Кіріспе

Неміс ғалымы (1685-1759 жж.) Якоб Теодор Клейн (шамаланғаны Плиний Гедансиум; 15 тамыз 1685 - 27 ақпан 1759) - неміс заңгері, тарихшы, ботаник, зоолог, математик және Польша королі Август II-нің қызметіндегі дипломат.

Өмір

Клейн 1685 жылы 15 тамызда Пруссия герцогтігінің Кенигсберг қаласында (қазіргі Калининград, Ресей) дүниеге келген. Ол Кенигсберг университетінде табиғат тарихы мен тарихын оқыған. 1706 және 1712 жылдар аралығында Кляйн Кенигсбергке қайтып оралғанға дейін білім беру сапарында Англия, Германия, Нидерланды және Австрия арқылы саяхаттады. Әкесінің өлімінен кейін Данцигке көшіп, 1713 жылы қалалық хатшы болып сайланды. 1714 және 1716 жылдар аралығында ол Дрезденде және содан кейін Варшавада қаланың өкілі немесе "Соттағы резиденттік хатшы" (residierender Sekretär) қызметін атқарды. Клейн өзінің ғылыми жұмыстарын 1713 жылы бастады және 1722 жылы Болоньядағы Ғылым институтының мүшесі ретінде өз зерттеулерін жариялай бастады. Иоганн Филипп Брейнен әсер алған оның еңбектері зоологиялық номенклатура мәселелерін қарастырды және ол мүшелерінің саны, пішіні мен орналасуына негізделген жануарларды жіктеудің өз жүйесін құрды. Ол өзінің хатшы лауазымын пайдаланып, сол жерде ботаникалық бақ құрды (қазіргі Ogród Botaniczny w Oliwie).

Ботаникалық бақ және "Клеиниан мұражайы"

Данцигтегі хатшысы қызметін пайдаланып, басқа ғалымдардың көмегімен 1718 жылы Клайн ботаникалық бақ құрды, ол өз уақытында ең үлкені болса да, оның бірі болды. Бақ тірі жануарлар, зоологиялық, фоссилді және янтарь коллекцияларын, Амстердам мэрі Николаус Витсеннің қабыршақ коллекциясын, сондай-ақ экзотикалық өсімдіктермен тәжірибе жүргізу үшін пайдаланылған жылыжайды қамтиды. Бұл коллекция Музей Клеинианиум деп аталды. 1740 жылы ол Бранденбургтің маркграфы Фридрих Кулмбахқа сатылды. Оны 1777 немесе 1778 жылдары мұражайға келген белгілі швейцариялық математик Иоганн Бернулли мақтаған.

Жіктеу жүйесі

Иоганн Филипп Брейнеге сүйеніп, Клейн 1713 жылы ғылымға қызығушылық танытты және 1722 жылы жариялай бастады. Клейннің кейбір жіктелулері әлі де қолданылып жүргенімен, оның жұмысы одан бері кеңінен танылды. Алдын ала сөзінде Клейн Пайк немесе Джек балықтарының басындағы сүйектерді тауып, олардың есту мүшелері екенін түсінді, бірақ ол ешқандай сыртқы есту жолдары жоқ екенін анықтады. De Lapillis, eorumque Numero in Craniis Piscium (шамамен аударғанда "Сүйектер, олардың саны балықтың бас сүйегінде") атты эссе бөлімінде Клейн балықтың басының қандай бөліктері есту органы ретінде қызмет ететінін және қандай жолдармен дыбыс сезімі оларға жеткізілетінін қарастырады. Ол бұл сүйектерді Ossicula деп атайды және оларды мидың өзінен пайда болған басты бөлік деп санайды. Ол сүйектердің көлемі балықтың көлеміне пропорционалды екенін және оларды ең оңай шпинозалық балықтардың басында таба алатынын айтады. Клайн есту сезімін беретін үш жұп сүйекті анықтайды және оларды басқа жануарлардың инкусы, маллеуі және штепселеріне сәйкес келеді деп санайды. Біріншісі - ең үлкені, ол оңай кездеседі; екіншісі - кішкентай, табу қиын, ерекше мембраналармен қапталған. Клейн балықтардың жасын олардың жапырақтарының саны мен қалыңдығын және сүйек талшықтарын талдау арқылы анықтауға болады деп сенді. Клейн айтып отырған сүйек, қазір аутолит деп аталады, өмірінің алғашқы алты айында күн сайын өсіп отырады. Клейн тербелістер есту сезімін тудыратын жолдардың табиғатын зерттейді. Ол шырша балығының басын қарап, есту сүйектеріне апаратын бірнеше саңылауларды байқады. Кейін ол ащы балықты сезіп, есту түтігін мембранаға дейін іздестірді, онда үш сүйек орналасады. Клейн балықтардың есту мүшелері мен жолдары бар екендігіне көз жеткізеді, олар кішкене тербелістер арқылы хабарласады, бірақ бұл жолдар көптеген түрлерде оңай дәлелденбейді. Ол аңдар, кеміргіштер мен спиноз балықтарының есту мүшелері бір-бірінен құрылымы мен құрамы жағынан ерекшеленетінін байқаған. Ол балықтардың есту мүшелері сүйекті, ал кеміршекті балықтардың есту мүшелері әлсіз екенін түсіндірді. Ол су естуге кедергі келтірмейді, керісінше, дыбыспен байланыстыратын "орталық" болып табылады деп қосты.

Құрметтер

Клейн бірнеше ғылыми қоғамның, соның ішінде Лондондағы Корольдік қоғамның, Санкт-Петербург академиясының және Данциг зерттеу қоғамының мүшесі болды. Профессор Иоганн Даниэль Тициус оны өз ғасырының ең маңызды табиғи философы деп сипаттады.