colloquial. The parallel passages in Matthew and especially in Luke tend to be in a more polished and eloquent style of literary Greek. Where Mark uses an unusual word or expression, Matthew and Luke often substitute something more natural. Though they often add material of substance, they tend to trim down Mark's redundancies and verbosity and express his meaning more concisely. Supporters of Marcan priority see this as Matthew and Luke improving the style of the material they incorporate from Mark. Supporters of Marcan posteriority, however, see Mark as recasting material from Matthew and Luke in his own peculiar style, less like lofty literature and more in a vivid, fast moving style befitting oral preaching.
Марқада жоқ мазмұн
Марқ жазбасы ең қысқа, Лұқа жазбасынан жартысынан аспайды, ал Матай мен Лұқада кездесетін көптеген нәрселер онда жоқ. Шындығында, Марқтың көп бөлігі басқа екі синоптиктерде де кездеседі, бірақ Матай мен Лұқа ғана ортақ қолданатын қосымша материал өте кең көлемді. Марққа басымдық беру оңай Матай мен Лұқаның Марқ негізінде жаңа материалдар қосып, оны дамытқанын көрсетеді. Бірақ егер Марқ соңынан жазылған болса, онда неге аз ғана жаңа материал қосылғанын түсіндіру қиын. Дегенмен, Марқтың таңдауына қатысты мәселені шешу қажет, егер Марқ авторы Иса туралы Марқта жазылғаннан артық білмеген деп есептемесек. Баукхам Марқ мазмұнының Петірдің өзі куә болған, немесе сенімді серіктестерінен білген нәрселермен шектелгенін айтады. Пауэрс Марқтың мақсаты негізінен жариялаушылық, яғни Ілванды алғаш естігендердің назарын аудару үшін, сондықтан Иса кім болғанымен және не істегенімен айналысады, екі дәстүрде және Матайға тән бөлімдерде басым болатын ұзақ үлгілерден қашып, одан гөрі назар аударады. Осылайша, Марқтың таңдау процесі жақсырақ түсінілгеннен кейін, бұл жоқ болулар енді Марққа басымдық берудің сенімді дәлелі ретінде қарастырылмайды.
Mark's gospel is by far the shortest, just over half the length of Luke, and omits much found in Matthew and Luke. In fact, while the majority of Mark is included in the other two Synoptics, the additional material shared between Matthew and Luke only is quite extensive. While Marcan priority easily sees Matthew and Luke building upon Mark by adding new material, Marcan posteriority must explain some surprising omissions. Mark has no infancy narrative nor any version of the Lord's Prayer, for example. Nor does Mark have more than a handful of unique pericopes. This is expected under Marcan priority, where Matthew has reused nearly everything he found in Mark, but if Mark was written last, it is harder to explain why so little new material was added. However, Mark's selection of material must be explained in either case, unless it is to be believed that the author of Mark knew nothing more about Jesus than what was written in Mark. Bauckham argues that Mark's content is limited to what Peter himself had witnessed, or at least learned from trusted associates. Powers argues that Mark's purpose is fundamentally kerygmatic, needing to hold the attention of outsiders hearing the Gospel preached for the first time, and so focuses on who Jesus was and what he did, eschewing the sort of lengthy teachings that dominate the double tradition and most of Special Matthew. So, with Mark's selection process better understood, these omissions per se are no longer viewed as such compelling evidence for Marcan priority.
Кезектілігі
Үш синоптик Евангелияларындағы параллель перикоптардың тізбегін салыстырғанда, олардың орналасуы көбінесе өзгереді, бірақ белгілі бір жалпы үлгілер байқалады. Марк Евангелиясы Матай және Лұқа келіскен жерлерде олардың ретін қатаң сақтайды, ал келіспеген жағдайларда біреуін таңдайды. Ал Матай мен Лұқада ортақ болатын екі дәстүрлі перикопалардың ретінде айтарлықтай келісім жоқ. Мұндай байқаулар ғасырлар бойы жан-жақты зерттелді, бірақ оларды қалай түсіндіру мәселесі күрделі болып қала береді. Марк Евангелиясының басымдығы тұжырымы бойынша, бұл рет Матай мен Лұқаның Марк Евангелиясына сүйенгенін көрсетеді, ал Марк Евангелиясының кейінгі жазылғандығы тұжырымы, бұл рет Марк Евангелиясының Матай мен Лұқадан кезекпен материал алғандығын дәлелдейді. Тіпті Августин гипотезасы да Марк Евангелиясының Матайдың ретін, содан кейін Лұқаның Марк Евангелиясының ретін бейімдегенін көрсетеді.
Comparing the sequential order of parallel pericopes among the three Synoptics, the arrangement often varies, but some general patterns emerge. Mark nearly always follows Matthew and Luke where they agree in order and one or the other when they disagree. On the other hand, the double tradition pericopae shared between Matthew and Luke show little agreement in order. Such observations have been studied in detail for centuries, but the difficulty has been in how to interpret them. Marcan priority views this order as support for Matthew and Luke each building upon Mark; Marcan posteriority, however, sees this order as proof that Mark drew alternately from Matthew and Luke. Even the Augustinian hypothesis can see Mark adapting Matthew's order, then Luke adapting Mark's order.
Сыртқы дәлелдемелер
Ертедегі патристикалық деректерде Синоптикалық Ізгі хабарлардың шығу тегі туралы бірнеше дәстүрлер тіркелген. Ол ешбір Ізгі хабардың екіншісін бастау көзі ретінде пайдаланғанын көрсетпейді және тіпті олардың хронологиялық ретіне де аса мән берілмейді; назар немесе оларды кім жазғанына, немесе олардың апостолдық мәртебесіне аударылған. Құрастыру немесе жариялау ретіне қатысты барлық мәліметтер Матайдың бірінші орынға қойылғаны туралы бірауыздан келісімге келгендігін көрсетеді. Ең ерте дереккөз – Папиас, оның сақталған үзінділері екі маңызды фактіні хабарлайды, оларды кейінгі дереккөздер де қайталайды. Оның айтуынша, Марк Евангелисі Петірдің аудармашысы болған және Петірдің Римдегі уағызынан құрастырған, ал Петір оны шіркеулерде пайдалануға бекіткен. Ал Матай апостолы өз еңбегін «иврит диалектісінде» жазған. Көптеген ғалымдар Марк Ізгі хабарының шығу тегі туралы осы мәліметтің дұрыс екенін санайды. Егер осылай болса, Марк Ізгі хабарының бастау көзі басқа екі Синоптик емес, Петір – егер Петірдің өзі олардан алған болмаса, кейбіреулер ұсынғандай. Матайдың «логиясы» (Папиас осылай атайды) «иврит диалектісінде» жазылған деген қызықты мәлімдеме көп талқыланды. Бірақ Матай Ізгі хабары грек тілінде жазылған және ол аударма емес, сондай-ақ еврей тіліндегі түпнұсқасы да белгілі емес. Кейбір ғалымдар Папиас грек тілінде «семит стилі» дегенді білдіргенін айтады. Басқа Синоптикалық теориялар осы логияның канондық Ізгі хабарлардың бастау көзі ретінде қандай да бір рөл атқарғаны туралы болжамдар жасады; мысалы, канондық Матай Ізгі хабары Марк Ізгі хабарын да пайдаланып, логияның қайта қарауы болды деген болжам екі көз теориясының бастапқы негізі болды. Ефрем Сирин Ізгі хабарлардың тілдері туралы былай дейді: «Матай еврейше жазды, ал енді грек тіліне аударылды. [ ] Матай Ізгі хабарды еврейше, Марк латынша Рим қаласындағы Шимоннан, Лұқа грекше жазды», және бұл Григорий Назианз сияқты көптеген кейінгі дереккөздерде қайталанады. Марк латын тілінде жазғаны тек болжам арқылы туындаған болуы мүмкін, бірақ канондық Марк көптеген латындық сөздерді көрсетеді, дегенмен көптеген ғалымдар бұл пікірді қабылдамайды және грек тіліндегі түпнұсқасын қарастырады. Папиас еңбегін білген Ириней Луканың шығу тегі туралы (кейінгі дереккөздерге аз қосымша ақпарат бар) және барлық төрт Ізгі хабарды бірге келтіреді: «Сонымен, Матай еврейлер арасында өз тілінде Ізгі хабарды жазып шығарды, ал Петір мен Пауыл Римде уағыз айтып, шіркеуді құрды. Ал Петірдің шәкірті әрі аудармашысы болған Марк елшілер кеткеннен кейін оның уағыздағандарын бізге жазып қалдырды. Ал Пауылдың шәкірті Лұқа (Лука) оның уағыздаған Ізгі хабарын бір кітапқа жазды. Содан кейін Жақия (Жохан) Раббының шәкірті және оның кеудесіне сүйенген адам Эфес қаласында тұрып, Ізгі хабарды жариялады». Ириней осы үзіндіде хронологиялық ретпен жазған ма екені күмәнді; «осы кезде» деген сөзді уақытша түсінудің қажеті жоқ, ал «олардың кеткеннен кейін» деген сөз құрастыру уақытын білдірмейді, тек елшілердің куәлігі олар кеткеннен кейін де сақталған. Басқа жерде Ириней Ізгі хабарларды бірге келтіргенде Матай–Лұқа–Марк–Жохан ретін қолданады, және бұл рет кейіннен көптеген ежелгі дереккөздерде жиі кездеседі. Шындығында, ертедегі Киелі кітаптар мен канондар төрт Ізгі хабарды әртүрлі ретпен орналастырды, бірақ олардың көпшілігі Матай Ізгі хабарын Синоптиктердің біріншісі деп көрсетті. Папиас еңбегін де білетін Климент, ерекше және көп талқыланған мәлімдемесі бойынша, шежірелері бар (яғни, Матай мен Лұқа) Ізгі хабарлар Марктан айырмашылығы «алдын-ала жазылған» (прогеграфтай). Фермер бұл мәліметті Марк Ізгі хабарының кейінірек жазылғанын дәлелдеу үшін пайдаланды, бірақ Карлсон бұл сөзді Марк Ізгі хабарының бастапқыда жеке таралымына қарағанда «ашық жарияланғанын» білдіретінін айтты. Клименттің шәкірті әрі Иринейдің еңбектерін жақсы білетін Ориген Ізгі хабарлардың тізімін былай жасайды: «Дәстүр бойынша, ең алдымен Матай, екіншісі Марк, үшіншісі Лұқа, содан кейін Жохан жазылған». Көптеген оқырмандар сол кезде де, қазір де бұл мәлімдемені анық хронология ретінде қарастырады, бірақ кейбіреулері Оригеннің осылай ойлағанына күмәнданады. Қалай болғанда да, бұл канондық рет осы уақытқа дейін жақсы қалыптасты, ал кейінгі дереккөздер осы уақыт реттілігін қабылдады. Августин осы дәстүрлі хронологиялық ретті қайталап, өзінің ықпалды тұжырымдарын қосты. Ол Марк Ізгі хабарының Матай Ізгі хабарының «қызметшісі және жинақтаушысы» екенін айтып, әрбір Ізгі хабаршы өзінен бұрынғылардың жазбаларын білмейтінін жоққа шығарды. Кейінірек осы еңбекте Августин өз пікірін өзгертіп, Марк Ізгі хабарының тек Матайға ғана емес, Лұқаға да ергенін айтады. Бұл кейде бір Ізгі хабардың екіншісін пайдаланғаны туралы алғашқы ұсыныс ретінде қарастырылады, бірақ Августин әдеби тәуелділікті ойластырғаны белгісіз. Қорытындылай айтқанда, сыртқы деректер Матайдың Марк Ізгі хабарын пайдаланғанына, сондай-ақ Марк Ізгі хабарының тікелей Матай Ізгі хабарынан алынғанына қарсы тұрады, егер осы канондық Ізгі хабарлардың бірі екіншісінің грек тіліне аудармасы болмаса. Патристикалық консенсус, ең болмағанда, әдеби тәуелсіздікке бағытталған. Алайда, осы сыртқы деректердің құндылығы күмәнді; көптеген Синоптикалық ғалымдар оны көмектеспейтіндей санайды және тек ішкі деректерге назар аударады.
The early patristic evidence records a few traditions on the origins of the Synoptic Gospels. It never indicates that one gospel used another as a source and shows little concern even for their chronological order; the focus was rather on who composed them and on their apostolic authority. What evidence there is as to the order of composition or publication is seen as virtually unanimous agreement on placing Matthew first. The earliest relevant source is Papias , whose surviving fragments report two notable facts, echoed by most later sources. The evangelist Mark, he says, was Peter's interpreter and compiled his Gospel from the preaching of Peter in Rome, which Peter then sanctioned for use in the churches. Matthew the Apostle, on the other hand, wrote his account himself in the "Hebrew dialect". This account of the origin of Mark is seen as likely genuine by many scholars, though hardly all. If so, Mark's source is not the other two Synoptics but Peter—unless Peter himself drew from them, as some propose. The curious statement that Matthew's logia (as Papias calls it) was written in the "Hebrew dialect"—the ordinary way of referring to either the Hebrew or the Aramaic language—has been much discussed. The difficulty is that canonical Matthew is in Greek and does not appear to be a translation, nor is any such original Hebrew version known. Some scholars have argued that Papias simply meant "a Semitic style" in Greek. Other synoptic theorists have speculated on some role of this logia as a source for the canonical Gospels; the hypothesis, for example, that canonical Matthew was a recension of the logia making use also of Mark's Gospel was the original foundation for the two source theory. Ephrem the Syrian is more explicit about the Gospels' languages: "Matthew the Hebrew wrote this, and behold it was turned into Greek. [ ] Matthew wrote the Gospel in Hebrew, Mark in Latin from Simon in the city of Rome, Luke in Greek," and this is echoed in many later sources such as Gregory of Nazianzus. Mark writing in Latin may have arisen merely by inference, but it is true that canonical Mark exhibits numerous Latinisms, Most scholars, however, reject this view and consider the Greek original. Irenaeus , who knew the work of Papias, gives the first extant account of the origins of Luke (to which later sources add little) and of all four Gospels together: So Matthew, among the Hebrews in their own dialect, brought forth a writing of the Gospel, while Peter and Paul in Rome were evangelizing and founding the church. But after their departure Mark, the disciple and interpreter of Peter, himself handed what was preached by Peter down to us in writing. And Luke, the follower of Paul, set forth in a book the Gospel that was preached by him. Then John, the disciple of the Lord and also the one who leaned against his chest, also published the Gospel when residing in Ephesus of Asia. It is doubtful whether Irenaeus intends a chronological order in this passage; "while" need not be understood temporally, and "after their departure" need not indicate the time of composition, but simply that the apostles' testimony survived in writing even after they themselves were gone. Elsewhere Irenaeus often prefers the order Matthew—Luke—Mark—John when addressing the Gospels together, and this order thereafter recurs commonly in a wide variety of ancient sources. In fact, early Bibles and canons arranged the four Gospels in many different sequences, though most placed Matthew first among the Synoptics. From Clement , who probably also knew the work of Papias, comes a unique and much discussed statement that the gospels with genealogies (i. e., Matthew and Luke) were "written before" (progegraphthai), in contrast to Mark. Farmer touted this as support for Marcan posteriority, but Carlson argued that the word was better interpreted as "openly published", in contrast to Mark's initially private circulation. Origen , a pupil of Clement who also knew the work of Irenaeus well, enumerates the Gospels as follows: "As learned by tradition the first written was Matthew the second, Mark the third, Luke after all of them, John." Most readers then and now have seen this as a clear statement of chronology, though some have doubted that was Origen's intent. In any case, this canonical order was increasingly well established by this time, and subsequent sources accepted this temporal sequence. Augustine recites this traditional chronological order and adds his own influential inferences. Denying that each evangelist wrote in ignorance of his predecessors, he describes Mark as "seemingly an attendant and epitomizer" of Matthew. Later in the same work, Augustine revises his opinion and sees Mark as following not only Matthew but also Luke; Mark "walks with both". This is sometimes seen as the first suggestion that one Gospel used another as a source, but it is not at all clear whether Augustine had literary dependence in mind. In summary, the external evidence stands against Matthew using Mark, inasmuch as Matthew was written first, and against Mark directly using Matthew, unless perhaps either of these canonical Gospels is a translation into Greek influenced by the other. The patristic consensus, rather, was literary independence. However, the value of this external evidence is uncertain; most synoptic scholars regard it as being of little help and focus almost entirely on the internal evidence instead.