Кіріспе

Маврикий жері мен халқының тарихнамасы

Маврикийдің белгілі және кейде ресми түрде құжатталған тарихы шамамен б.з.д. 1500-1000 жылдар аралығында ханнан бұрынғы Тайваньнан австронезиялықтардың (құжатталмаған) таралуымен, содан кейін арабтармен (португалдық карталарда құжатталған), одан кейін португалдықтармен және 16 ғасырдың басында еуропалық карталарда пайда болуымен басталады. Маврикий Нидерланды, Франция және Ұлыбританияның отарлауына түсті және 1968 жылдың 12 наурызында тәуелсіздік алды.

Ашылу

Маврикийді алғаш рет португалдар ресми түрде ашқан, бұл португалдық карталармен расталған. Бұл аралдың ең алғашқы тарихи дәлелі 1502 жылы итальяндық дипломат/тыңшы Альберто Кантино Португалиядан ұрлаған Кантино планыферасында көрінеді. Кантино Маскарен аралдарын (Реюньон, Маврикий және Родригес) көрсететін үш аралды бейнелейді және оларды Дина Маргабин, Дина Ароби және Дина Моразе деп атайды. Кантино планыферасында Каргадос Карахос (Сент-Брандон) атолдары да baixos (сайып сулар) ретінде көрсетілген. Орта ғасырдағы араб әлемі Үнді мұхитындағы аралдар аймағын Ваквак деп атаған.

Португалиялық ашылулар (15071513)

Кейін Маврикийді португалдар 1507 және 1513 жылдар аралығында қайтадан тауып, аралына келді. Маврикий мен оны қоршаған аралдар Педро Маскаренхастың құрметіне Маскарен аралдары (Ilhas Mascarenhas) деп аталды. Диого Рибейроның ресми әлем картасында "батыстан шығысқа қарай, бірінші арал – "Маскаренхас", екіншісі – "Санта Аполлония", ал үшіншісі – "Доминго Фроиз" деп сипатталған. Үш арал (Реюньон, Маврикий және Родригес) бірнеше жыл бұрын Бенгалия шығанағының жағалауын зерттеу кезінде Тристао да Кунья басқарған экспедицияда кездейсоқ табылды. Экспедиция циклонда тап болып, бағытын өзгертуге мәжбүр болды. Осылайша, капитан Диого Фернандес Перейраның "Cirne" кемесі 1507 жылдың 9 ақпанында Реюньон аралын көріп шықты. Олар сол күнді құрметтеп, аралды "Санта Аполлония" ("Аулие Аполлония") деп атады. Маврикий дәл сол экспедиция кезінде кездестіріліп, "Cirne" деп, ал Родригес "Diogo Rodrigues" деп аталды. Бес жыл өткен соң, аралдарға Педро Маскаренхас келді, ол бүкіл аймаққа "Маскарен" деген атты таңдады. Португалиялықтар оқшауланған бұл аралдарға қызығушылық танытпады, себебі олар Азияда – Гоада, Малабар жағалауында, Цейлон (қазіргі Шри-Ланка) аралында және Малайзия жағалауында бекініп қалған еді. Олардың Африкадағы негізгі базасы Мозамбикте орналасқандықтан, португалдық теңізшілер Үндістанға Мозамбик арнасы арқылы өтуді артық көрді. Солтүстіктегі Комор аралдары кемелер тоқтауы үшін ыңғайлы порт болып танылды. Сөйтіп, португалдар бұл аралда тұрақты колония құрмады.

Француз билігі (1715-1810)

Голландиялықтар аралдан бас тартқаннан кейін, 1715 жылдың қыркүйегінде Гийом Дюфрен д’Арсель Индияға қарайтын жолда осы портына қонды және оны француз колониясы деп жариялады. Ол аралды «Иль де Франс» деп атады. Алты жыл өткен соң, 1721 жылы француздар аралды толық басып алды. Дегенмен, «Иль де Франс» 1735 жылдан бастап, француз губернаторы Маэ де Ла Бурдонна келгеннен кейін ғана тиімді дамуға көшті. Маэ де Ла Бурдонна «Jardin Pamplemousses» бағында бұрыш, даршын және гвоздика сияқты дәмдеуіштерді отырғызды. Маэ де Ла Бурдонна Порт-Луиді теңіз базасы және кеме жасау орталығы ретінде құрды. Оның басшылығымен көптеген ғимараттар салынды, олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған: Үкімет үйінің бір бөлігі, Памплемусстағы Мон Плезир сарайы және Желілік казармалар. 1729 жылдың басында Пондичерриден келген үндістер «La Sirène» кемесімен Маврикийге келді. Бұл шеберлерге жұмыс келісімшарттары 1734 жылы, олар бостандыққа шыққанда қол қойылды. Арал 1767 жылға дейін француз Ост-Индия компаниясының басқаруында болды. 1796 жылы француз отаршылары Париж үкіметі құлдықты жоюға тырысқанда француз билігінен бөлініп, жергілікті отаршылар үкіметтік өкілдері Бако мен Бернельді қуғынға шығарды. Француз билігі кезінде Африканың Мозамбик, Мадагаскар және Занзибар сияқты елдерінен құлдар әкелінді. Осының салдарынан, 30 жыл ішінде арал халқының саны 15 000-нан 49 000-ға дейін өсті. 18 ғасырдың соңында арал халқының шамамен 80 пайызы африкалық құлдарды құрады, ал 19 ғасырдың басында аралда 60 000 құл болды. 1806 жылы генерал-губернатор Шарль Матье Исидор Декаен Маэ де Ла Бурдоннаның құрметіне Маэбург қаласын құрды. Бұл қала бастапқыда Бург Маэ деп аталды. Сол жылдан бастап 1810 жылға дейін аралды француз үкіметі тағайындаған шенеуніктер басқарды, бірақ француз революциясы кезінде қысқа мерзімге қала тұрғындары Франциядан тәуелсіз үкімет құрды. Наполеон соғыстары кезінде «Иль де Франс» француз каперлерінің британдық сауда кемелеріне сәтті шабуылдар ұйымдастырған базасына айналды. Бұл шабуылдар 1810 жылға дейін жалғасты, содан кейін аралды басып алу үшін күшті британдық экспедиция жіберілді. 1810 жылдың тамызында Гранд-Порттағы алдын ала шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ сол жылдың желтоқсанында Родригестен басталған негізгі шабуыл сәтті болды. Бұрын 1809 жылы британдықтар Родригеске тек таза су мен азық-түлік алу үшін келген болатын. 1810 жылдың қараша айының соңында британдықтар аралдың солтүстігінде, Кап-Мальхерусқа жақын жерге көптеп қонды және француздарды жеңіп алды, олар 1810 жылдың 3 желтоқсанында капитуляциялады. 1814 жылғы Париж шарты бойынша «Иль де Франс», енді «Маврикий» деп аталды, Родригес және Сейшель аралдарымен бірге Ұлыбританияға берілді. Капитуляция шартында британдықтар арал тұрғындарының тілін, әдет-ғұрыптарын, заңдарын және дәстүрлерін сақтауға кепілдік берді.

Британдық билік (1810 1968)

Француз теңіз күштерінің Наполеон соғыстары кезіндегі жалғыз жеңісіне қарамастан, 1810 жылғы 19 және 20 тамызда Пьер Буве басқарған флоттың Гранд-Порт шайқасындағы жеңісіне дейін Маврикий 1810 жылғы 3 желтоқсанда коммодор Жосиас Роули басқарған британдықтар тарапынан басып алынды. Аралға иелік етуі төрт жылдан кейін Париж шартымен (1814) расталды. Француз институттары, соның ішінде Наполеон заң кодексі сақталды. Ол кезде француз тілі ағылшын тілінен гөрі кеңінен қолданылып жатты. Роберт Таунсенд Фаркуар басқарған британдық әкімшілік жылдам әлеуметтік және экономикалық өзгерістерге ұшырады. XIX ғасырдың маңызды тұлғасы – аралас текті журналист Реми Ольер. 1828 жылы Маврикийде тері түсі бойынша кемсітушілік ресми түрде жойылды, бірақ британдық губернаторлар түрлі текті адамдарға аз билік берді және тек ақ адамдарды ғана жетекші лауазымдарға тағайындады. Реми Ольер Виктория патшайымына түрлі текті адамдарды үкімет кеңесіне қабылдауға рұхсат беру үшін петиция жазды, және бұл бірнеше жылдан кейін мүмкін болды. Ол сондай-ақ Порт-Луисті муниципалитетке айналдырды, осылайша азаматтар қаланы өздері сайлаған өкілдер арқылы басқара алды. Порт-Луисте оның құрметіне көше аталды, ал 1906 жылы оның бюсті Jardin de la Compagnie бағында орнатылды. Ең маңызды оқиғалардың бірі – 1835 жылғы 1 ақпанда құлдықты жою болды. Француздар Африка мен Мадагаскардан әкелінген құлдарын жоғалтқандықтан, плантаторлар екі миллион фунт стерлинг өтемақы алды. Сэр Джордж Фергюсон Боуэн 1879 жылдан 1883 жылға дейін губернатор болды. Маврикий креолдарының тегі плантация иелері мен қант плантацияларында жұмыс істеу үшін әкелінген құлдарға дейін жетеді. 1835 жылғы 1 ақпанда құлдық жойылғаннан кейін Маврикийде қарқынды қант плантациялары үшін бейімделетін жұмыс күшінің арзан көзін қамтамасыз етуге тырысты. Келісімшарт бойынша жұмыс істеуге қытай, малай, африка және мадагаскарлық жұмысшылар тартылды, бірақ ақырында Маврикийге қажетті жұмысшыларды Үндістан жеткізді. Үнді жұмыс күшін қарқынды пайдаланудың бұл кезеңі британдық билік кезінде болды, көптеген қатыгез оқиғалар мен келісімшарт жасасқандардың құрметі үшін ұзақ күрес болды. Осы кезеңде келісімшарт жасасқандарға қолданылатын термин, кейіннен Маврикийдің азиялық тегіндегі тұрғындарына қатысты кемсітуші атауға айналды – "кули". Арал көп ұзамай келісімшарт бойынша жұмысшылар саудасының маңызды орталығына айналды, мыңдаған үндістер Калькуттадан немесе Карикалдан жолға шықты; олар аралдың әлеуметтік, саяси және экономикалық бейнесін өзгертіп қана қоймай, кейбіреулері Батыс Үндістанға дейін барды. Индо-маврикийліктер 1835 және 1924 жылдар аралығында Кули Гат арқылы келген, 1835 жылы құлдық жойылғаннан кейін келісімшарт бойынша жұмыс істеу үшін Үндістаннан келген иммигранттардың ұрпақтары. Индо-маврикийлік қауымдастығына Үнді субконтинентінен мұсылмандар (халықтың шамамен 17%) кіреді. 1850 жылғы Ямсе Гун төңкерісі сияқты оқиғалар Үндістаннан жаңа келген мұсылмандарға қарсы этникалық шиеленістердің күшті екенін көрсетті. Франко-маврикийлік элитасы барлық ірі қант плантацияларын бақылап, бизнес пен банктік істерде белсенді болды. Үнді халқының саны артып, дауыс беру құқығы кеңейген сайын саяси билік франко-маврикийліктер мен олардың креолдық одақтастарынан индо-маврикийліктерге ауысты. 1901 жылғы қарашада Махатма Ганди Оңтүстік Африкадан Үндістанға бара жатқанда Маврикийге келді. Ол аралда екі апта болды және индо-маврикийлік қауымды білімге қызығушылық танытуға және саясатта белсенді рөл атқаруға шақырды. Үндістанға оралғаннан кейін ол Манилал Доктор есімді жас заңгерді индо-маврикийліктердің жағдайын жақсарту үшін жіберді. Үндістан, Қытай, Африка және Еуропа халықтарының мозаикасының кездесуі гибридтеу және мәдениеттер арасындағы тартыстар мен диалогтар процесін бастады, оны ақын Хал Торабулли "кулитуд" деп атады. Бұл әлеуметтік шындық өзгелікке ашық болмыстың маңызды анықтамасы болып табылады және ол Маврикийде кеңінен қолданылады, онда ол әртүрліліктің гуманизмін білдіреді. 1869 жылы Суэц каналының ашылуы Маврикий арқылы өтетін кемелердің санын азайтты. Бұл жергілікті экономикаға кері әсер етті. 1920 жылдары үнді қауымдастығы (көбінесе қант плантацияларының жұмысшылары) мен франко-маврикийліктер арасында қақтығыстар туындады, нәтижесінде көптеген үнділер қаза тапты. Осыдан кейін 1936 жылы Морис Кюре жұмысшылардың мүдделерін қорғау үшін Маврикийдің Еңбек партиясын құрды. Бір жылдан кейін Кюренің орнына порт жұмысшыларының қолдауын алуға тырысқан Эммануэль Анкетил келді. Оның қайтысынан кейін Гай Роземон партия басшылығына өтті. 1934 жылы жағалау артиллериясы мен жаяу әскер бөлімдерінен құралған Маврикийдің аумақтық күштері құрылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың күшеюіне байланысты күш екі батальоннан тұруға дейін кеңейді. 1943 жылы ол Маврикий полкі деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде мыңдаған маврикийліктер әскери еңбекшілер, құрылысшылар немесе жаяу әскер сарбаздары ретінде ерікті немесе міндетті түрде қызмет етті. Көптегендері Таяу Шығыс және Оңтүстік Еуропадағы Корольдік пионерлік корпусында қызмет етті. Франко-маврикийліктердің бірнешесі Арнайы операциялар атқарушылары, британдық әскер немесе Еріккі француз күштері ретінде қызмет еткен кезде қаза тапты. 1943 жылғы желтоқсанда 1000 сарбаздан тұратын Маврикий полкі Мадагаскарда көтеріліс жасады, өйткені әскерлер Маврикийде ғана қызмет етуге міндеттелгенін еске түсірді. Маврикий кабельдік және сымсыз ақпарат жинау үшін, сондай-ақ жапондық суалты қайықтары мен неміс "Муссон" тобының қызметіне қарсы тұру үшін маңызды база болды. 1940 жылы британдықтар 1500-ден астам Орталық Еуропа еврейлерінің Палестинаға кіруіне тыйым салып, оларды 1945 жылға дейін Бо-Бассенде ұстап тұрды. 1948 жылғы тамызда жаңа құрылған Заң шығару кеңесі үшін өткен сайлау (1947 жылғы қайта қарастырылған Конституция бойынша) Маврикийдің өзін-өзі басқаруға жасаған алғашқы қадамдары болды. Бұл әйелдердің алғаш рет өкілдік еткен және көптеген индо-маврикийліктер мен креолдар сайланған алғашқы рет болды. Бұрынғы Үкімет кеңесі 19 сайланған мүше, губернатор тағайындаған 12 мүше және 3 экс-официалды мүшеден тұратын жаңа Заң шығару кеңесімен алмастырылды. Заң шығару кеңесінің алғашқы отырысы 1948 жылғы 1 қыркүйекте өтті.

Тәуелсіздік (1968)

1961 жылдан кейін тәуелсіздік күресі күш алды, британдықтар қосымша өзін-өзі басқаруға және соңында тәуелсіздікке жол беруге келіскен кезде. 1967 жылғы заң шығарушы жиналыстың сайлауында Маврикийдің Еңбек партиясы (MLP), Мұсылмандық әрекет комитеті (CAM) және Тәуелсіз ілгерілеу блогы (IFB) – дәстүрлі индуисттік партиясы көпшілік дауысқа ие болды. Бұл, Сер Гаэтан Дюваль мен Жюль Коэнигтің Маврикийдің әлеуметтік-демократиялық партиясының (PMSD) франко-маврикийлік және креолдық қолдаушыларының қарсылығына қарамастан болды. Еңбек партиясы, IFB және CAM коалициясы «Тәуелсіздік партиясы (Маврикий)» деп аталды. 1968 жылдың 12 наурызында отарлық үкіметтің бас министрі Сэр Сеувосагур Рамгулам тәуелсіздік алғаннан кейін алғашқы премьер-министр болды. 12 наурыз күні Махатма Гандидің 1930 жылдың 12 наурызында өткізген тұз жорығымен сәйкес келу үшін таңдалды. 1965 және 1968 жылдар аралығында Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген британдық әскерлердің көмегімен тоқтатылған бірнеше этникалық қақтығыстар болды. Тәуелсіздікке дейінгі тайқымау салдарынан шамамен 300 адам қаза тапты. Британдық үкім 1968 жылдың 12 наурызында Маврикийдің тәуелсіздік туралы заңымен аяқталды. Британ монархы Елизавета II Маврикийдің королевасы ретінде мемлекет басшысы болып қала берді. Оның конституциялық өкілеттіктері Маврикийдің генерал-губернаторына жүктелді. Соңғы губернатор, Сэр Джон Шоу Ренни 1968 жылдың 27 тамызына дейін алғашқы генерал-губернатор болып қызмет етті. 1969 жылы билікте болған Еңбек партиясы, IFB және CAM (Тәуелсіздік партиясы (Маврикий)) коалициясы ыдырады, көптеген IFB депутаттары оппозицияға өтті, ал PMSD депутаттарының көпшілігі Еңбек партиясы мен CAM үкіметіне қосылды. Гаэтан Дювальді қолдамаған PMSD депутаттары Маврикий демократиялық одағы (UDM) атты жаңа партия құрды. 1969 жылы Пол Беренгер мен Хиералалл Бугалу басқаратын Маврикийдің радикалды қозғалысы пайда болды. МРҚ-ның алғашқы депутаты (Дев Вирахсавми) 1970 жылы №5 сайлау округінде өткен қосымша сайлауда IFB депутаты Лалл Джугнаттың қазасынан кейін сайланды. 1982 жылға дейін Сэр Сеувосагур Рамгулам премьер-министр болды, оның Еңбек партиясы Дювальдің PMSD партиясымен коалиция құрды. 1982 жылы Маврикийдің радикалды қозғалысы/Маврикийдің социалистік партиясы (МРҚ ПСП) коалициясы сайлауда үлкен жеңіске жетіп, билікке келді, Сэр Анеруд Джугнаут КК премьер-министр, ал Хариш Будху вице-премьер-министр болды. 1983 жылы коалиция бөлініп, Сэр Анеруд Джугнаут КК Маврикийдің социалистік қозғалысын (МСҚ) құрды, ол үкіметтік партия болды, ал Джугнаут премьер-министр болып қалды. 1982 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін Сэр Саткам Буолл Еңбек партиясынан шығарылды, бұл оны 1983 жылы Еңбек партиясына оралғанға дейін жаңа партия – Маврикийдің патриоттық қозғалысын (МПҚ) құруға итермеледі. Сэр Сеувосагур Рамгулам кейіннен генерал-губернатор болды. Сэр Саткам Буолл 1982 жылғы сайлаудағы ауыр жеңілістен кейін Маврикийдің Еңбек партиясынан (Маврикий) шығарылды және ол қысқа ғұмырлы болған жаңа партия – Маврикийдің патриоттық қозғалысын (МПҚ) құрды, бірақ 1983 жылы МРҚ ПСП үкіметінің құлауына дейін Еңбек партиясына қайта қабылданды. Буолл 1984-1991 жылдары Маврикийдің Еңбек партиясының президенті болды. 1990 жылы Сеувосагурдың ұлы Навин Рамгулам партия басшысы болды, бірақ 1991 жылғы сайлауда жеңіліске ұшырады, нәтижесінде Сэр Анеруд Джугнаут КК МРҚ МСҚ үкіметімен қайта сайланды. Маврикий Республикасы 1992 жылдың 12 наурызында жарияланды. Монархия жойылғаннан кейін Маврикийдің соңғы генерал-губернаторы Сэр Верасами Рингаду Маврикийдің алғашқы президенті болды, ол рәсімдік фигура ретінде қызмет етті.

Республика (1992-қазіргі уақытқа дейін)

1991 жылдың желтоқсан айында Конституцияға өзгерістер енгізіліп, Маврикий Ұлттар Достастығы құрамындағы республика болып жарияланды. Маврикий 1992 жылдың 12 наурызында республика мәртебесін алды, ал соңғы генерал-губернатор, сэр Верасами Рингаду уақытша президент болды. 1992 жылдың 30 маусымында оның орнын Касам Утем басты. Доктор Навин Рамгулам 1995 жылғы жалпы сайлауда МЛП-МММ коалициясын жеңіске жеткізіп, 13 жыл бойы премьер-министрлік қызметін атқарған сэр Анеруд Джугнаутты ығыстырды. 1997 жылы үкіметтік коалиция тарап, МММ оппозицияға өтті, ал доктор Навин Рамгулам премьер-министр лауазымында қалды. 2000 жылғы сайлауда сэр Анеруд Джугнауттың МСМ партиясы Пауль Беренджердің МММ партиясымен одақтасып, билікке оралды, соның нәтижесінде сэр Анеруд Джугнаут QC премьер-министр болып тағайындалды. Ол 3 жылдан кейін премьер-министрліктен кетіп, президенттік лауазымын иеленді. Сайланған үкіметтің қалған мерзімінде премьер-министрлік міндетін Пол Беренгер атқарды. 2005 жылғы жалпы сайлауда МЛП басқарылған Alliance Sociale коалициясы жеңіске жетті, доктор Навин Рамгулам премьер-министр болды, ал сэр Анеруд Джугнаут президенттік лауазымында қалды. 2010 жылғы жалпы сайлауда МЛП-МСМ-ПМСД коалициясы ("L'Alliance de l'Avenir" деп аталды) жеңіске жетіп, доктор Навин Рамгулам премьер-министр лауазымында қалды. Бір жылдан кейін сэр Анеруд Джугнаут президенттік лауазымынан кетіп, оның орнына заңгер және саясаткер Кайлаш Пурряг тағайындалды. Ол доктор Навин Рамгуламның басшылығымен көптеген жылдар бойы жоғары лауазымды министр болып қызмет еткен. 2014 жылғы жалпы сайлауда МСМ-ПМСД-МЛ коалициясы ("L'alliance Lepep" деп аталды) жеңіске жетіп, сэр Анеруд Джугнаут премьер-министр болды, ал Кайлаш Праяг 2016 жылға дейін президенттік лауазымында қалды. Одан кейін Амейна Гуреб Факим елдің тұңғыш әйел президенті болды. Алайда, ол 2018 жылдың наурыз айында қаржылық даудан кейін лауазымынан кетті. 2017 жылдың қаңтар айында премьер-министр Анеруд Джугнаут билікті ұлы Правиндке табыстап, отставкаға шықты. 2019 жылдың қарашасында Маврикийдің биліктегі Күресші Социалистік қозғалысы (МСМ) 2019 жылғы сайлауда орынның жартысынан астамын жеңіп, қазіргі премьер-министр Правинд Кумар Джугнаутты жаңа бес жылдық мерзімге бекітті. 2020 жылдың 25 шілдесінде жапондық MV Wakashio жүк тасушы кемесі Маврикийдің жағалауындағы коралл рифіне шағылып, таза лагунаға 1000 тоннаға дейін ауыр мұнай құйылды. Бұл мұнай төгілуі Батыс Үнді мұхитындағы ең ауыр экологиялық апаттардың біріне айналды. 2022 жылдың 5 желтоқсанында Порт-Луисте тіркелген және Маврикийдің Балық шаруашылығын жоспарлау және лицензиялау бөлімінен рұқсат алған Тайваньдық "Ю Фэн 67" ұзын сағалы кемесі 70 тонна дизель, 1 тонна ауыр май және 30-40 тонна жем-балықпен бірге Сент-Брандон рифтерінде суға батып кетті. Бұл 2022 жылы Маврикийде болған төртінші тайваньдық кеме апаты болды.