Кіріспе

Маркан басымдығы (немесе Маркандық басымдылық) – Марк ішіндегі Жақсы Жаңалық үш синоптикалық Жақсы Жаңалықтың ең алғаш жазылғаны және қалған екеуі (Матфей мен Луқа) оны дереккөз ретінде пайдаланғаны туралы гипотеза. Бұл синоптикалық мәселені талқылаудың орталық элементі; осы үш Жақсы Жаңалық арасындағы құжаттамалық байланыс туралы сұрақ. 19 ғасырдың соңынан бері көптеген ғалымдар Маркан басымдығын қабылдады, бірақ бірқатар ғалымдар Маркан басымдығының әртүрлі түрлерін қолдайды немесе оны толығымен жоққа шығарады. Ол кеңінен қабылданған екі көз теориясының негізін құрайды.

Тарих

Дінбасылар Матайдың Ізгі хабарын еврей тілінде жазылған алғашқы жазба деп есептеген, ол кейіннен Марк пен Лұқаның дереккөзі ретінде пайдаланылған. Бұл тұжырым Иринейдің «Ересияға қарсы» кітабында бұрыннан айтылған. V ғасырда Августин былай деп жазды: «Бүкіл әлемде ең көп таралған төрт евангелисттің саны төрт деп белгіленді және олардың жазған тәртібі мынадай: бірінші Матай, екінші Марк, үшінші Лұқа, соңғысы Иоанн». Одан әрі ол: «Осы төрт евангелисттің ішінде Матай ғана еврей тілінде жазған деп саналады, ал қалғандары грек тілінде. Әрбір жазушы өзінен бұрынғы жазбаларды білмей жазды деген пікірді қабылдаудың қажеті жоқ» деді. Алайда, бұл көзқарас 18 ғасырдың соңында сынға ұшырады. 1786 жылы Готлоб Христиан Шторр Марк ең алдымен жазылған деп ұсынды. Шторрдың идеясы бастапқыда көп қолдау таппады, көптеген ғалымдар дәстүрлі Августин гипотезасы, Грисбах гипотезасы немесе фрагментарлық теорияны (соған сәйкес, Иса туралы әңгімелер бірнеше кішкентай құжаттар мен жазбаларда тіркелген және евангелисттер оларды Синоптикалық Ізгі хабарларды құру үшін біріктірген) жақтады. Фрагментарлық теория шеңберінде Карл Лахман 1835 жылы Синоптикалық Ізгі хабарларды жұптап салыстырып, Матайдың жолдамалардың тәртібі бойынша Маркқа қарсы Лұқамен жиі келісетінін, ал Лұқаның Матайға қарсы Маркпен жиі келісетінін, бірақ Матай мен Лұқаның Маркқа қарсы сирек келісетінін байқады. Лахман бұл тұжырымнан Исаның қызметі туралы эпизодтардың ретін Марк жақсы сақтағанын түйіндеді. 1838 жылы екі теолог, Кристиан Готлоб Вилке мен Кристиан Герман Вайсе, Лахманның ойын дамытып, Марк Матай мен Лұқаның дереккөзін ғана емес, сонымен қатар олардың бастапқы дереккөзін де құрайтынына келді. Олардың идеялары бірден қабылданбады, бірақ Генрих Юлиус Хольцманның 1863 жылы Марк басымдығының білікті түрін қолдауы кең танылды. Сол кезде Матай мен Лұқаның Марк өзінің немесе Proto Mark (Ur Mark) қолданғаны туралы көп пікір болды. 1899 жылы Дж. С. Хокинс бұл мәселені мұқият статистикалық талдаумен қарастырып, Proto Markсыз Марк басымдығын дәлелдеді, ал басқа британдық ғалымдар осы аргументті нығайтуға асықты, содан кейін ол кеңінен қабылданды. 20 ғасырдағы көптеген ғалымдар Марк басымдығын енді болжам емес, белгілі факт деп қарастырды. Дегенмен, Б. К. Батлер мен Уильям Р. Фармердің жаңа сын-тегеуріндері Матай басымдығы гипотезасын қайта жаңғыртуға ықпал етті, ал соңғы онжылдықтарда ғалымдар Марк басымдығына көбірек күмәнданып, барлық баламаларды зерттеуге көбірек бейімделді.

Тәуелді гипотезалар

Егер Марк басымдығы қабылданса, келесі логикалық сұрақ – Матай мен Лұқаның бірталай ортақ материалды, шамамен 200 тармақты, Марқта кездеспейтін материалды қалай түсіндіру болады – қос дәстүр. Сонымен қатар, Матай мен Лұқаның Марк айтқандармен салыстырғанда жүздеген жердегі параллельдіктері бар, бірақ Марктан өзгеше, шағын айырмашылықтарда келіседі – шағын келісімдер. Осы сұраққа берілген әртүрлі жауаптар әртүрлі синоптикалық гипотезаларға әкеледі. Ең көп қабылданылған гипотеза – екі көз гипотезасы, онда Матай мен Лұқа Марктан және басқа бір гипотетикалық көзден тәуелсіз түрде материал алған, ғалымдар оны Q көзі деп атаған. Олай болса, осы Q қос дәстүр материалдарының бастауы болды, ал көптеген шағын келісімдер Матай мен Лұқаның Марк емес, Q нұсқасын ұстанған жерлері. Марк басымдығы бойынша басты балама гипотеза – Фаррер гипотезасы, ол Марк алдымен жазылғанын, содан кейін Матай Марк мәтінін кеңейткенін, ал Лұқа Марк пен Матайды бастапқы құжаттар ретінде пайдаланғанын жорамалдайды (Марк → Матай → Лұқа). Қос дәстүр – бұл Лұқа Матайдан алған бөліктер, сондықтан Q қажет емес. Осы екі гипотезаның біріктірілген нұсқасы – үш көз гипотезасы, ол Лұқа үшін үш көзді ұсынады: Марк, Q және Матай. Матфей кейінгілік гипотезасы Фаррер гипотезасына ұқсас, бірақ Матфей Лұқаны көз ретінде пайдаланған (Марк → Лұқа → Матфей). Соңғы гипотеза бойынша, Матай мен Лұқаның Маркқа тәуелділігінен басқа әдеби байланысы жоқ, керісінше, олар үш дәстүрді ауызша көздермен толықтырған. Осы ауызша көздер бір-бірімен тоғысқанда қос дәстүр пайда болды, ал Маркпен де тоғысқанда шағын келісімдер пайда болды. Аз қолдау тапқан бұл гипотеза көбінесе екі көз гипотезасының түрі ретінде қарастырылады, онда Q құжат емес, ауызша материалдың жиынтығы болып табылады, сондықтан ауызша Q гипотезасы деп аталады.

Баламалар

Марконың басқа синоптиктермен байланысы Марконың олардан материал алғандығымен түсіндіріледі. Августин сияқты шіркеу әкелерінің пікірінше, Жаңа Өсиеттегі рет – жариялану және шабыт реті де болды: Матай, содан кейін Марк, содан кейін Лұқа, содан кейін Жохан. Бұл көбінесе августиндік гипотеза деп аталады. Бұл көзқарастың қазіргі заманғы түзеуі – екі жақсы хабар (Гризбах) гипотезасы, ол Марк Матай мен Лұқаны да бастау көзі ретінде пайдаланғанын айтады (яғни, ретімен: Матай – Лұқа – Марк). Бұл көзқарас бойынша Марк негізінен Матай мен Лұқаның ортақ материалдарын жинаған. Лұқаның басымдығы соңғы онжылдықтарда Иерусалим мектебі гипотезасының күрделі түрінде қайта жаңғырды, ол да Маркты ортаға қояды. Мұнда Марк Лұқаны пайдаланады, ал Матай Лұқаны емес, Маркты пайдаланады, ал барлық үш синоптик ертерек еврей жұмысының гипотетикалық грек тіліне аудармасынан материал алады. Кейбір теориялар синоптикалық жақсы хабарлардың біреуі де әдеби тұрғысынан басым емес екенін мәлімдейді, олардың жазылу ретіне қарамастан, ешқайсысы екіншісінен материал алмаған. Көп көзді гипотезасы бойынша әр синоптикалық жақсы хабар ертерек құжаттардың ерекше жиынтығын біріктіреді, ал тәуелсіздік гипотезасы кез келген құжаттамалық байланысты жоққа шығарады және әр жақсы хабарды тек ауызша көздерді пайдаланып жасалған түпнұсқалық шығарма ретінде қарастырады. Марк басымдығының кейбір нұсқалары Маркқа қосымша түзетулер енгізуді ұсынады – егер ол канондық жақсы хабардан ертерек болса, онда Прото Марк (Алғашқы Марк), немесе егер ол кейінірек болса, онда Дейтеро Марк (Екінші Марк), Матай және/немесе Лұқа үшін бастау көзі ретінде қызмет етеді.

Дәлел

Марканың басымдылығы туралы аргументтер көбінесе оның басты қарсыласы – Матфейдің басымдылығымен салыстырылады, бұл Матайдың Маркқа көзқарас білдіргені ме әлде керісінше болғаны ма деген сұрақты көтеріп, назарға алады. Марканың басымдылығын қолдайтын дәлелдердің бәрі ішкі сипатта. Көптеген дәлелдер Марк Синоптик Евангелиялардың арасындағы қарым-қатынаста ерекше орынға ие екенін көрсетеді, ол Матай мен Лұқаның арасындағы «орталық мүше» болып табылады. Бірақ бұл Марк екеуінің ортақ көзі (басымдық) екенін, немесе ол екеуінен де (кейінгілік) туындағанын, тіпті бірінен екіншісіне берілудегі делдал екенін білдіруі мүмкін. Яғни, мұндай көптеген аргументтер Марканың басымдылығын да, оның қарсыластарын да қолдауы мүмкін. Белгілі болғандай, Марк Евангелиясындағы перикопалардың ретіне қатысты «Лахманның жаңылысы» бір кезде Марканың басымдылығын дәлелдеу үшін пайдаланылған, бірақ қазір ол көбінесе бейтарап байқау ретінде қарастырылады. Марканың басымдылығын жақтаушы немесе оған қарсы шығушы қазіргі заманғы аргументтер көбінесе редакциялық ықтималдыққа негізделеді, мысалы, Матай мен Лұқаның Марк қолында болғанда осылай жазғаны, немесе Марк Матай мен Лұқаны қолданып жазғаны ақылға қонымды ма, және кейінгі евангелистердің редакциялық жұмысына негізделген дәйекті ұғымды табуға бола ма деген сұрақтарды қарастырады. Евангелия мәтіндерінің нақты сөздеріне қатысты мәселелерде белгілі бір белгісіздіктер бар, себебі Евангелиялардың мәтіндік сынағы әлі де белсенді сала болып табылады және мысалы, Марк Евангелиясының түпнұсқалық соңы туралы шешім қабылдай алмайды. Мұндай мәселелер көбінесе Синоптикалық мәселемен байланысты болады; мысалы, Б.Х. Стритер үйлестіруге ұқсас мәтіндік бұрмалауға сілтеме жасап, екі көз теориясы үшін қиын болған «ұсақ келісімдердің» көп бөлігін жоққа шығарды.

Маркан стилі

Марқ жазған грек тіліндегі стиль басқа Евангелиялардан ерекше. Кейбір ғалымдар Марқ стилінің қарапайым, жалаң немесе ұқыпсыз екенін айтады. Бірақ басқалары Марқ грек тіліндегі мәтінінің тығыз және толық екенін анықтайды. Марқ латын тілінен алынған сөздер мен фразаларға толы. Марқ көбінесе етістіктер мен сөйлемдерді καὶ (кай, "және") арқылы біріктіреді; шындығында, Марқ Евангелиясының жартысынан астам аяттары καὶ сөзімен басталады. Марқ εὐθὺς (эвфюс, "бірден") және πάλιν (палин, "қайтадан") сөздерін жиі қолданады, жиі жұп сөздерді пайдаланады және көбінесе тарихи қазіргі заманды қолданады. Қорытындысы, Марқ стилі әдеби емес, көбінесе тілдік стильге жатады. Матай және әсіресе Лұқадағы параллель өткелдер әдеби грек тілінде жақсырақ және әсем жазылған. Марқ ерекше сөздерді немесе фразаларды қолданғанда, Матай мен Лұқа көбінесе оларды табиғирақ сөздермен ауыстырады. Олар маңызды материалдарды қосса да, Марқтің қайталауларын және сөздік көлемді азайтуға және оның мағынасын қысқарақ жеткізуге бейім. Марққа басымдық бергендер бұл Матай мен Лұқаның Марқтан алған материалдардың стилін жақсартуы деп санайды. Алайда, Марқ соңғы жазылған деп есептегендер үшін Марқ Матай мен Лұқадан алынған материалды өзінің ерекше стилінде, жоғары әдебиеттен гөрі ауызша уағыздауға сәйкес жанданды, жылдам стильде қайта жазған.

Марқада жоқ мазмұн

Марқ жазбасы ең қысқа, Лұқа жазбасынан жартысынан аспайды, ал Матай мен Лұқада кездесетін көптеген нәрселер онда жоқ. Шындығында, Марқтың көп бөлігі басқа екі синоптиктерде де кездеседі, бірақ Матай мен Лұқа ғана ортақ қолданатын қосымша материал өте кең көлемді. Марққа басымдық беру оңай Матай мен Лұқаның Марқ негізінде жаңа материалдар қосып, оны дамытқанын көрсетеді. Бірақ егер Марқ соңынан жазылған болса, онда неге аз ғана жаңа материал қосылғанын түсіндіру қиын. Дегенмен, Марқтың таңдауына қатысты мәселені шешу қажет, егер Марқ авторы Иса туралы Марқта жазылғаннан артық білмеген деп есептемесек. Баукхам Марқ мазмұнының Петірдің өзі куә болған, немесе сенімді серіктестерінен білген нәрселермен шектелгенін айтады. Пауэрс Марқтың мақсаты негізінен жариялаушылық, яғни Ілванды алғаш естігендердің назарын аудару үшін, сондықтан Иса кім болғанымен және не істегенімен айналысады, екі дәстүрде және Матайға тән бөлімдерде басым болатын ұзақ үлгілерден қашып, одан гөрі назар аударады. Осылайша, Марқтың таңдау процесі жақсырақ түсінілгеннен кейін, бұл жоқ болулар енді Марққа басымдық берудің сенімді дәлелі ретінде қарастырылмайды.

Кезектілігі

Үш синоптик Евангелияларындағы параллель перикоптардың тізбегін салыстырғанда, олардың орналасуы көбінесе өзгереді, бірақ белгілі бір жалпы үлгілер байқалады. Марк Евангелиясы Матай және Лұқа келіскен жерлерде олардың ретін қатаң сақтайды, ал келіспеген жағдайларда біреуін таңдайды. Ал Матай мен Лұқада ортақ болатын екі дәстүрлі перикопалардың ретінде айтарлықтай келісім жоқ. Мұндай байқаулар ғасырлар бойы жан-жақты зерттелді, бірақ оларды қалай түсіндіру мәселесі күрделі болып қала береді. Марк Евангелиясының басымдығы тұжырымы бойынша, бұл рет Матай мен Лұқаның Марк Евангелиясына сүйенгенін көрсетеді, ал Марк Евангелиясының кейінгі жазылғандығы тұжырымы, бұл рет Марк Евангелиясының Матай мен Лұқадан кезекпен материал алғандығын дәлелдейді. Тіпті Августин гипотезасы да Марк Евангелиясының Матайдың ретін, содан кейін Лұқаның Марк Евангелиясының ретін бейімдегенін көрсетеді.

Сыртқы дәлелдемелер

Ертедегі патристикалық деректерде Синоптикалық Ізгі хабарлардың шығу тегі туралы бірнеше дәстүрлер тіркелген. Ол ешбір Ізгі хабардың екіншісін бастау көзі ретінде пайдаланғанын көрсетпейді және тіпті олардың хронологиялық ретіне де аса мән берілмейді; назар немесе оларды кім жазғанына, немесе олардың апостолдық мәртебесіне аударылған. Құрастыру немесе жариялау ретіне қатысты барлық мәліметтер Матайдың бірінші орынға қойылғаны туралы бірауыздан келісімге келгендігін көрсетеді. Ең ерте дереккөз – Папиас, оның сақталған үзінділері екі маңызды фактіні хабарлайды, оларды кейінгі дереккөздер де қайталайды. Оның айтуынша, Марк Евангелисі Петірдің аудармашысы болған және Петірдің Римдегі уағызынан құрастырған, ал Петір оны шіркеулерде пайдалануға бекіткен. Ал Матай апостолы өз еңбегін «иврит диалектісінде» жазған. Көптеген ғалымдар Марк Ізгі хабарының шығу тегі туралы осы мәліметтің дұрыс екенін санайды. Егер осылай болса, Марк Ізгі хабарының бастау көзі басқа екі Синоптик емес, Петір – егер Петірдің өзі олардан алған болмаса, кейбіреулер ұсынғандай. Матайдың «логиясы» (Папиас осылай атайды) «иврит диалектісінде» жазылған деген қызықты мәлімдеме көп талқыланды. Бірақ Матай Ізгі хабары грек тілінде жазылған және ол аударма емес, сондай-ақ еврей тіліндегі түпнұсқасы да белгілі емес. Кейбір ғалымдар Папиас грек тілінде «семит стилі» дегенді білдіргенін айтады. Басқа Синоптикалық теориялар осы логияның канондық Ізгі хабарлардың бастау көзі ретінде қандай да бір рөл атқарғаны туралы болжамдар жасады; мысалы, канондық Матай Ізгі хабары Марк Ізгі хабарын да пайдаланып, логияның қайта қарауы болды деген болжам екі көз теориясының бастапқы негізі болды. Ефрем Сирин Ізгі хабарлардың тілдері туралы былай дейді: «Матай еврейше жазды, ал енді грек тіліне аударылды. [ ] Матай Ізгі хабарды еврейше, Марк латынша Рим қаласындағы Шимоннан, Лұқа грекше жазды», және бұл Григорий Назианз сияқты көптеген кейінгі дереккөздерде қайталанады. Марк латын тілінде жазғаны тек болжам арқылы туындаған болуы мүмкін, бірақ канондық Марк көптеген латындық сөздерді көрсетеді, дегенмен көптеген ғалымдар бұл пікірді қабылдамайды және грек тіліндегі түпнұсқасын қарастырады. Папиас еңбегін білген Ириней Луканың шығу тегі туралы (кейінгі дереккөздерге аз қосымша ақпарат бар) және барлық төрт Ізгі хабарды бірге келтіреді: «Сонымен, Матай еврейлер арасында өз тілінде Ізгі хабарды жазып шығарды, ал Петір мен Пауыл Римде уағыз айтып, шіркеуді құрды. Ал Петірдің шәкірті әрі аудармашысы болған Марк елшілер кеткеннен кейін оның уағыздағандарын бізге жазып қалдырды. Ал Пауылдың шәкірті Лұқа (Лука) оның уағыздаған Ізгі хабарын бір кітапқа жазды. Содан кейін Жақия (Жохан) Раббының шәкірті және оның кеудесіне сүйенген адам Эфес қаласында тұрып, Ізгі хабарды жариялады». Ириней осы үзіндіде хронологиялық ретпен жазған ма екені күмәнді; «осы кезде» деген сөзді уақытша түсінудің қажеті жоқ, ал «олардың кеткеннен кейін» деген сөз құрастыру уақытын білдірмейді, тек елшілердің куәлігі олар кеткеннен кейін де сақталған. Басқа жерде Ириней Ізгі хабарларды бірге келтіргенде Матай–Лұқа–Марк–Жохан ретін қолданады, және бұл рет кейіннен көптеген ежелгі дереккөздерде жиі кездеседі. Шындығында, ертедегі Киелі кітаптар мен канондар төрт Ізгі хабарды әртүрлі ретпен орналастырды, бірақ олардың көпшілігі Матай Ізгі хабарын Синоптиктердің біріншісі деп көрсетті. Папиас еңбегін де білетін Климент, ерекше және көп талқыланған мәлімдемесі бойынша, шежірелері бар (яғни, Матай мен Лұқа) Ізгі хабарлар Марктан айырмашылығы «алдын-ала жазылған» (прогеграфтай). Фермер бұл мәліметті Марк Ізгі хабарының кейінірек жазылғанын дәлелдеу үшін пайдаланды, бірақ Карлсон бұл сөзді Марк Ізгі хабарының бастапқыда жеке таралымына қарағанда «ашық жарияланғанын» білдіретінін айтты. Клименттің шәкірті әрі Иринейдің еңбектерін жақсы білетін Ориген Ізгі хабарлардың тізімін былай жасайды: «Дәстүр бойынша, ең алдымен Матай, екіншісі Марк, үшіншісі Лұқа, содан кейін Жохан жазылған». Көптеген оқырмандар сол кезде де, қазір де бұл мәлімдемені анық хронология ретінде қарастырады, бірақ кейбіреулері Оригеннің осылай ойлағанына күмәнданады. Қалай болғанда да, бұл канондық рет осы уақытқа дейін жақсы қалыптасты, ал кейінгі дереккөздер осы уақыт реттілігін қабылдады. Августин осы дәстүрлі хронологиялық ретті қайталап, өзінің ықпалды тұжырымдарын қосты. Ол Марк Ізгі хабарының Матай Ізгі хабарының «қызметшісі және жинақтаушысы» екенін айтып, әрбір Ізгі хабаршы өзінен бұрынғылардың жазбаларын білмейтінін жоққа шығарды. Кейінірек осы еңбекте Августин өз пікірін өзгертіп, Марк Ізгі хабарының тек Матайға ғана емес, Лұқаға да ергенін айтады. Бұл кейде бір Ізгі хабардың екіншісін пайдаланғаны туралы алғашқы ұсыныс ретінде қарастырылады, бірақ Августин әдеби тәуелділікті ойластырғаны белгісіз. Қорытындылай айтқанда, сыртқы деректер Матайдың Марк Ізгі хабарын пайдаланғанына, сондай-ақ Марк Ізгі хабарының тікелей Матай Ізгі хабарынан алынғанына қарсы тұрады, егер осы канондық Ізгі хабарлардың бірі екіншісінің грек тіліне аудармасы болмаса. Патристикалық консенсус, ең болмағанда, әдеби тәуелсіздікке бағытталған. Алайда, осы сыртқы деректердің құндылығы күмәнді; көптеген Синоптикалық ғалымдар оны көмектеспейтіндей санайды және тек ішкі деректерге назар аударады.