Кіріспе

Днепр шайқасы - 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың Шығыс майданында болған әскери науқан. Соғыстың ең ірі операцияларының бірі болғандықтан, бір мезгілде төрт миллионға жуық сарбаз қатысып, бүкіл майданды қамтыды. Төрт ай ішінде Днепрдің шығыс жағалауы қызыл армияның бес майданымен неміс күштерінен қайтарып алынды, олар батыс жағалауда бірнеше қоныстар құру үшін бірнеше шабуыл жасау арқылы өзеннен өтті. Кейін Киев шайқасында Киев азат етілді. Қызыл Армияның 2438 сарбазы қатысқаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағын алды.

Стратегиялық жағдай

Курск шайқасынан кейін Вермахт армиясы мен оңтүстік КСРО-дағы Люфтваффе күштерінің қолдауымен Украинаның оңтүстігінде қорғанысқа шықты. Тамыз айының ортасында Адольф Гитлер ашық далада алдағы кеңес шабуылдарын ұстап қалу мүмкін емес екенін түсінді және Днепр өзенінің бойында қамалдар тізбегін салуды бұйырды. Кеңестер тарапынан Иосиф Сталин Украинаға үлкен шабуыл жасауға бел буды. Шабуылдың негізгі бағыты оңтүстік-батыс бағытта болды; солтүстік фланг негізінен тұрақтанған, оңтүстік фланг Азов теңізінде тұрды.

Кеңестер одағының жоспарлары

Операция 1943 жылдың 26 тамызында басталды. Дивизиялар Смоленск пен Азов теңізі аралығында 1400 шақырымға созылған майданға қарай қозғала бастады. Жалпы, операцияны 36 Қарулы Күштер, 4 Танк және 5 Әуе Армиясы жүзеге асырады. Осы үлкен операция үшін 2 650 000 адам әскери қатарға қосылды. Операция барысында 51000 мылтық пен миномет, 2400 танк және 2850 ұшақ пайдаланылмақ. Днепр - Еуропадағы ең үлкен өзендердің ішінде үшінші орында, ол Волга мен Дунайдан кейін ғана. Оның төменгі бөлігінің ені үш шақырымға жетеді, ал бірнеше жерде бөгеттер салынып, одан да үлкен болды. Оның үстіне, оның батыс жағалауы - әлі де қайтадан алынбаған жағалау - шығыс жағалауға қарағанда әлдеқайда биік және тік болды, бұл шабуылды одан әрі қиындатты. Сонымен қатар, қарама-қарсы жағалау Вермахт күзететін қорғаныс пен бекіністердің үлкен кешені болып өзгерді. Мұндай жағдайға тап болған кеңес қолбасшыларының екі жолы бар еді. Біріншісі - өз күштерін қайта топтастыруға уақыт беру, пайдаланып қалу үшін бір-екі әлсіз нүкте табу (негізінен Днепрдің төменгі бөлігінде емес), прорыв жасау және неміс қорғаушыларын тылында қоршап алу, қорғаныс желісін қамтамасыз етпеу және пайдасыз ету (неміс Panzers 1940 жылы Мажино сызығын айналып өткендей). Бұл нұсқаны Маршал Георгий Жуков және Штаб бастығының орынбасары Алексей Антонов қолдады, олар Курск шайқасынан кейін болған айтарлықтай шығынды қарастырды. Екінші нұсқа - күтусіз-ақ жаппай шабуыл жасап, Днепрді кең майданға тарту. Бұл опция неміс қорғаныстарына қосымша уақыт қалдырмады, бірақ табысты терең операцияны аша түсуден гөрі әлдеқайда көп зардаптарға әкеледі. Бұл екінші нұсқаны Сталин қолдады, өйткені егер Қызыл Армия жеткілікті жылдам алға баспаса, неміс "жанып қалған жер" саясаты осы аймақты қиратуы мүмкін. Ставка (советтік жоғарғы команда) екінші нұсқаны таңдады. Терең ену мен қоршаудың орнына Кеңес тарапы Германияның жабдықтау бағытын бұзатын және бұзатын партизандық әрекеттерді толық пайдалануды көздеді, сондықтан немістер күш-жабдықты жіберіп, аймақтағы кеңестік өнеркәсіптік нысандарды алып тастай алмады. Ставка сонымен қатар неміс күштерінің ықтимал күйдірілген жер әрекеттеріне үлкен көңіл бөлді, оларды жылдам ілгерілеу арқылы болдырмау мақсатында. Шабуыл 300 шақырымдық майдан бойында бір мезгілде болды. Ұрғындарды қарсы жағалауға жеткізу үшін барлық қол жетімді көлік құралдарын, соның ішінде шағын балық аулау қайықтарын және баррельдер мен ағаштардан жасалған (суреттегідей) жасанды салдарды пайдалануға тиіс еді. Өту жабдықтарын дайындауды немістердің "жанып кеткен жер" стратегиясы қиындатты, бұл аймақтағы барлық қайықтарды және сал құрылысының материалдарын толығымен жоюмен байланысты болды. Ең басты мәселе ауыр техникаға байланысты. Ондай болмаса, көпірдің бастары ұзаққа созылмайды.

Германияның жоспарлауы

"Оствалл" немесе "Шығыс қабырғасы" деп аталатын Днепр қорғаныс кешенін салу туралы бұйрық 1943 жылдың 11 тамызында шығарылды және дереу орындала бастады. Днепрдің бойында бекіністер тұрғызылды. Алайда, мұндай кең қорғаныс желісін аз уақыт ішінде аяқтау үміті жоқ еді. Сондықтан "Шығыс қабырғасының" құрылысы қалыңдық пен қорғаныстың тереңдігі жағынан біркелкі болған жоқ. Оның орнына олар Кремчук, Запорожье және Никополь сияқты кеңес шабуылдары ең көп мүмкін болатын жерлерде шоғырландырылды. Сонымен қатар, 1943 жылдың 7 қыркүйегінде СС күштері мен Вермахт Совет соғысына пайдаланылатын барлық жерлерді тастап, жерді күйдіру саясатын жүзеге асыру туралы бұйрық алды.

Бастапқы шабуыл

Көптеген жауынгерлердің басымдылығына қарамастан, шабуыл оңай болған жоқ. Германияның қарсылығы қатал болды және әрбір қала мен қала үшін шайқастар өршіді. Вермахт арткы күзетшілерді кеңінен пайдаланды, әр қалада және әр төбеде кейбір әскерлерді қалдырып, кеңес шабуылдарын баяулады.

Шабуылдың барысы

Шабуыл басталғаннан кейін үш апта өткеннен кейін, совет жағында ауыр зардаптарға қарамастан, немістердің совет шабуылдарын даланың жазық, ашық жерінде ұстап қалуға үміті жоқ екені анық болды, онда Қызыл Армияның сандық күші басым болады. Манштейн кеңестердің шабуылдарын тоқтату үшін 12 жаңа дивизияны сұрады, бірақ неміс резервтері қауіпті түрде аз болды. 1943 жылдың 15 қыркүйегінде Гитлер Оңтүстік армия тобына Днепр қорғаныс желісіне шегінуге бұйрық берді. Полтава үшін соғыс әсіресе қатал болды. Қала қамалмен қоршалған, әскерлері жақсы дайындалған еді. Кеңес шабуылын баяулатқан бірнеше күн бойы шешімін таппай, маршал Конев қаладан айналып өтіп, Днепрге қарай жүгіруді шешті. Екі күндік қатал соғыс аяқталғаннан кейін Полтава гарнизоны жеңілді. 1943 жылдың қыркүйек айының соңында Кеңес әскері Днепрдің төменгі жағына жетті.

Днепрдің әуеден түсірілуі

(Келесі мақалалар негізінен Гланцтің Стасковтың есебіне сүйене отырып жазған есебіне арналған.) Ставка Орталық майданның 3-ші танк армиясын Воронеж майданына жіберді. Ол әлсіреп бара жатқан немістерді Днепрге жету үшін, бидай өнімін неміс жерін күйдірген саясатынан құтқару үшін және неміс қорғанысы сол жерде тұрақтанғанға дейін стратегиялық немесе операциялық өзен көпіршіктерін алу үшін. 3-ші танк армиясы 21-22 қыркүйек түнінде өзенге жеткенде, 23-і күні совет жаяу әскерлері өзенді жүзіп өтіп, шағын, әлсіз көпір басына қарсы 120 неміс Черкассы танк академиясының NCO кандидаттары мен 19 танк дивизиясының барлау батальоны қарсы болды. Бұл әскерлер Днепр айлағының 60 км-ге дейінгі аралығында тұрған жалғыз немістер еді. Тек Германияның қатты әуе шабуылы мен көпір жабдықтарының жетіспеуі ғана совет ауыр қару-жарағының көпірдің үстіне өтіп, кеңейтуіне жол бермеді. Кеңестер маңызды сәтті сезінді, сондықтан немістер қарсы шабуыл жасамас бұрын көпірдің көлемін ұлғайту үшін әуеде шабуыл жасады. 21-ші күні Воронеж майданының 1-ші, 3-ші және 5-ші гвардиялық әуеде десантталған бригадалары 23-ші күні Қанив пен Ржищев арасындағы Днепр айлағында 15 - 20 км ені мен 30 км тереңдігі бар көпір басының периметріне шұғыл түрде шақыру алды, ал майдан элементтері өзенді бұзып алды. Әуеайлақтардағы персоналдың келуі баяу болды, 23-і күні бір күндік кешіктіруді және 1-бригаданың жоспардан шығарылуын қажет етті; Одан туындайтын миссиялық өзгерістер командалық арналарда қақтығысқа әкелді. Әскердің тапсырмасын өзгерту туралы бұйрық ақыры 24-ші күні рота командирлеріне жетті, бұл олардың бөлімшелері әлі де соқа, танкіге қарсы миналар немесе күзгі түнгі аязға арналған панчолармен жабдықталмаған, әуеайлақтарда жиналғанға дейін 15 минут бұрын болды. Ауа райының әсерінен барлық әуе кемелері әуеайлаққа уақытында (немесе мүлдем) жеткен жоқ. Сонымен қатар, ұшу қауіпсіздігі жөніндегі қызметкерлердің көпшілігі ұшақтарының барынша көп жүк жүретіндігін ескермеді. Ұшақ санының аздығына байланысты (және күтілгенден төмен қуаттылықпен), жүк тиеудің бас жоспары бұзылып, тасталды. Көптеген радио және керек-жарақтар қалдырылды. Ең жақсы жағдайда екі бригаданы жеткізу үшін үш лифт қажет. Бірліктер (әлі де артық жүктемелі теміржол жүйесімен келіп түседі) қайта оралған ұшаққа бөлік-бөлік етіп жүктелді, ол отын жүк көліктерінің күтілгенден аз қуаты болғандықтан, жанармай құюға баяу болды. Осы уақытта келген әскерлер ұшақтарды ауыстырып, ертерек ұшатын ұшақтарды іздестірді. Шашылыш жағдай мен отын тапшылығы әуеде ұшып жүруге кедергі жасады. Ұшақтардың көпшілігі, олар жүктелгеннен кейін жанармаймен жабдықталғаннан кейін, бір қатардан емес, бір қатарға ұшып, түсіру нүктелеріне ұшты. Шабуылдау толқындары өздері алып жүретін бірліктер сияқты араласты. Корпус элементтері ұшуға шыққан кезде, әскерлер (олардың жартысы оқу мұнараларынан басқа ешқашан секірген емес) түсіру аймақтары, жиналу аймақтары және мақсаттар туралы ақпарат алды, оларды жаңа бұйрықтарды әлі де оқып жатқан взвод командирлері жақсы түсінген жоқ. Сол кезде ауа райының нашарлауынан бірнеше күн бойы тоқтап тұрған кеңестік әуе суреттері сол түстен кейін сол аймақтың күшті күшеюін байқамады. 3-бригаданы жауынгерлік емес жүк ұшқыштары жаңбырмен тасымалдайтын, өзендік пикеттерден басқа қарсылық күтті, бірақ оның орнына 19-панцер дивизиясының әуеге қарсы атысы мен жалындарымен кездесті (тек қана құлап кету аймағынан өтіп бара жатқан, ал 21-ші күні 3-танк армиясының алдындағы бос орынды толтыруға бұйрық берілген алты дивизия мен басқа құрылымдардың бірі). 1930 сағатта Дубариде десантшыларды түсіріп жатқан жетекші ұшақ 73-ші танк-гренадер полкінің элементтері мен 19-шы танк-дивизияның бөлім қызметкерлерінің атысына ұшырады. Кейбір десантшылар қонуға дейін де отқа жауап қайтарып, гранаталар лақтыра бастады; соңынан ұшақтар жылдамдықты арттырып, көтеріліп, қашып, кеңінен құлдырады. Түнде кейбір ұшқыштар жарық шашу нүктелерін мүлдем болдырмады, ал 13 ұшақ әуежайларға түспей қайта оралды. Негізінен қорғалмаған жерлерден 10 х 14 км жерге түсуді көздеген кеңестер, оның орнына, екі неміс корпусының ең жылдам жылжымалы элементтерінен 30 х 90 км жерге түсуді қолға алды. Жер бетінде немістер ақ парашюттерді бейкон ретінде бейорганизацияланбаған топтарды аңдып, өлтіру үшін және әуеден түскен заттарды жинап, жою үшін қолданды. Ұрыс даласын жарық ететін оттар, жарқыраған көмірлер және түрлі-түсті жұлды�...

Днепр өзенінің шабуылдалуы

Днепрдің батыс жағалауындағы алғашқы көпір басы 1943 жылы 22 қыркүйекте Днепр мен Припять өзендерінің тұсымындағы фронттың солтүстік бөлігінде құрылды. 24 қыркүйекте Днепродзержинск маңында тағы бір көпір басы, 25 қыркүйекте Днепропетровск маңында тағы бір және 28 қыркүйекте Кременчук маңында тағы бір көпір басы құрылды. Айдың соңына қарай батыс жағында 23 көпір басы пайда болды, олардың кейбіреулерінің ені 10 км, ал тереңдігі 12 км. Днепр өзенін кесіп өту өте қиын болды. Сол себепті олар өзеннен өте алмай, қатты соққыға ұшырап, үлкен шығынға ұшырады. Кеңес әскерлері өзеннің батыс жағалауында орналасқан балшықты ойыстарға қазып кіруге мәжбүр болды.

Сақтау орындарын қорғау

Көп ұзамай неміс әскерлері ауыр техниканы өзеннен өткізбей тұрып, оларды жоюға үміттеніп, барлық көпір басына қарсы шабуыл жасады. Мысалы, маршал Конев өз мемуарларында атаған Бородаевск қонысы ауыр броньды шабуылға ұшырап, әуе шабуылына ұшырады. Бомбашылар қонысқа және өзеннен өтіп бара жатқан күш-жабдықтарға шабуыл жасады. Конев бірден кеңестер әуе көмегінің ұйымдастырылмағанына наразылық білдірді, бомбалаушылардың қоныстарға жақындауына жол бермеу үшін әуе патрульдерін құрды және қарсы жағалаудан танк шабуылына қарсы тұру үшін қосымша артиллерияны алға жіберуді бұйырды. Кеңес авиациясы жақсы ұйымдастырылып, жүздеген пулеметтер мен Катьюша зымыран тасығыштары атыла бастағанда, жағдай жақсара бастады және көпір басы сақталды. Мұндай ұрыстар әр үйде жиі болып тұрды. Барлық жауынгерлер ұсталса да, жоғалтулар өте ауыр болды. Қазанның басында, көптеген дивизиялар өздерінің номиналды күшінің 25-50% -ын ғана құрады.

Төменгі Днепрдің шабуылдау

Қазанның ортасына қарай төменгі Днепрдің көпір басында жиналған күштер бірінші үлкен шабуыл жасауға жеткілікті болды. Сондықтан Кременчуг Днепропетровск желісіне күшті шабуыл жасалды. Сонымен қатар, оңтүстікте неміс күштерін төменгі Днепрден және Киевтен алыстату үшін үлкен диверсия жүргізілді. Шабуылдың соңында Кеңес әскерлері ені 300 шақырым, ал тереңдігі кей жерлерде 80 шақырымға дейін көпір басына қол жеткізді. Оңтүстік жақтағы Қырым енді неміс әскерлерінің қалған бөлігінен бөлінді. Қызыл Армияны Днепрдің шығыс жағалауында тоқтатудың кез келген үміті жоғалды.

Нәтижелері

Днепр шайқасы - Вермахт үшін тағы бір жеңіліс болды, ол батысқа қарай майданды қалпына келтіруді талап етті. Гитлер Днепрден ұстап қалуға үміттенген Қызыл армия Вермахтың қорғанысын күштеп басып алды. Киев қайтадан басып алынды және неміс әскерлерінің төменгі Днепрдегі көпір басында совет әскерлерін жоюға күші жетпеді. Батыс жағалаудың басым бөлігі әлі де неміс қолында болды, бірақ екі жақ та бұл ұзаққа созылмайтынын білді. Сонымен қатар, Днепр шайқасы Кеңес партизандық қозғалысының күшін көрсетті. 1943 жылдың қыркүйек пен қазан айларында жүргізілген "темір жол соғысы" операциясы неміс логистикасына қатты әсер етіп, ауыр жабдықтау мәселелерін тудырды. 1943 жылы 28 қараша мен 1 желтоқсан аралығында Уинстон Черчилль, Франклин Рузвельт және Сталиннің қатысуымен Тегеран конференциясы өтті. Днепр шайқасы 1943 жылы басқа да ірі шабуылдармен бірге Сталинге одақтастарымен келіссөздер жүргізуде басымдықты орын берді. Бұл шайқаста Кеңес Одағының табысы Украинаның оң жағалауында Днепр Карпат шабуылдарын жалғастыру үшін жағдай жасады, ол 1943 жылдың 24 желтоқсанында осы шайқаста қамтамасыз етілген Киевтің батысындағы көпірден басталды. Бұл шабуыл Қызыл Армияны Днепрден Галисияға (Польша), Карпат тауына және Румынияға дейін алып келді. Оңтүстік армия тобы Карпат тауларының солтүстігінде және оңтүстігінде екіге бөлінді.