Кіріспе
Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы таулар тізбегі "Қараулы таулар" деп аударылған, сонымен қатар Албания Альпі деп аталады, бұл Адриатика теңізіне жақын Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы жағалаудағы тау тізбегі. Бұл Динар Альптерінің (Динаридтер) ең оңтүстік суб-қатарындағы, ол солтүстік Албаниядан оңтүстік Косовоға және Черногорияның солтүстік-шығысына дейін созылады. Мая-Жезерс, биіктігі - 780 м, бұл Аксерд тауларының және барлық Динар Альптерінің ең биік нүктесі және Албаниядағы бесінші ең биік шың. Бұл тау жотасына Зла Колата тауы кіреді, ол - Черногорияның ең биік тауы. Сонымен қатар, тау жотасына Гжеравица тауы да кіреді, ол - Косоводағы екінші ең биік тау. 2009 жылы Альбанияның тау жиегінің бөлігінде Еуропадағы ең оңтүстік мұздықтардың бірі табылды.
The Accursed Mountains (; , ; both translated as "Cursed Mountains"), also known as the Albanian Alps , is a mountain range in coastal Southeast Europe adjacent to the Adriatic Sea. It is the southernmost subrange of the Dinaric Alps range (Dinarides), extending from northern Albania to southern Kosovo and northeastern Montenegro. Maja Jezercë, standing at , is the highest point of the Accursed Mountains and of all Dinaric Alps, and the fifth highest peak in Albania. The range includes the mountain Zla Kolata, which, at , is the tallest mountain in Montenegro. The range also includes the mountain Gjeravica, which, at , is the second tallest mountain in Kosovo. One of the southernmost glacial masses in Europe was discovered in the Albanian part of the range in 2009.
Атауы
"Қаралған таулар" атауының шығу тегі таласқа ұшырады. Жергілікті аңыз бойынша, тозақтан құтылып шыққан шайтан бір күндік қасірет кезінде мұздықтарды пайда етті. Басқалары былай дейді: "Бір әйел қызарып аптап ыстыққа кенелген күні балаларымен бірге тауларды аралап, су таба алмай жүрген кезде, оларды қарғады. Үшінші аңыз бойынша, славян сарбаздары тауларды атаған, өйткені олар тауларды басып өтуге тырысты. Албанша (Bjeshkët e Nëmuna) және серб-хорватша (Prokletije) атаулары "қасиетсіз (таулар) " дегенді білдіреді.
Орналасуы және рельефі
Динар Альптерінің ең оңтүстік бөлігі - қарғыс таулар, Skadar көлінен бастап оңтүстік-батыста Черногория мен Албания шекарасымен бірге солтүстік-шығыста Косовоға дейін 64 км-ден аса созылады. Бұл нүктелер батыс Балқанның Жерорта теңізі аймағындағы 42°45' және 42°15' солтүстік радиустарында орналасқан. Қарғыс таулардың оңтүстік шекарасы Дрин өзені мен оның саласы Вальбона өзенінде. Кең мағынада, Акурд таулары сонымен қатар Митровицаға дейінгі таулар тізбесін, Хаджла және Мокна массивтерін қамтиды. Алайда кейбір авторлар Лим өзенін Геологиялық тұрғыдан алғанда, қарғыс таулардың солтүстік шекарасы деп санайды. Скадар көлінен бастап таулар солтүстік-шығысқа қарай Цем өзені бойымен содан кейін шығысқа қарай Гьеравица шыңы бағытында батыс Косово (450 м) алабынан жоғары қарай сәл қисық. Мұндадан бастап, Аксен таулары Богичевица массиві мен Чакор асуы арқылы солтүстікке қарай бұрылады және тағы бір тау қатарын жалғастырады. Аққылды таулар Митровица маңындағы Ибар өзенінің жоғарғы аңғарының аймағында аяқталады, солтүстік пен солтүстік-батыстан Дукаджин алабын қоршап тұрған Сува Планина массивінен кейін. Арам таулар этнографиялық және социологиялық жағынан әр түрлі, көптеген тайпалар аймақта қой бағушылар ретінде өмір сүреді. Әр түрлі албан тайпаларының (Хоти, Груда, Кельменди, Кастрати, Дукаджени, Шкрели, Шала, Никаж, Красники, Гаши, Кучи және Ругова) атаулары олардың географиялық орналасуына байланысты.
Геология
Аксер таулары - Динарлық карсттық биік таулар тізбегі, оның үстіне жартасты топографиясы мен мұздық ерекшеліктері бар. Ең үлкен рельефтік айырмашылықтар Вальбона, Грбая және Ропояни және Цем аңғарларында кездеседі. Батыстық және орталық Ацурд тауларына тән, үстіне шығып тұрған қабырғалар мен тік шыңдар. Шығыс таулар төменгі рельефпен аз қиыршықты. Өрнектерде плейстоцен мұздықтарының әсері байқалады. Аймақтың көп бөлігі мұздық белсенділігімен өзгерген, батыс бөлігінде карстық аймақтар бар. Бұл тау жиегі Африка және Еуразия табақтарының соқтығысуынан пайда болған бүктелуден пайда болды. Балқан жағалауларында мұздықтардың бұған дейін ерозияның осындай көп дәлелін қалдырған жері жоқ. Альп тауларынан кейін бұл таулар Скандинавия мұздықтарының оңтүстігіндегі Еуропадағы ең мұздық таулар болып табылады. Олардың беткейлері өте тік, қалың қыртысты. Қарғыс таулар - үлкен, қалың, жолсыз жота. Бұл - Еуропадағы әлі толық зерттелмеген сирек тау жоталарының бірі. Кейбір жерлерде Аксер таулары Солтүстік Македония, Албания және Косоводағы Шар тауларымен қатар жүреді. Бұл тектоникалық апат тау жотасының ерекше зигзаг пішінін және олардың динарлық солтүстік-батыс оңтүстік-шығыс бағытынан солтүстік-шығыс бағытына қарай қисылуын тудырды. Таулар қатарындағы батыс және орталық бөліктердегі таулардың құрамы негізінен мезозойлік әк тастары мен доломиттермен біркелкі. Шығыс Аццид тауларында, әктас және доломит сериясынан басқа, палеозойдың соңғы және триас кезеңдеріндегі тау жыныстары, триас ортаңғы вулкандық тау жыныстары және юра метаморфтық тау жыныстары бар. Кальктафел таулардың әртүрлі тау жыныстарындағы аңғарлармен терең қиылып, Përroi i Thatë-дан солтүстікке қарай, оның оңтүстігіндегі Biga e Gimajive, Шала мен Вальбона аңғары арасындағы Jezerca блогы, Maja e Hekurave массиві, Мажа e Колацтың платосы солтүстікке қарай Вальбона және Шкьелзен солтүстік-шығысына қарай. Өркендер мұздықтар арқылы пайда болып, өте тік қабырғалар мен терең ойыстар пайда болды. Мая Харапиттің оңтүстік қабырғасы биік, бұл оны Балқан түбегіндегі ең биік жартасқа айналдырады. Кейбір ғылыми зерттеулер Ақсу тауларына жеке тау тізбегінің мәртебесін берсе де, басқа жолдармен бұл тізбек әлі де геология, морфология және этнография тұрғысынан Динар тау тізбегімен байланысты барлық Динар аймақтарының ең биік болып саналады.
Өзендер мен көлдер
Ақсулы тауларда аймақтың бірнеше елеулі өзендері бар. Бұл аймақтағы өзендер екі негізгі топқа бөлінеді, олар Лимге құяды және Ақ Дринге кіреді және Дриннің құйылысында қара Дринге кездеседі. Ақырғы топқа Ақсу тауларының оңтүстік және шығыс беткейлері жатады. Динарий өзенінің екі негізгі көзі Тара және Лим өзендері Ацурд тауларының солтүстік шекарасынан бастау алады. Вермош өзені Черногорияның солтүстік-батыс таулы бөлігінде, Албания шекарасына жақын жерде пайда болады. Дринаның саласы ретінде Дунайға құяды, содан кейін Қара теңізге құяды. Лим өзені Плав көлі арқылы ағады. Ибар өзені Хаджланың беткейлерінде бастау алады, Сербиядағы Батыс Морава арқылы Дунайға ұқсас жолмен өтеді. Оңтүстік Арам тауларда Дрин өзені басым. Ол өз қоныстарымен өзеннің көп бөлігін сумен қамтамасыз етеді және Радавцтегі Ақ Дриннің бастауынан Лежаға жақын Дриннің сағасына дейін өлшенгенде, ол ұзақ. Алайда Дрин өзенінің барлығы да қарғыс тауларына жақын немесе параллель ағып кетпейді. Дриннің бір саласы - Вальбона, ол Адриатика теңізіне құяды, ал оның шығыс саласы - Гаши өзені. Таулардың батысында Черногорияның албан шекарасының солтүстік-батыс бөлігін Адриатикаға ағындыратын Цем өзені орналасқан. Су деңгейі өзгеріп отырады, себебі карсттық топография жер асты суын құяды. Ал кейбір өзендер, мысалы Албаниядағы Перрой и Тате, жазғы құрғақшылық кезінде толығымен құрғап кетеді. Косоводағы Лумбарди-и-Пежей өзені қысқа болса да, өте күшті және Ругова каньонын кескен. Аққылды тауларда мұздықтардан пайда болған 20 - ға жуық шағын альпілік көл бар. Көптеген көлдер Косово мен Албания арасындағы Богичевица шекара аймағында және Бойс пен Джерка шыңдарының маңында орналасқан Буни и Джерс сағасында орналасқан. Кейбір көлдер, мысалы, Косоводағы Ликнат көлі мен Черногориядағы Хрид көлі туристерді қызықтырады. Хрид көлі мұздық рельефінің жақсы сақталған үлгісі болып табылады. Плейстоцен кезеңінде бұл айналадағы шыңдардан тау жыныстарынан құлап түскен мұздың жиналу аймағы болды, ол өзімен бірге гетерогенді материалды сүйреп әкелді. Жауын-шашын кішігірім тастарды лақтырып әкетті, бірақ үлкендері оңтүстік-батыс және батыс жағалауда қалды. Көл ұзын, кең және орташа терең. Жауын-шашыннан басқа, өзен жағалауындағы көздерден су алады. Ең үлкен көлі - Черногориядағы Плав көлі. Көл Плав аңғарында, Ацурд таулары мен Визитор таулары арасында орналасқан. Тау-кеннің кейбір жерлерінде шарлауықтар кездеседі. Белый Дрин шарлауығы Косовода биіктігі 1,5 метрге жетеді. Албаниядағы Грунас шарлауығы Тет ұлттық паркіне кіреді. Гусиньеге жақын орналасқан Черногориядағы Али-Паша табиғи бұлақтары қаланың ең басты тартымды жері болып табылады.
Климат
Жалпы алғанда, "Қаралған таулар" Еуропаның ең ылғалды аймағы болып табылады. Бога ауылының аңғарында жауын-шашын жылына бір рет, ал басқа жағдайда жыл сайын қалыпты.
Флора
Арам таулардың өсімдіктері Балқан түбегіндегі ең байлардың бірі және флора үшін Орталық Еуропаның негізгі аймақтарының бірі. Бүгінгі күні тек Албанияның өзінде 1611 жабайы өсімдік сипатталған. 2013 жылы 50 флора түрі эндемикалық, субэндемикалық және жойылып бара жатқан өсімдік түрлері болып табылады. Таулардың оңтүстік шетінде суб-жерорта теңізі сипаты бар. Балқан түбегіндегі бұрынғы мұздық флораның 77 аркто-альпілік түрінің 50-ден астамын Аксен тауларында кездестіруге болады. Ақсулы таулардағы өсімдіктер деңгейі альпілік деңгейге сәйкес келеді, биік алқаптық аңғарлардан бастап ормансыз альпілік және субальпилік маттар мен шұңқырлық тундрадағы таулар сатысы арқылы, бұл топырақты шикі топырақпен ұлан-ғайыр үйінділерде пайда болған. Шынайы қар деңгейі кеңінен таралған емес, бірақ биік тауларда қар мен папоротник өсіру орындары жазда төрт өте кішкентай мұздықтарда, ең биік жері Езерканың көлеңкесінде болады. Таулық аймақтарда бұта, шырша және силикатты емен ормандары басым. Алайда, Солтүстік Еуропа түрлерін, әдетте, шотландтық қарағайды (Pinus sylvestris) сирек кездестіруге болады. Құрғақшылыққа төзімді теңіздік қара қарағай (Pinus nigra) да кең таралған. Аспен (Populus tremula) тау кеспеағашы (Acer pseudoplatanus) және Норвегия шыршасы (Picea abies) сияқты ылғалды жерлерде өседі. Асылған таулар - Еуропаның ең оңтүстік аймақтарының бірі. Орманның "жауынгерлік аймақтары" тау қарағайларының қалың бұтақтарынан (Pinus mugos) құрылған. Карбонат жыныстарында орналасқан жылан терілі қарағай (Pinus heldreichii) және силикаттардағы македондық қарағай (Pinus peuce) сияқты қылқан жапырақтары Балқан флорасының эндемикалық элементтері болып табылады. Алп аймақтарында (Seslerion juncifoliae) көк шөптесін және көк шөптесін көк шөптесін өседі, ал семіз шоқ топырақтарында (Oxytropidion dinaricae) - альпілік шөптесін өседі. Басқа өсімдіктер арасында Альпілік астер Aster alpinus, edelweiss Leontopodium alpinum және ақ тау авендері Dryas octopetala. Бұл өсімдіктер қысқа өсу кезеңіне, УФ-сәулелерге, суық және жұқа топыраққа бейімделген атипиялық альпілік өсімдіктер. Арам таулардың жартасты аймақтарындағы флора ерекше назарға лайық, өйткені олар сирек бай және эндемикалық түрлер, соның ішінде Amphoricarpos neumayeri. Көптеген өсімдік түрлері эндемикалық немесе негізінен қарғыс тауларында кездеседі. Ағаштық өсімдіктер (Plantaginaceae) орталық Аксерд тауларында альпілік Wulfenie түрінде кездеседі, бірақ 700 км қашықтықта өспейді. Петасит доерфлери тек Езерца шыңдарында кездеседі, ал албан лилиясы Лилиум albanicum және Виола ducagjinica тек Мая Радохимес беткейінің жоғарғы жағында кездеседі. Сондай-ақ, Хайектің виола вилаенсисі де назарға лайық. Viola chelmea - қара түсті қызғылт түсті түрлерге жатады, олар Черногория мен Албанияның шекаралық аймағында, әсіресе Букумирское Jezero көлінде 2100 метр биіктікте кездеседі. Олар Кіші Азия мен Балқандарда ғана кездеседі, олар ағаш, мықты тамыршықтар, клистогамды гүлдер және таулы жерлердің болмауынан өсе алады. Аққылды таулар - Форсития европеяның үшінші дәуірдегі қалдықтары өсетін жалғыз Еуропа аймағы.
Фауна
Мұнда басқа аймақтарда бұрыннан жойылып кеткен ірі сүтқоректілер түрлері кездеседі, мысалы, еуразиялық қоңыр аю, сұр қасқыр, қызыл түлкі, еуропалық жабайы мысық, елік, көк бұғы, қызыл бұғы, жабайы шошқа және еуропалық сойыл. Құрып кету қаупі төнген Балқан түлкісі, Еуразия түлкісінің бір түркіні, негізінен Тет ұлттық паркіне таралған, онда шамамен 2050 адам әлі де жүріп жатыр, бірақ браконьерлік әлі де үлкен қауіп төндіреді. Қамыстылар биік тауларда кездеседі; Косово мен Черногория шекарасында шамамен 720 қамыстылар тұрады. Бұл аңдар бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, яғни ол жойылғанға дейін, осы тауларда мекендеген деген болжам бар. Құс түрлеріне алтын бүркіт, жылан бүркіт, бал құс, қаңғыбас, қаңғыбас, тау құсы, шұбарқұйрық, еуразиялық бүркітқұйрық және қарлы құс жатады. Осы уақытқа дейін көбелектердің 140 түрі табылған, бұл Аксен тауларын Еуропадағы көбелектердің ең бай аймағы етеді. Өзендерде марморлы алабұғалардың саны артып келеді. Бай герптофаунаға қоршаулы кекілек, жасыл кекілек, грек торнайы және шынайы жыландар, соның ішінде улы мүйізді жылан мен жылан сияқты жыландар жатады. Арам тауларда бір эндемикалық кекілек түрі бар, ол - Проклетие тау кекілісі немесе Динаролацерта монтенегрина.
Ертеде тау шарықтау
Британдық альпинисттер Слиман, Элмали және Элвуд 1929 жылы 26 шілдеде Мая-Жезерце шыңына алғаш рет жетті. Көп жылдан кейін австриялық альпинистер де таудың басына шықты. Көптеген зерттеушілер мен ғалымдар мұражайларға қою үшін тастар мен үлгілерді жинап, қарғыс тауларына барған. Осы экспедициялардың кез келгенінен бұрын, тау жиегінің ең биік шыңы Шкелзен деп саналған, содан кейін Мая Радохимес 1929 жылдың жазының басында барлық шыңдарды итальяндық геодеттер өлшеген.
Ұлттық парктер
Аксерд тауларында үш ұлттық парк бар - Черногория, Косово және Албанияда бір-бірден. Заңсыз орман кесу үлкен проблема болып табылады. Бұл тіпті ұлттық парктерде де белгілі бір деңгейде байқалады. Жазғы маусымда орман өрттері жиі болады. Барлық ірі сүтқоректілер, соның ішінде қасқыр, шамың, түлкі, барс және жабайы шошқа ұлттық парк шекарасына қарамай аңшылыққа ұшырайды. Албанияда 2022 жылы жаңа, кеңейтілген Альп Альбаниясы ұлттық паркі құрылды, ол бұрынғы Тет ұлттық паркі, Валбона аңғарының ұлттық паркі және Гаши өзенінің қатаң табиғи қорығы біріктірілді. Парктің басты аттракционы - Грунас шарлауығы. 2009 жылы тау жотасының Черногория бөлігі Проклетие ұлттық паркі деп жарияланды, оның құрамына Косово жағында 2012 жылы құрылған Бешкет-э-Немуна ұлттық паркі кіреді. 1955 жылы Югославия Мая-э-Ропес тауының бір бөлігін гүлдер тау қорығы деп жариялады, ол негізінен македондық қарағай, қарағай және бук өсіретін аумақты қамтиды. Сол жылы Кожньяр аймағы фауна қорығы деп жарияланды, әсіресе, шамысты қорғау үшін, 2010 жылдан бастап Косово, Албания және Черногория бұл аймақта Балқан бейбітшілік паркі деп аталатын тағы бір үш мемлекеттік парк құруды жоспарлап отыр.
As of 2010, Kosovo, Albania, and Montenegro are planning to create another tri state park in the area that will be called the Balkans Peace Park.
Елді мекендер, экономика және көлік
Қарғыс тауларда албандар, қара таулар, сербтер мен босниялықтар тұрады, бірақ олар өте аз. Шекарада кейбір елді мекендер бар: Skadar көлінің батысындағы албандық Коплик және черногорлық Тузи; Черногориядағы Лим өзенінің жоғарғы бөлігінің солтүстік аңғарындағы Плав және Гусинье және Тропоя ауданының басты қаласы Баджрам Курри таулардың шығыс бөлігінде. Тіпті, біршама алыста орналасқан Шкодра, Подгорица, Гьякова және Пежа қалалары да өздерінің ықпал ету сферасын қалыптастырады және таулы аймақ тұрғындары жиі келіп тұрады. Тауларда бірнеше жүзге жуық адам тұратын ауылдар бар. Олар көбінесе нақты ядросы жоқ шашыраңқы қоныстар. Ең ірілері - Тамара мен Селка, екеуі де Джем аңғарында орналасқан және Кельменд қауымдастығына жатады. Сегіз ауылды , соның ішінде Вермош құрайтын қауымдастықтың тұрғындары 6600 адам. Қазіргі уақытта Тамара - орталық тауда орта мектеп сияқты инфрақұрылымы бар жалғыз орын. Тамара мен Вермош бір бала тудыру орталығында жұмыс істейді. Коммунизм құлағанға дейін мұндай нысандар болған, мысалы, Шала аңғарында. Бога, Тет немесе Вальбона сияқты ішкі ауылдардың көптеген тұрғындары тек жаз айларында өмір сүреді, өйткені ауылдар қыста бірнеше апта бойы ажыратылады. Жыл бойы халық саны азайып, жер бедері қолжетімді бола бастағандықтан, мұғалімдер сияқты мемлекеттік немесе жергілікті мемлекеттік қызметкерлердің саны аз. Жергілікті табыс ауыл шаруашылығынан, жартылай заңсыз орман шаруашылығынан және туризмнен келеді. Тет сияқты бірнеше жерлерде туризм демалыс үшін жаяу жүру арқылы жанданды. GTZ көмегімен 40 жеке үй (албан тілінде қонақ үй немесе хан деп те аталады) туристік жатақханаларға немесе B&B-ге айналдырылды. 2010 жылы 130 төсек орын болды, бұл 2007 жылмен салыстырғанда 100 теңгеге артық. Сонымен қатар, жаяу жүріп өтуге арналған жолдар белгіленді, жол карталары мен жол нұсқаулары жарияланды. 2006-2009 жылдар аралығында туристер саны жылына 300-ден 7500-ге дейін өсті. Ал Албанияның басқа аймақтарынан айырмашылығы, бұл өсім шетелдік туристердің үлесіне тиесілі. Жаз айларында Плав пен Хрид сияқты көлдерге де көптеген туристер келеді. Көптеген ауылдарда шағын гидроэлектр станциялары бар, олар ауылды электрмен қамтамасыз етеді. Балқан жолын 192 км ұзындықтағы жол үш елді біріктіреді. Көптеген ауылдар 15-ші ғасырда қоныстанған, ал кейбір аңғарларда тас дәуірінен бері адам өмір сүрген. Алайда коммунизм құлағаннан кейін, бірнеше мың адам көшіп барып, сол аймақты бос қалдырды.
Албаниядағы көлік
SH20 жолы Солтүстік-батыс Албанияның Келменд аймағындағы Акурд тауларын кесіп өтеді, Скутари көлінің шығыс жағалауынан Хан и Хотит шекарасынан Черногориямен шекарадан өтіп, Цем аңғарына дейінгі бірінші асуға дейін созылады. Содан кейін ол Вермоштан кейін Кафа-э-Предлециттің бастауыш биіктігіне алып келеді, содан кейін тағы бір шекаралық өткел, Гусиньеде аяқталады. 2015 жылдан бастап Хань Хотит пен Тамаре арасындағы SH20 бөлігі асфальттандырылып, Еуропалық стандарттарға сай жаңартылды. Батыстан шығысқа қарай тек Ш21 жолы ғана бар, ол Koplik-тан Boga-ға дейін жаңадан асфальттандырылған. Қафа Торстан Тетке апаратын жол жақында кедергілер мен күзет рельстерімен қапталды, бірақ ол әлі де тік, бұрылысты және тар жерлерде. Теттен Шала аңғарының шіркеуіне дейін төменге қарай жол жоқ, ал Шкодраға өзен бойымен тек жаяу жүріп баратын жол ғана алып келеді. Гяковадан кейін Баджрам-Курридегі Кафа-э-Моринес арқылы өтетін SH22 жолы қайта құрылды. Бұрын Черногория мен Косово арасындағы шекараны өтеуге болатын жалғыз жол - өте қауіпті және тік жатқан Ругова каньоны арқылы болатын. Пежа-Рожае тас жолының салынуымен жағдай айтарлықтай жақсарды. Сонымен қатар, SH42 жолы да жақында қайта құрылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Подгорица мен Плав арасындағы кербен жолы Лим және Цем өзендері бойымен тауларды кесіп өтетін.