Кіріспе

Гондвана мен Лавразия арасындағы Тарихқа дейінгі мұхит Тетис мұхиты (/t/iːθ/ɪ/s/, /'/t/ɛ/ / TEETHiss, TETH; Τηθύς), сондай-ақ Тетис теңізі немесе Нео-Тетис деп те аталады, мезозой дәуірінің көп бөлігі мен кайнозой дәуірінің ортасы кезінде болған тарихқа дейінгі мұхит. Бұл қазіргі Үнді мұхитының, Жерорта теңізінің және Еуразияның ішкі теңіз алаптарының (қазіргі кезде негізінен Қара теңіз бен Каспий теңізі) алдындағы мұхит болды. Ерте мезозой дәуірінде Пангея бөлінген кезде Тетис мұхиты Гондвана мен Лавразияның ежелгі құрлықтары арасындағы мұхит ретінде анықталды. Қырым кезеңінде Үнді және Атлант мұхиттарының ашылуы және осы кезеңде осы құрлықтардың бөлінуі нәтижесінде Тетис мұхиты Африка, Еуразия, Үндістан және Австралия құрлықтарымен шектелген мұхит ретінде сипатталды. Кайнозой дәуірінің орта кезеңінде Үнді, Африка, Австралия және Арабия плиталары солтүстікке қарай жылжып, Еуразия плитасымен соқтығысты, бұл мұхиттың жаңа шекараларын қалыптастырды, Үнді және Жерорта теңіздері арасындағы ағыстарға кедергі келтіретін құрлықты жасады, сондай-ақ Альпид белдеуінің (Алпыс, Гималаи, Загрос, Кавказ және Урал таулары) тау пайда болуына себеп болды. Бұл геологиялық оқиғалардың барлығы, Антарктида мұздығының қалыптасуынан туындаған теңіз деңгейінің төмендеуімен бірге, Тетис мұхитының бұрынғы күйін жойып, оны Үнді мұхиты, Жерорта теңізі және Паратэтис теңізіне бөліп жіберді. Паратэтис деп аталатын бөлігі олигоцен кезеңінде (34 миллион жыл бұрын) оқшауланды және плиоценге дейін (шамамен 5 миллион жыл бұрын) сақталды, содан кейін көбінесе құрғап қалды. Қазіргі Еуропа мен Батыс Азияның ішкі теңіздері, атап айтқанда Қара теңіз бен Каспий теңізі, Паратэтис теңізінің қалдықтары болып табылады. Батыс Тетис жай ғана ашық мұхит емес еді. Ол көптеген кішігірім плиталарды, кредалық аралдық доғаларды және микроконтиненттерді қамтыды. Көптеген шағын мұхит алаптары (Валас мұхиты, Пьемонт-Лигурия мұхиты, Мелиата мұхиты) Альборан, Иберия және Апулия плиталарындағы континенттік аймақтармен бөлінген. Мезозой дәуіріндегі теңіз деңгейінің жоғары болуы осы континенттік аймақтардың көп бөлігін су басып, жағалау теңіздерін қалыптастырды. Кайнозой дәуірінің басында Тетис мұхитын үш бөлікке бөлуге болады: Жерорта теңізі Тетисі (Жерорта теңізінің тікелей алдындағысы), Пери-Тетис (Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның көп бөлігін қамтыған кең ішкі теңіз және Паратэтис теңізінің тікелей алдындағысы) және Үнді Тетисі (Үнді мұхитының тікелей алдындағысы). Тургай бұғазы Пери-Тетистен шығып, Тетисті Солтүстік Мұзды мұхитпен байланыстырды. Теориялар жетілдікке жеткен сайын ғалымдар "Тетис" атауын континенттік аймақтарды бөліп тұрған үш ұқсас мұхитқа қолдана бастады: Азияда Палео-Тетис (девон-триас), Мезо-Тетис (соңғы ерте перм-соңғы креда) және Кено-Тетис (соңғы триас-кайнозой) анықталды. Тетис тауларының солтүстігіндегі жер массасы сол кезде Ангараландия деп аталатын, ал оңтүстігінде Гондваналандия деп аталатын.

Қазіргі теория

Эдиакараннан (600 млн жыл бұрын) девонға (360 млн жыл бұрын) дейін прото-Тетис мұхиты болды, ол солтүстікте Балтика мен Лорантия, оңтүстікте Гондвана аралығында жайғасқан. Силурдан (440 млн жыл бұрын) бастап Юра дәуіріне дейін Хун террандары мен Гондвана арасында палео-Тетис мұхиты болды. 400 миллион жыл бойы континенттік террандар Оңтүстік жарты шардан Гондванадан үзіліс-үзіліс бөлініп, солтүстікке қарай жылжып, Солтүстік жарты шардың Азиясын құрады.

Триас кезеңі

250 миллион жыл бұрын, триас кезеңінде Палеотетис мұхитының оңтүстік жағында жаңа мұхит қалыптаса бастады. Оңтүстік Пангеяның (Гондвана) солтүстік континенттік шельфінде жарық пайда болды. Келесі 60 миллион жылдың ішінде Кимерия деп аталатын осы шельф бөлігі солтүстікке жылжып, Палеотетис мұхитының түбін Пангеяның (алғашқы / прото-Лавразия) солтүстік жағының астына ысырып жіберді. Неотетис мұхиты Кимерия мен Гондвана арасында, Палеотетис бұрын орналасқан жердің үстінде пайда болды.

Юра дәуірі

Юра дәуірінде, шамамен 150 миллион жыл бұрын, Киммерия Лавразиямен соңғы рет соқтығысып, тоқтады, соның салдарынан оның артындағы теңіз түбі бүгіліп, Тетис шұңқыры пайда болды. Су деңгейі көтеріліп, Батыс Тетис теңізі Еуропаның маңызды бөліктерін жапты, осылайша алғашқы Тетис теңізі құрылды. Шамамен сол кезде Лавразия мен Гондвана біртіндеп бөліне бастады, олардың арасында Тетис теңізінің бір тармағы ашылды, ол бүгінде Жерорта теңізі мен Кариб теңізі арасындағы Атлант мұхитының бөлігін құрайды. Солтүстік және Оңтүстік Америка, тиісінше Лавразия мен Гондвананың қалған бөліктеріне қосылғандықтан, Тетис мұхиты ең кеңейген кезде 30° солтүстік ендік пен экватор аралығында Жер шарының айналасын қамтитын үздіксіз мұхиттық белдеудің бір бөлігі болды. Осылайша, ерте креда дәуіріндегі мұхит ағындары қазіргідей емес, мүлдем басқаша болды.

Қырқыр дәуірі

Юра және шамамен 100 миллион жыл бұрын басталған соңғы бор дәуірі арасында Гондвана жарыла бастады, Африка мен Үндістанды Тетис арқылы солтүстікке қарай жылжытып, Үнді мұхитын ашты.

Кенозой

Кенозой бойы (66 млн жыл – Неогеннің бастауына дейін, 23 млн жыл бұрын) Атлантика және Үнді мұхиттары арасындағы байланыс Тетис арқылы Миоцен дәуірінде қазіргі Таяу Шығыста жабылды, бұл Африка/Арабияның солтүстікке жылжуының және Антарктика мұз қабатының бір мезгілде қалыптасуына байланысты жаһандық теңіз деңгейінің төмендеуінің салдары болды. Бұл үзіліс екі кезеңде болды, біріншісі 20 млн жыл бұрын, екіншісі 14 млн жыл бұрын. Миоценнің басында Тетистен бөліну Паратетис үшін бастапқы өнімділіктің артуына әкелді, бірақ карбонаттың жылдам еруі салдарынан миоценнің соңында экожүйенің толық құлауына соқтырды. Родерик Мёрчисон Қара теңізден Арал теңізіне дейінгі аралықтағы ерекше қалыптасуды сипаттады, онда тіршілік әлем мұхитының алдыңғы кезеңінен өзгеше болды. Қырым мен Таманның (Азов теңізінің оңтүстігінде) миоцендік шөгінділері қазіргі Каспий теңізінің айналасындағы формациялармен сәйкес келеді, онда тұщы судан шыққан бір қабықшалы моллюскалар, жартылай тұзды немесе тұщы суларға тән Cardiacae және Mytili түрлерімен байланысты. Бұл ерекше фауна оңтүстік және оңтүстік-шығыс далаларының барлық дамыған үшінші кезеңдік формацияларында кездеседі. Текс= қазір бір-бірінен бөлінген су массаларының бәрі, Аралдан Қара теңізге дейін, бұрын осы кең тарихи Жерорта теңізінде біріккеніне еш күмән жоқ; тіпті егер біз оның шекараларын біздің білетін шекаралармен шектеп, геологтардың баспаған төменгі аймақтарға қарай кеңейтпесек те, ол қазіргі Жерорта теңізінен үлкен болуы керек. Саяхатшылардың баяндамалары мен тау жыныстарының үлгілеріне сүйене отырып, оның Хива мен Арал теңізіне дейін созылғандығына сенімдіміз; одан әрі, жақын орналасқан шығыс шөлдерінің төменгі деңгейі бізді тұжырымдауға итермелейді, ол Азиядағы кең аумақтарда, қазір түркімендер мен қырғыздар мекендейтін жерлерде таралған, және тек Хиндукуш пен Қытайдың Тартария тауларымен шектелген, содан кейін Еуропа мен Азияның кең аймағы тұзды сумен жабылған Жерорта теңізі болған, ал қазіргі Каспий – оның кішірейтілген түрі. Біз осы құрылымды атау үшін Гумбольдт алғаш қолданған «Арал-Каспий» терминін қабылдадық. Қоса берілген картада Мёрчисон Арал-Каспий формациясының Дунай дельтасына жақын жерден Крым арқылы, Волга өзенінің шығыс жағынан Самараға дейін, содан кейін Орал тауларының оңтүстігінен Арал теңізінен тысқары созылғанын көрсетеді. Миоценнің тұзды және жоғарғы тұщы су компоненттері (OSM) қазір Солтүстік Альпілік алқабы мен Шваб Юрасына дейін таралғандығы белгілі; бұл Паратетисте Альпілік фронт әлі 100 км оңтүстікке қарай болған кезде шөгіндірген. 1885 жылы австриялық палеонтолог Мелхиор Ноймар мезозой теңіз шөгінділері мен олардың таралуынан Тетис мұхитының бар екендігін болжады, өзінің концепциясын Zentrales Mittelmeer деп атады және оны Кариб теңізінен Гималаиға дейін созылған юра теңіз жолы деп сипаттады. 1893 жылы австриялық геолог Эдуард Сюсс Лауразия мен Гондвана II құрлықтарын құраған континенттердің арасында ежелгі және жойылған ішкі теңіз болған деген гипотезаны ұсынды. Ол оны грек теңіз құдайы Тетис есімімен Тетис теңізі деп атады. Ол Альп таулары мен Африкадан алынған қазбаларды пайдаланып, өз теориясын дәлелдеді. Ол Тетис концепциясын өзінің төрт томдық еңбегінде Das Antlitz der Erde (Жер беті) ұсынды. 20 ғасырдың келесі онжылдықтарында Ухлиг (1911), Динер (1925) және Даке (1926) сияқты «мобилист» геологтар Тетисті екі суперконтиненттің арасындағы үлкен сусыраң деп қарастырды, ол палеозойдың соңында Гондванадан алынған континенттік фрагменттер оны жойғанға дейін созылып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Тетис үшбұрышты мұхит ретінде сипатталды, оның шығыс жағы кең болды. 1920-1960 жылдар аралығында «фиксист» геологтар Тетисті бірнеше орогендік циклдар арқылы дамыған құрама сусыраң деп қарастырды. Олар Каледон, Вариска және Альпілік оргендер үшін тиісінше «Палеотетис», «Мезотетис» және «Неотетис» терминдерін қолданды. 1970 және 1980 жылдары бұл терминдер мен «Прото Тетис» әртүрлі авторлар әртүрлі мағынада қолданды, бірақ Сусс алғаш ұсынған жерде Пангеяға шығыстан кіретін бір мұхит концепциясы сақталды. 1960 жылдары плиталар тектоникасы теориясы қалыптасты, және Сусс «теңізі» мұхит болғандығы анық көрінді. Плиталар тектоникасы бұрынғы мұхиттың жоғалу механизмін түсіндірді: мұхит қабығы континенттік қабықтың астына батып кетуі мүмкін. Смит (1971); Дьюи, Питман, Райан және Боннин (1973); Лаубшер және Бернулли (1973); және Бижу Дюваль, Деркур және Пишон (1977) Тетисті мұхиттық тақта деп қарастырды.