Кіріспе

Рим Республикасының Эдильдері

Эдиль (/iːd/aɪ/l/ EEdyle, aedīlis, aedes, "ғимарат") – Рим Республикасының сайланатын лауазымы. Римде орналасқан эдильдер қоғамдық ғимараттарды (aedēs) күтіп ұстау және қоғамдық мерекелерді реттеуге жауапты болды. Олар сонымен қатар қоғамдық тәртіпті сақтау және Рим қаласын жақсы қамтамасыз ету, азаматтық инфрақұрылымын жақсы күтіп ұстау өкілеттігіне ие болды, бұл қазіргі жергілікті басқаруға ұқсас. Эдильдердің екі жұбы болды: біріншісі – "плебей эдильдері" (лат. aediles plebis), бұл лауазымға тек плебейлер ғана ие болатын; екінші екеуі – "куруль эдильдері" (лат. aediles curules), олар плебейлер мен патрицийлерге кезекпен жыл сайын ашық болды. Куруль эдилі magister curulis деп есептелді. Эдиль лауазымына көбінесе жоғары саяси лауазымға ұмтылатын жас адамдар тағайындалған, дәстүрлі түрде квесторлықтан кейін, бірақ преторлықтан бұрын. Бұл cursus honorum-ның міндетті бөлігі емес еді, сондықтан бұрынғы квестор эдиль лауазымын атқармастан преторлыққа сайлана алатын. Дегенмен, бұл лауазымды иеленудің артықшылығы болды, себебі ол болашақ саясаткердің мемлекеттік қызметке деген адалдығын көрсетті, сондай-ақ қоғамдық фестивальдар мен ойындар ұйымдастыруға мүмкіндік берді, бұл оның танымалдылығын арттырудың тиімді жолы еді.

Плебейлік эдильдер

Плебейлік эдильдер плебб трибунымен бір жылы құрылды (б.з.д. 494 ж.). Бастапқыда трибундардың көмекшілері ретінде ойластырылған, олар плебейлердің штаб-пәтері – Церера ғибадатханасына қатысты құқықтарын қорғады. Кейіннен олар қаланың барлық ғимараттарын күтіп-ұстау жауапкершілігін өз мойнына алды. Олардың міндеттері бастапқыда тек атқарушылық сипатта болды. Олар трибундардың тапсырмасына сәйкес әрекет ететін, бірақ оларға сеніп тапсырылған көптеген мәселелердің маңыздылығы төмен еді. Шамамен б.з.д. 446 жылы, оларға Сенат қаулыларын сақтау құқығы берілді. Сенат консультациясы қабылданған кезде, ол құжат түрінде жазылып, мемлекеттік қазынаға, Aerarium-ға сақталар еді. Бұл құқық оларға Сенат қаулыларын өз еркімен жойып, өзгертіп келген консулдардың бұрынғы билігінен кейін берілді. Олар сонымен қатар плебейлер кеңесінің (халық жиналысының) шешімдерін, "плебисциттерді" сақтады. Плебисциттер қабылданғаннан кейін де сақтау үшін материалдық құжатқа көшіріліп жазылар еді. Олардың өкілеттігі уақыт өте келе артса да, олардың және цензорлардың өкілеттігі арасындағы айырмашылықты анықтау әрқашан оңай болмайды. Кейде цензор өзінің міндеттерінің бірін орындай алмаса, эдил оның орнына сол міндетті атқаратын.

Құралай адильдері

Ливийдің (VI. 42) мәліметінше, б.з.д. 367 жылы Лициний заңдары қабылданғаннан кейін Рим ойындарына бір күн қосылды; плебей эдильдері қосымша шығындарды көтеруден бас тартты, сонда патрицийлер эдильдік лауазымына қабылдау шартымен оларды өз мойнына алуға келісті. Плебейлер бұл ұсынысты қабылдады, нәтижесінде екі курул эдилі тағайындалды – бастапқыда тек патрицийлерден, кейін патрицийлер мен плебейлер кезекпен, соңында консул төрағалығымен тайпалық жиналыста кез келгеннен. Ливий, мүмкін қате айтады, курул және плебей эдильдерінің екеуі де қасиетті саналғанын мәлімдейді.

Екі арадағы айырмашылықтар

Қоғамдық мерекелер кезінде екі топ эдильдің арасында ерекшелік болды. Кейбір мерекелер плебейлерге арналған болғандықтан, оларды плебей эдильдері қадағалаған. Ал басқа мерекелерді тек курул эдильдері ғана қадағалап, көбінесе осы мерекелерге эдильдер көп ақша жұмсаған. Бұл көбінесе болашақ сайлауларда сайлаушылардың қолдауын алу үшін жасалған. Эдильдер мемлекеттік шығындарды қайтарып алмағандықтан, осы лауазымға үміткерлердің көпшілігі өздері бай болған. Бұл лауазым жоғары лауазымдарға және Сенатқа жол ашатындықтан, тек бай адамдардың (көбінесе жер иелері) жоғары лауазымдарға сайлануын қамтамасыз етуге көмектесті. Мұндай жомарттықтар Екінші Пуникалық соғысы аяқталғаннан кейін көп ұзамай басталды және Римнің жаңа шығыс жаулауларынан түскен олжалар арта түскен сайын күшейді. Тіпті императорлардың ысырапшылдығы да Республика кезеңіндегі эдильдердің ысырапшылдығынан сирек асып түсетін, мысалы, Юлий Цезарь эдиль болған кезде осыны көруге болады.

Лауазымға сайлау

Плебейлік эдильдер мен курульдік эдильдер тайпалық жиналыстан сайланды. Плебейлік эдильдерді Рим халқының барлығы емес, тек плебейлер ғана сайлағандықтан, олар техникалық түрде магистраттар саналмады. Lex Villia Annalis заңы қабылданғанға дейін, адамдар жиырма жеті жасқа толғанда эдильдік лауазымға үміткер болатын. Бұл заң б.з.д. 180 жылы қабылданғаннан кейін, жас шегі жоғарылатылып, шамамен отыз алты жасқа белгіленді. Б.з.д. I ғасырында эдильдер шілде айында сайланып, қаңтар айының бірінші күні қызметке кірісетін болды.

Қазіргі заман

Бүгінде Португалияда округ әкімін edil деп атауға болады (мысалы, "О edil де Коимбра", яғни "Коимбраның әкімі"), осылай атау Бразилияда және Румынияда да кез келген қала әкіміне қатысты қолданылады (мысалы, "Edil al Bucureștiului" – "Бухарест әкімі"). Испанияда (және Латын Америкасында) муниципалдық кеңестердің мүшелерін concejales немесе ediles деп атайды.

Шекспир

Шекспирдің "Кориолан" пьесасында эдильдер туралы айтылады. Бірақ, олар екінші дәрежелі тұлғалар және олардың негізгі қызметі – полицейлердің жұмысын атқару.