Кіріспе
Ахмад ибн Тулун (835 жылы 20 қыркүйек - 884 жылы 10 мамыр) - Мысыр мен Сирияны 868 және 905 жылдар аралығында билеген Тулунид әулетінің негізін қалаушы. 868 жылы Ибн Тулунды Аббасид халифасы Мысырға губернатор ретінде жіберді. Төрт жыл ішінде Ибн Тулун халифалық салық агенті Ибн әл-Мудаббирді қуып, Мысыр қаржысын бақылауға алып, өзіне жеке сенімді үлкен әскери күш құрып, өзін іс жүзінде тәуелсіз билеуші ретінде танытты. Бұл процеске Аббасидтер ордасындағы саяси ахуалдың тұрақсыздығы және Аббасидтер регенті әл-Муваффактың Саффаридтерге қарсы соғыстар мен Занж көтерілісіне деген қызығушылығы ықпал етті. Сондай-ақ, Ибн Тулун Мысырда тиімді әкімшілік құруға қамқорлық жасады. Салық жүйесін реформалау, суландыру жүйесін жөндеу және басқа да шаралар жүргізілгеннен кейін, жыл сайынғы салық кірісі айтарлықтай өсті. Ол өзінің жаңа режимін символ ретінде ескі астанасы Фустаттан солтүстікке қарай әл-Катаи атты жаңа астана салды. 875-876 жылдардан кейін ол әл-Муваффакпен ашық қақтығысқа түсті, ол оны құлатуға тырысты. 878 жылы әл-Муваффактың ағасы халифа әл-Му'тамидтің қолдауымен Ибн Тулун Сирияны, сондай-ақ Византия империясымен шекарадағы аудандарды басқаруды қолға алды, бірақ Тарсусты басқару өте әлсіз болды. Сирияда болмаған кезінде оның үлкен ұлы және орынбасары Аббас Мысырда билікті басып алуға тырысты, бұл Аббастың тұтқындалуына және Ибн Тулунның екінші ұлы Хумаравейхтің мұрагері ретінде тағайындалуына әкелді. 882 жылы жоғары лауазымды қолбасшы Лулудың әл-Мувафқа қарсы бас салуы және Тарстың бас салуы Ибн Тулунды Сирияға оралуға мәжбүр етті. Қазір әл-Мутамид әл-Мутамид ағасының бақылауынан Ибн Тулунның иелігіне қашып құтылуға тырысты, бірақ әл-Муваффактың агенттері оны тұтқындады, ал Ибн Тулун әл-Муваффакты узурпатор деп айыптау үшін Дамаскіде заңгерлер жиналысын шақырды. 883 жылы күзде Тарс қаласын басып алу әрекеті сәтсіз аяқталып, ол ауырып қалды. Мысырға оралған соң, 884 жылы мамыр айында қайтыс болып, оның орнын Хумаруайх бағындырды. Ибн Тулун Аббасид халифатының ірі провинциясының бірінші губернаторы ретінде аббасид сотынан тәуелсіз өзін оның қожайыны ретінде ғана емес, сонымен қатар билікті ұлына тапсырған. Сонымен, ол Птолемеялық перғауыннан бері Мысырды тағы да тәуелсіз саяси күшке айналдырған алғашқы билеуші болды, оның ықпал ету сферасы Сирия мен Мағрибтің кейбір бөліктерін қамтиды, бұл кейіннен Мысырдан шыққан ислам режимдеріне, Ихшидилерден бастап Каирдің мамлюк сұлтанына дейін.
Ahmad ibn Tulun (أحمد بن طولون; c. 20 September 835 – 10 May 884) was the founder of the Tulunid dynasty that ruled Egypt and Syria between 868 and 905. Originally a Turkic slave soldier, in 868 Ibn Tulun was sent to Egypt as governor by the Abbasid caliph. Within four years Ibn Tulun had established himself as a virtually independent ruler by evicting the caliphal fiscal agent, Ibn al Mudabbir, taking over control of Egypt's finances, and establishing a large military force personally loyal to himself. This process was facilitated by the volatile political situation in the Abbasid court and the preoccupation of the Abbasid regent, al Muwaffaq, with the wars against the Saffarids and the Zanj Rebellion. Ibn Tulun also took care to establish an efficient administration in Egypt. After reforms to the tax system, repairs to the irrigation system, and other measures, the annual tax yield grew markedly. As a symbol of his new regime, he built a new capital, al Qata'i, north of the old capital Fustat. After 875/6 he entered into open conflict with al Muwaffaq, who tried unsuccessfully to unseat him. In 878, with the support of al Muwaffaq's brother, Caliph al Mu'tamid, Ibn Tulun took over the governance of Syria as well as the frontier districts with the Byzantine Empire, although control of Tarsus in particular proved tenuous. During his absence in Syria, his eldest son and deputy, Abbas, tried to usurp power in Egypt, leading to the imprisonment of Abbas and the nomination of Ibn Tulun's second son, Khumarawayh, as his heir. The defection in 882 of a senior commander, Lu'lu', to al Muwaffaq, and the defection of Tarsus, forced Ibn Tulun to return to Syria. Now virtually powerless, al Mu'tamid tried to escape from his brother's control to Ibn Tulun's domains but was captured by al Muwaffaq's agents, and Ibn Tulun convened an assembly of jurists at Damascus to denounce al Muwaffaq as a usurper. His attempt in autumn 883 to bring Tarsus to heel failed, and he fell sick. Returning to Egypt, he died in May 884 and was succeeded by Khumarawayh. Ibn Tulun stands out as the first governor of a major province of the Abbasid Caliphate to not only establish himself as its master independently of the Abbasid court, but to also pass power on to his son. He was thus also the first ruler since the Ptolemaic Pharaohs to make Egypt an independent political power again, with a sphere of influence encompassing Syria and parts of the Maghreb, setting the tone for later Egypt based Islamic regimes, from the Ikhshidids to the Mamluk Sultanate of Cairo.
Негізгі дереккөздер
Ахмад ибн Тулун туралы ортағасырлық бірнеше авторлар жазған. Екі негізгі дереккөз - Х ғасырдағы екі автордың, Ибн әл-Дайя мен әл-Балауидің, екі өмірбаяны. Екеуі де "Аль-Балауи" деп аталады, ал әл-Балауидің еңбегі Ибн әл-Дайяның еңбегіне көбіне сүйенеді, бірақ ол әлдеқайда кеңінен таралған. Ибн әл-Дайя Тулунид дәуіріндегі Мысыр қоғамынан анекдоттар жазған кітап жазды. Қосымша ақпарат Ибн Тулунның замандасы, географ және саяхатшы Якубиден, оның еңбектері Мысырдағы билігінің алғашқы жылдарын қамтиды, ал кейінгі мысырлық авторлардан, әсіресе 15 ғасыр тарихшылары Ибн Дұқмақ пен әл-Макризиден, Тулун мемлекетінің тарихы туралы жазу үшін әртүрлі бұрынғы дереккөздерге сүйенді. 13-16 ғасырлардағы басқа да ортағасырлық араб хроникашыларының бірнешеуінде Ибн Тулун немесе оның лауазымды адамдары туралы айтылады, бірақ олардың көпшілігі кейінгі уақытта пайда болған және аса сенімді емес, әсіресе Ибн Дұқмақ пен әл-Макризимен салыстырғанда.
Ерте өмір және мансап
Ахмад ибн Тулун 220 жылы Рамазан айының 23-ші күні (835 жылы 20 қыркүйек) немесе сәл кейінірек, мүмкін Бағдадта дүниеге келген. Оның әкесі Тулун араб тіліндегі Тагаргар немесе Тогуз[о]гуз, яғни ұйғыр конфедерациясы деп аталатын жердің туркі еді. 815/6 жылы (200 а.х.) басқа түрікпен бірге тұтқынға алынып, Бухараның саманид губернаторы Нұх ибн Асадтың сол кезде Хурасанда тұрған халифа әл-Мамунға арналған құрметіне жіберілді. 819 жылы әл-Мамун Бағдадқа оралғаннан кейін, бұл түрік құлдары құл сарбаздардың күзет корпусына (, ән. Ал Мамунның ағасы және болашақ мұрагері әл Мутасим Түлунға тапсырылған, ол өз ісін жақсы атқарып, ақырында халифаның жеке күзетшісіне басшылыққа келді. Ахмадтың анасы Қасым ата атасының құлы болған. 854/5 жылы Тулун қайтыс болды, ал Касим екінші рет түрік генералы Баяқбаққа немесе Бакбаққа үйленді. Алайда бұл хабар Ибн әл-Дайя мен әл-Балавиде жоқ және жалған болуы мүмкін. Әл Балауидің айтуынша, әкесі қайтыс болғаннан кейін Ахмад Таллунның жақын серігі, онымен бірге тұтқынға алынған Ялбахтың қамқорлығына ие болды. Өлім аузында жатқанда Тулун досын әйелі мен баласына қамқорлық жасауға шақырды, содан кейін Бакбак жас Ахмаді өз ұлындай қабылдады. Жас Ахмад ибн Тулун Аббасилердің жаңа астанасы Самарада әскери дайындықты және Тарсуста ислам теологиясын зерттей отырып, білімінің ғана емес, сондай-ақ пәктігі мен аскеттік өмір салтының да беделін артты. Түрік жұрты арасында танымал болған ол, оларға құпияларын айтып, ақшасын, тіпті әйелін де сеніп тапсыратын. Тарс қаласында болған кезінде Ибн Тулун Византия империясымен шекаралық соғыстарда шайқасты. Мұнда ол тағы бір жоғары тұрған түрік көшбасшысы Ярджухпен кездесті, оның қызы, әртүрлі түрде Маджур немесе Хатун деп аталады, оның алғашқы әйелі және үлкен ұлы Аббас пен қызы Фатиманың анасы болды. Сондай-ақ, Тарсуста болған кезінде Ибн Тулунның халифа әл-Мутаваккилдің уәзирі Убайд Алла ибн Яхья ибн Хаканмен және соңғысының ағайындары Ахмад ибн Мұхаммед ибн Хаканмен байланысы бар екендігі туралы деректерде айтылған. Бірде Самарраға қайтып келе жатып, ол Константинополдан қайтып келе жатқан халифа елшісін алып бара жатқан кербенді бедуиндер шабуыл жасағынан құтқарып, оны Самарраға ертіп барды. Бұл әрекеті оған халифа әл-Мустаиннің ықыласына ие болды, сондай-ақ мың алтын динар және оның екінші ұлы Хумаруайдың анасы Мияс құлының қолы. Халифа 866 жылы Васитте бас тартқаннан кейін, ол өзінің күзетшісі ретінде Ибн Тулунды таңдады. Жаңа халифа әл-Мутаздың анасы Кубайха биліктен шығарылған әл-Мустаинді жоюды жоспарлап, Ибн Тулунға оны өлтірсе, Васиттің губернаторы болуды ұсынды. Ибн Тулун бұдан бас тартты да, оның орнына басқа біреуді тағайындады. Ибн Тулунның өзі қастандыққа қатыспады, бірақ қожайынды жерлеп, Самараға оралды.
Мысырдың губернаторы
Халифа әл-Мутасим тұсында түрік басшылары халифат провинцияларының губернаторлары болып тағайындала бастады. Осылайша олар азаматтық бюрократияны айналып өтіп, өздері мен әскерлері үшін провинцияның салықтық кірістеріне дереу қол жеткізді. Түрік генералдары әдетте Самарадағы билік орталығына жақын болып, өз атынан басқаруға орынбасарларын жіберді. Осылайша, әл-Мутаз 868 жылы Бақбаққа Мысырдың басқаруын бергенде, Бақбақ өз кезегінде өзінің өгей ұлы Ахмаді өзінің лейтенанты және резидент губернаторы ретінде жіберді. Ахмад ибн Тулун Мысырға 868 жылы 27 тамызда, ал Мысыр астанасы Фустатқа 15 қыркүйекте кірді. Ибн Тулунның қызметі оның провинциясында даусыз болған жоқ. Фустаттың губернаторы ретінде ол провинцияның гарнизонын бақылады және "армияның бақылаушысы және жұма намазы" деген атағы бойынша мұсылман қауымының басшысы болды, бірақ салықтық әкімшілік, әсіресе жер салығын жинау күшті ардагер әкімші Ибн әл-Мудаббирдің қолында болды. 861 жылдан бастап салық агенті болып тағайындалған, ол тез арада елдегі ең жек көрініске айналды, өйткені ол салықты екі есе арттырып, мұсылмандар мен мұсылмандарға жаңа салықтар енгізді. Ибн Түлүн өзінің провинциясының жалғыз қожайыны болу ниеті туралы тез білдірді: Фустатқа келген кезде, Ибн әл-Мудаббир мен Шукайр, пошта қызметі мен халифалық үкіметпен хат алмасудың басшысы, онымен кездесуге 10,000 динар сыйлықпен шыққанда, ол оны қабылдаудан бас тартты. Келесі төрт жыл ішінде Ибн Түлүн мен оның қарсыластары Самаррадағы халифалық соттағы елшілері мен туыстары арқылы бір-бірін бейтараптандыру үшін күресті. Ақырында Ибн Түлүн 871 жылдың шілдесінде Ибн әл-Мудаббирдің Сирияға көшірілуін қамтамасыз етіп, оның жинағын өзіне алды. Сонымен қатар, Ибн Тулун Шұқайрдың қызметінен босатылуын қамтамасыз етті, ол көп ұзамай қайтыс болды. 872 жылы Ибн Тулун Мысырдағы әкімшіліктің барлық салаларын өз бақылауына алды, бұл Аббасид орталық үкіметінен іс жүзінде тәуелсіз болды. Ибн Тулунның тағайындалған кезінде Мысырда өзгерістер жүріп жатты. 834 жылы оның ертедегі мұсылман элитасы, Фустаттың араб қоныс аударушы отбасылары, өздерінің артықшылықтары мен мемлекеттік жалақыларын жоғалтты, ал билік Аббасид соты жіберген лауазымды адамдарға өтті. Шамамен сол уақытта мұсылман халқы бірінші рет копт христиандарынан көп болды, ал ауылдық аудандар арабизация мен исламдануға ұшырай бастады. Бұл процестің жылдамдығы және Асванда алтын мен изумруд кен орындары ашылғаннан кейін қоныс аударушылардың ағыны, әсіресе Жоғарғы Мысыр жергілікті губернатордың тек қана үстінен ғана бақыланатынын білдірді. Сонымен қатар, Аббасид мемлекетінің жүрегінде болған қақтығыстар мен дүрбелеңдер - "Самаррадағы анархия" деп аталатын жағдай - провинцияда мыңжылдық революциялық қозғалыстардың пайда болуына әкелді. Олардың бірі 869 жылдың соңында көтеріліп, Эсна халқын қырған Әлидің ұлы Омардың ұрпағы Ибн әл-Суфи болды. 870 жылы қыста ол Ибн Тулунның өзіне қарсы жіберген әскерін жеңді, бірақ көктемде шөл даланың оазистеріне айдалды. Ол 872 жылы аймақтың тағы бір мықты адамы Әбу Абдалла ибн Абд әл Хамид әл Умаримен күресте жеңілгенге дейін сол жерде қалды. Мұнда оны Ибн Тулун тұтқындап, біраз уақытқа түрмеге жапты. Оның ізбасарларының бірі Әбу Рух Сукун 873/4 жылы оазистерде көтеріліп, Ибн Тулунға рақымшылық жасауды ұсынған. Ибн әл-Суфидің жеңімпазы әл-Умари, алтын кен орындарының айналасында автономды княздық құрып, оған қарсы жіберілген күштерді жеңген Әлидің басқа ұрпағы болды. 874/5 жылы Барқаның губернаторы Мұхаммед ибн әл Фараж әл Фарғани бас көтерді. Ибн Тулун онымен татуласуға тырысты, бірақ ақырында қаланы қоршауға және шабуылға әскер жіберуге мәжбүр болды, бірақ жазалау шаралары шектеулі болды. Алайда, Барқаға билігін қайта орнату батыстағы Ифрикиямен байланыстарды нығайтуға әкелді, соның ішінде Ибн әл-Атирдің айтуынша, жағалау бойында бірнеше маяктар мен хабарлау маяктарын орнату. Осы аралықта Палестинаның жергілікті губернаторы Иса ибн әл Шейх әл Шейбани Ирактағы анархияны пайдаланып, Мысырдан салық кервандарын ұстап, Дамаскіге қауіп төндіретін, бейдуиндер режимін құрды. 869 жылы шілдеде халифа әл-Мухтади таққа отырғанда, ол жалпы рақымшылық жасады және Ибн әл-Шейхке хат жазып, ол заңсыз иеленген қазынаны тапсырса, кешірім сұрайды. Ибн әл-Шейх бас тартқанда, халифа Ибн Тулунға қарсы аттануға бұйрық берді. Ибн Тулун бұған келісіп, 869/70 жылдың қысында әскер құру үшін қара африкалық және грек құлдары...
Ибн Тулунның жаңа режимі
Мысыр әкімшілігі Ибн Тулун келгенге дейін жақсы дамыған болатын. Жер салығын жинау, поштаны қадағалау, мемлекеттік астық қоймалары, Нил өзені жерлері және мүмкін губернатордың жеке пайдалануы үшін жеке қоржыны үшін жауапты бірқатар департаменттер болған. Мүмкін, қазірдің өзінде канцлерлік бар, немесе басқа Ибн Тулун кезінде құрылған, ол египет әкімшілігін Аббасид орталық үкіметінен кейін қайта құруға тырысты. Ибн Тулунға қызмет еткен лауазымды адамдардың көпшілігі Самаррадағы халифалық соттың ішінде оқыған. Ибн Тулунның канцлері қабілетті Әбу Жафар Мұхаммед ибн Абд әл Кан (891 жылы қайтыс болды), ал басқа маңызды лауазымдарды әкімшіліктің төрт бану әл-Мухаджир ағайындар мен Ибн әл-Дая атқарды. Әл-Балауи сондай-ақ Ибн Тулунның тыңшыларды кеңінен пайдалануы және өзіне қарсы жіберілген тыңшыларды ашу қабілеті туралы бірнеше анекдоттарды баяндап, Ибн Тулун халифалық соттың әрбір хат-хабарларын тексеру үшін канцелярия құрылған деп мәлімдейді. Оның құл-әскер ретінде қалыптасқанын ескерсек, Ибн Тулунның режимі көптеген жағынан ислам саясатының екі негізгі парадигмаларының біріне айналған "жүйеге" тән болды. Бұл режимдер тұрақты армияның күш-қуатына негізделген, бірақ Хью Кеннедидің айтуынша, "әскерлерге ақы төлеу үкіметтің басты басты міндеті болды". Сондықтан да, 879 жылы Мысыр мен Сирияның қаржысын қадағалауды келесі 70 жыл бойы Мысырдың қаржы аппаратына үстемдік еткен әл-Мадхараи бюрократиялық әулетінің негізін қалаушы Әбу Бакр Ахмад ибн Ибрахим әл-Мадхараиға тапсырды. Закы М. Хассанның айтуынша, "жаңбырлы дәлелдер Тулунидтің экономикалық және қаржылық саясатын мұқият бағалауға мүмкіндік бермейді", бірақ Тулунид режимімен қамтамасыз етілген бейбітшілік пен қауіпсіздік, тиімді әкімшілік құру, суару жүйесін жөндеу және кеңейту, сонымен қатар Нил өзенінің су тасқыны тұрақты түрде жоғары деңгейі кірістің едәуір өсуіне әкелді. Ибн Түлүн қайтыс болған кезде жер салығынан түскен табыс Ибн әл-Мудаббирдің тұсында 800 000 динардан 4,3 миллион динарға дейін өсті, ал Ибн Түлүн өзінің мұрагеріне он миллион динардың салықтық резервін қалдырды. Бұл үшін салық салу және жинау жүйесін реформалау, соның ішінде салық шаруашылығын енгізу маңызды болды, бұл сонымен бірге жаңа жер иеленуші класының пайда болуына әкелді. Қосымша кірістер коммерциялық қызметтен, әсіресе тоқыма және әсіресе зығырдан алынды. Ибн Тулунның режимі өте орталықтандырылған, бірақ сонымен қатар "Мысырдың коммерциялық, діни және әлеуметтік элитасының қолдауына ие болу үшін үнемі күш салған" Закы М. Хассанның айтуынша. Бай саудагер Ма'мар әл-Жаухар Ибн Тулунның жеке қаржыгері және Ирактағы байланыстары арқылы бейресми барлау жүйесінің басшысы болды. Тарихшы Тьерри Бьянкустың айтуынша, Ибн Тулунның билігінің тағы бір "көрнекті ерекшелігі" - "христиандар мен яһудилермен қарым-қатынастың сапасы"; Иерусалим Патриархы Илия III-нің Палестинаны қолға алған кезде жазған хатына сәйкес, ол Иерусалимнің, тіпті провинциялық астана Рамланың әкімшісі ретінде мәсіхшілерді тағайындады, осылайша мәсіхшілерді қудалауға тоқтатқан және шіркеулерді жаңартуға рұқсат берген.
Сирияға кеңейту
870-ші жылдардың басында Аббасид үкіметінде үлкен өзгеріс болды, өйткені Аббасид ханзадасы әл-Муваффак империяның іс жүзіндегі регенті ретінде туындайды, оның ағасы халифа әл-Му'тамидті (870-892) шеттетеді. Ресми түрде әл-Муваффак халифаттың шығыс жартысын, ал әл-Мутамидтің ұлы және бірінші мұрагері әл-Мұфаувад батысты түрік генералы Муса ибн Буганың көмегімен бақылады. Шын мәнінде әл-Муваффақ биліктің шын тізгінін ұстады. Ал Муаффақ, солтүстікке қарай Саффаридтер мен Ирактағы Занж көтерілісі арқылы Аббасид үкіметінің қауіп-қатерлеріне, сондай-ақ түрік әскерлерін бақылауға алу және халифалық үкіметтегі ішкі шиеленісті басқарумен айналысты. Бұл Ибн Тулунға Мысырдағы өз орнын нығайтуға мүмкіндік берді. Ибн Түлүн өзін Занж қақтығысынан аулақ ұстады, тіпті әл-Муфаувадты өзінің билеушісі ретінде танудан бас тартты, ол өз кезегінде оны өз лауазымында растамады. Ибн Тулун мен әл-Муваффак арасындағы ашық қақтығыс 875/6 жылы орталық үкіметке үлкен табыс жіберген кезде басталды. Халифа мен оның күшті ағасы арасындағы бәсекелестікке арқа сүйеген Ибн Түлүн өз позициясын сақтап қалу үшін салықтардың үлкен бөлігін әл-Мутамидке әл-Мувафқаққа емес, 2,2 миллион динарға жіберді. Ал, әл-Муваффақ, ол Занжға қарсы күресте өзін провинциялық кірістердің негізгі үлесіне құқылы деп санайды, бұл жағдайды ашуланды, сондай-ақ Ибн Тулун мен оның ағасы арасындағы мылжыңдықтарды ашуланды. Әл-Муваффак өз орнына ерікті адам іздеді, бірақ Бағдадтағы барлық лауазымды адамдарды Ибн Тулун сатып алды және бас тартты. Әл-Муваффак Мысыр билеушісіне өзінің отставкаға кетуін талап етіп хат жіберді, бірақ соңғысы болжауға болатындай, бас тартты. Екі жақ та соғыс бастауға дайын. Ибн Тулун флот құрып, өз шекаралары мен порттарын, соның ішінде Александрияны, және Фустатты қорғау үшін Рауда аралында жаңа бекіністі нығайтты. Әл-Муваффақ Мұса ибн Буғаны Мысырдың губернаторы етіп тағайындап, оны әскерлерімен бірге Сирияға жіберді. Бұл жағдайда, әскерлерге ақы төлеу мен керек-жарақтардың жетіспеушілігі және Ибн Тулун әскерінің тудырған қорқынышынан Мұса Раккадан әрі қарай жетпеді. Он ай бойы әрекетсіз болып, әскерлері көтерілгеннен кейін Мұса Иракқа оралды. Мұтамидті қолдау және әл-Мувафқа қарсылық білдірудің ашық белгісі ретінде Ибн Түлүн 878 жылы "Имандылардың қолбасшысының қызметшісі" (мавля амир әл-муминин) атағын алады. Ибн Тулун енді бастамашылықты қолға алды. Жас кезінде Византия империясымен Тарс қаласында болған шекаралық соғыста қызмет еткен ол енді Киликияның шекаралық аудандарына (Тугур) басшылық етуді өтінді. Ал Муваффак бастапқыда бас тартты, бірақ Византияның алдыңғы жылдардағы табыстарынан кейін әл-Мутамид ағасына басым болды және 877/8 жылы Ибн Тулун Сирия мен Киликия шекарасының бүкіл жауапкершілігін алды. Ибн Тулун өзі Сирияға аттанды. Ол жақында қайтыс болған Амажур ұлының бағынуын қабылдады, оны Рамланың губернаторы етіп тағайындады және Дамаск, Хомс, Хама және Алеппоны иеленуге кірісті. Дамаскте Ибн Тулун өзінің ескі қарсыласы Ибн әл-Мудаббирді кездестірді, ол Мысырдан шығарылғаннан бері Палестина мен Дамаск үшін Амажур ретінде қызмет етті. Ибн әл-Мудаббирге 600 000 динар айыппұл салынды және түрмеге жабылды, ол 883-884 жылдары қайтыс болды. Алайда, провинциялық әкімшілікте ол Амажурдың қол астында қызмет еткен адамдарды қалдырды. Тек Алеппоның губернаторы Сима әл Тавил қарсылық көрсетті және Антиохияға қашты. Ибн Тулун Сима жерлестерінің бірі өлтіргенге дейін қаланы қоршап алды. Содан кейін ол Тарс қаласына барып, Византияға қарсы жорыққа дайындала бастады. Алайда оның көптеген сарбаздарының болуы бағаның тез өсуіне әкеліп соқты, бұл тарсиандықтардың арасында үлкен қаскөйлік туды, олар оның кетуін немесе әскерін азайтуын талап етті. Осы кезде Мысырдан хабар келді, оның регенті ретінде қалдырған ұлы Аббас өзінің айналасындағылардың ықпалымен өз орнын иеленуге дайындалып жатыр екен. Ибн Тулун тез арада Тарсудан кетіп қалды, бірақ Мысырдағы жағдай туралы көбірек ақпарат келіп, Аббас шынайы қауіп төндірмейтінін анықтай бастаған кезде, Ибн Тулун Сирияда көбірек уақыт өткізуге және өз билігін нығайтуға шешім қабылдады. Ол Симадағы әділетсіздіктерді жойды, Алеппоға (өзінің Лулу'ымен) және Харранға әскерлер орнатты, Бану Килаб тайпасының және олардың басшысы Ибн әл-Аббастың ынтымақтастығын қамтамасыз етті және бүлікші Мұса ибн Атамишті тұтқындады. Сирияны басып алғаннан кейін Ибн Тулун Акканы қайта нығайтуды бұйы�...
Соңғы жылдары және өлімі
Сириядан оралғаннан кейін Ибн Тулун өзінің бақылауындағы монеталар сауытының монеталарына халифа мен оның мұрагері әл-Муфаувадтың монеталарына өз есімін қосты. 882 жылдың күзінде Тулунид генерал Лулу аббасидтерге көшті. Сонымен қатар, Тулунидтер Тарсустың губернаторы болып тағайындалды, ал Тугур қайтыс болды, ал оның орнындағы Язаман әл Хадим халық қолдауымен Тулунидтердің билігін мойындаудан бас тартты. Ибн Тулун өзімен бірге Сирияға кетіп, қамалған Аббасты өзімен бірге алып, Тарс қаласына бет алды. Дамаскіде ол әл-Мутамидтен хабар алып, әл-Халифаның Самарадан қашып, Сирияға бет алғанын айтады. Әл-Мутамидті қамауға алу Ибн Түлунның мәртебесін арттырмақ еді: мұсылман әлеміндегі саяси заңдылықтың жалғыз көзі оның бақылауында ғана емес, сонымен қатар ол халифаның "құтқарушысы" ретінде де көріне алатын еді. Сондықтан Ибн Тулун әл-Мутамидтің келуін тоқтап, күтуге шешім қабылдады. Алайда, халифаны Мосул губернаторы Исхак ибн Кундаг Евфрат өзенінің жағасындағы әл-Хадитадан ұстап алды, ол халифаның ертіп жүрушілерін жеңіп, оны Самараға (883 жылдың ақпан айында) және одан оңтүстікке, Васитке, әл-Муваффак оны жақсырақ бақылай алатын жерге әкелді. Бұл екі билеуші арасындағы қақтығысты қайтадан ашты: әл-Муваффак Исхак ибн Кундайды Мысыр мен Сирияның губернаторы етіп тағайындады - шын мәнінде бұл негізінен символикалық тағайындау, ал Ибн Тулун Дамаскіде әл-Муваффакты узурпатор деп айыптаған, халифке жамандық жасағандығын айыптап, оның мұрагерліктегі орнын жарамсыз деп жариялады және оған қарсы джихад шақырды. Тек үш қатысушы, соның ішінде Мысыр басшысы Бакар ибн Кутайба, джихадқа шақыруды жариялаудан бас тартты. Ибн Тулун өзінің бәсекелесінің Тулундық домендердегі мешіттердегі жұма уағыздарында лайықты түрде айыпталған, ал Аббасид регенті Ибн Тулунды лайықты түрде айыптады. Алайда, жауыздыққа толы сөздерге қарамастан, бір-біріне қарсы әскери іс-қимыл жасамады. Халифаны қолға алмағаны үшін Ибн Тулун Тарс қаласына қарсы шықты. Ол Әлепподағы Лулу орнына Абдалла ибн Фатхты тағайындады және Киликияға жеке жүріп кетті. Мысыр билеушісі 883 жылдың күзінде Тарсусты қоршауға алды, бірақ Язаман жергілікті өзенді бұрып, Тулунидтер лагерін су басып, Ибн Тулунды шегінуге мәжбүр етті. Ибн Тулун Мысырға оралғанда ауырып, оны дөңгелекті көлікпен Фустатқа алып барды. Сол жылы исламның екі қасиетті қаласы - Мекке мен Мединаны басып алу жорығы да сәтсіз аяқталды. Мысырға оралғанда, ол Баккарды тұтқындауға бұйрық берді және оның орнына Мұхаммед ибн Шадхан әл-Жаухариді тағайындады. Алайда, Бакардың қайырымдылық қорының басшысы болған кездегі есептерін мұқият тексеруден кейін, ешқандай заңсыз пайдаланғандықтар байқалмады. Ибн Тулун оны босатуды бұйырса да, қарттар мен науқастар оның камерасынан шығуға қарсы болды. Сонымен қатар, Ибн Тулунның өзі де ауырып кетті. "Мусульмандар, христиандар және яһудилер, соның ішінде әйелдер мен балалар, Мұқатамның қапталына жеке-жеке жиналып, Құдайдан оны құтқаруды сұрады", - деп жазды Бьянкис, бірақ Ибн Тулун 884 жылы 10 мамырда Фустатта қайтыс болды және Мұқатамның беткейінде жерленді. Әл-Балауидің айтуынша, Ибн Тулун өзінің мұрагеріне 24 000 қызметші, 7000 адам және 7000 жылқы, 3000 түйе, 1000 қашыр, 350 салтанатты жылқы және 200 толық жабдықталған соғыс кемесі қалдырған.
Мұрагерлік және оның салдары
Ибн Тулун қайтыс болғаннан кейін, Хумаравейх Тулун элитасының қолдауымен қарсылықсыз билік басына келді. Ибн Тулун өзінің мұрагеріне "тәжірибелі әскер, тұрақты экономика және тәжірибелі қолбасшылар мен бюрократтар тобы" қалдырды. Хумаравейх Тавахин шайқасында Аббасидтер оны құлатуға тырысқанда өз билігін сақтап қалды және тіпті қосымша аумақтық табыстар да жасады, бірақ оның ысырапшылдық шығыны қазынаны тозды, ал 896 жылы оның өлтірілуі Тулунидтер режимі тез құлдырауға ұшырады. Ішкі қақтығыстар тулунидтердің қуатын кемітті. Құмаравайдың ұлы Жейш өзінің ағасы Мудар ибн Ахмад ибн Тулунды өлтірген маскүнем еді; ол бірнеше айдан кейін ғана орнынан алынып, оның орнына ағасы Харун ибн Құмаравай келді. Харун да әлсіз билеуші болды, ал оның ағасы Рабианың Александриядағы көтерілісі басылса да, тулунидтер сол уақытта басталған карматтықтардың шабуылдарына қарсы тұра алмады. Сонымен қатар, көптеген қолбасшылар Аббасидтерге көшті, олардың билігі әл-Муваффактың ұлы халифа әл-Мутадидтің қабілетті басшылығымен қайта жанданды. Ақырында, 904 жылдың желтоқсанында Ибн Тулунның тағы екі ұлы, Әли мен Шейбан, немерелерін өлтіріп, Тулун мемлекетін өз қолдарына алды. Бұл оқиға Сириядағы басты қолбасшыларды кері бұрып, Сирия мен Мысырды 905 жылы қаңтарда Фустатқа кірген Мұхаммед ибн Сүлеймен әл-Катибтің басшылығымен Аббасидтер тез әрі салыстырмалы түрде қарсылықсыз қайта басып алды. Ибн Тулунның үлкен мешітін қоспағанда, жеңімпаз Аббасид әскерлері әл-Катайды тонаған және оны қиратып тастаған.
Ұрпағы
Әл-Балауидің айтуынша, Ибн Тулунның әр түрлі әйелдері мен кәнизактарынан 33 баласы, 17 ұлы мен 16 қызы болған. Балауидің жалғыз қазіргі заманғы басылымы мынадай тізімді ұсынады: Ер балалар: Әбу әл Фадл әл Әббас (ең үлкені), Әбу әл Жейш Хумаравайх, Әбу әл Ашаир Мудар, Әбу әл Мукаррам Рабиа, Әбу әл Мақаниб На Шайбан, Әбу Хид 'Ияд, Әбу Мад Аднан, Әбу әл Карадис Казраж, Әбу Хабшун Ади, Әбу Шуджа Киндах, Әбу Мансур Ағлаб, Әбу Джах Майсара, Әбу әл Бақа Худа, Әбу әл Мувад Гассан, Әбу Фараж әл Мубарак, Әбу Абдалла Мұхаммед және Әбу әл Фатжаффар. Қыз балалар (тек 15 есім тізімделгенін ескеріңіз): Фатима, Ламис, (оқылмайтын), Сафия, Хадиджа, Маймуна, Марям, Аиша, Умм әл Худа, Мумина, Азиза, Зейнаб, Самана, Сара және Гурайра.
Male children: Abū al Faḍl al ʿAbbās (the eldest), Abū al Jaysh Khumārawayh, Abū al Ashāʾir Muḍar, Abū al Mukarram Rabīʿah, Abū al Maqānib Shaybān, Abū Nāhiḍ 'Iyāḍ, Abū Maʿd ʿAdnān, Abū al Karādīs Kazraj, Abū Ḥabshūn ʿAdī, Abū Shujāʿ Kindah, Abū Manṣūr Aghlab, Abū Lahjah Maysarah, Abū al Baqāʾ Hudā, Abū al Mufawwaḍ Ghassān, Abū al Faraj Mubārak, Abū ʿAbdallāh Muhammad, and Abū al Fataj Muẓaffar. Female children (note that only 15 names are listed): Fāṭimah, Lamīs, (unreadable), Ṣafiyyah, Khadījah, Maymūnah, Maryam, ʿĀʾishah, Umm al Hudā, Muʾminah, ʿAzīzah, Zaynab, Samānah, Sārah, and Ghurayrah.
Мұра
Ибн Тулунның билігі тек Мысыр үшін ғана емес, бүкіл ислам әлемі үшін маңызды оқиға болды. Мысырдың өзі үшін оның билігі перғауынның шет елдік императорлық билікке бағынышты пассивтік провинция болуын тоқтатқаннан бері алғаш рет ел ретінде бұрылыс нүктесін белгілейді және тағы бір рет өз алдына саяси актер болды. Ибн Тулун құрған жаңа аймақ, Мысыр мен Сирияны, сондай-ақ Джазира мен Киликияны және Мағрибтің шығыс бөліктерін қамтыған, шығысқа қарай ислам жерлерінен бөлінген жаңа саяси аймақты құрды, бұл Рим / Византия және Сасанидтер арасындағы шекараны қалпына келтірді. Мысыр Ибн Тулунның билігінің негізі болды; ол экономиканы қалпына келтіруге, сондай-ақ автономды бюрократия, армия және флот құруға ерекше көңіл бөлді. Бұл саясатты кейіннен Мысырдағы режимдер, Ихшидилер (935-969 жж.) және ақырында Фатимидтер (969-1171 жж.) жалғастырды, олар Мысыр байлығын Сирияның кейбір бөліктерін немесе тіпті көп бөлігін басқару үшін қолданды. Шынында да, Тьерри Бьянкис айтқандай, Сириядағы Ибн Тулунның билік еткен аумағы кейінгі Мысырдағы Саладин мен Мамлюк сұлтандарының билігімен ерекше ұқсастығы бар еді. Тарихшы Мэтью Гордонның айтуынша, Ибн Тулунның аббасидтермен қарым-қатынасы және олардың өз бетімен билік етуін іздеуі - "тулундықтардың тарихының басты мәселесі". Қазіргі ғалымдар Ибн Тулунның саясатын "байқап теңгерімдеу актісі" деп қарастырады және ол ешқашан халифалықтан толықтай бөлінбегенін, ал әл-Мутамидке айқын түрде адал болғандығын, өйткені ол күшсіз беделді адам болған. Дегенмен, оның билігі кезінде автономияны арттыру бағыты айқын көрінеді. Аббасидтер үкіметімен қарым-қатынастарында әл-Муваффакпен болған қақтығысы басым болды, бұл соңғысының Мысырға бақылау орнатуға тырысуынан туындады. Бұл мемлекет Занжға қарсы қымбат соғыста қажет болды. Мэтью Гордонның айтуынша, Ибн Тулунның көптеген шаралары "ирақтағы әл-Муваффак пен оның (негізінен түрік) әскери тобының амбицияларына қарсы императорлық мүдделерді қорғаудың құралы болды, сондай-ақ олар Тулундықтардың билігін нығайту үшін жасалды". Ибн Түлун кем дегенде екі рет (871 және 875/6 жылдары) халифа қазынасына үлкен сома жібергенін ескере отырып, әл-Муваффақпен қақтығысу болмаса, бұл жиірек орын алатын ма деген сұрақ ашық болып қала береді. Дегенмен, кері қарай қарасақ, Ибн Тулунның ислам тарихының кең мағынасында Аббасид халифатының ыдырауы мен провинцияларда жергілікті династиялардың өсуінің херальды ретінде рөлі. Бұл әсіресе Хумаравайхтың мұрагерлік билігі кезінде айқын болды: Тьерри Бьянкус түсіндіргендей, "бұл Аббасид тарихында осындай үлкен және бай аумақты басқаруға қатысты бірінші рет болды, оның заңдылығы оны тағайындаған халифадан алынған, мұрагерлікпен заңдылығын талап еткен халифа ашық түрде алмасты. Осылайша, Закы М. Хасан Ибн Тулунды "Харун әл Рашид заманында халифаның және мемлекет басшыларының жеке қызметінде болған түрік құлдарының үлгісі" деп атайды, ал олардың амбициясы мен интригалық және тәуелсіздік рухы оларды исламның шынайы қожайындарына айналдырды ".