Кіріспе

Артроподтардың буынысты қосалқы мүшелерінің түріАртроподтардың аяғы - бұл буынысты қосалқы мүшелерінің түрі, әдетте, жүру үшін қолданылады. Артроподтардың аяқ сегменттеріне (подомерлер деп аталады) қолданылатын көптеген терминдер латын тілінен шыққан және сүйектер үшін қолданылатын терминдермен шатастыруға болады: кокса (бұйрық, : coxae), трохантер, жамбас (: жамбас, (: жамбас, tibiae), тарсус (: тарси), ишиум (: ишия), метатарсус, карпус, дактилус (бармақты білдіреді), пателла (: пателла). Топтар арасындағы аяқ сегменттерінің гомологиясын дәлелдеу қиын және көптеген пікірталастардың көзі болып табылады. Кейбір авторлар қазіргі кездегі буынтұқымдылардың ең соңғы жалпы ата-бабасы үшін аяққа он бір сегментке дейін болады, бірақ қазіргі буынтұқымдылардың сегіз немесе одан аз бөлігі бар. Ата-бабалардың аяғы соншалықты күрделі болуы қажет емес және басқа оқиғалар, мысалы, Хокс генінің функциясының бірінен соң бірі жоғалуы аяқ сегменттерінің қатар пайда болуына әкелуі мүмкін деп айтылған. Артроподтарда аяқ сегменттерінің әрқайсысы ілмекті буында келесі сегментпен байланысады және тек бір жазықтықта бүгілуі мүмкін. Бұл дегеніміз - алдыңғы және артқы аяқ-қолдың түбінде айналу шар-шоғырлы буындары бар омыртқалы жануарларда болатын қозғалыстардың бірдей түрлеріне жету үшін сегменттердің саны көп болуы қажет.

Бірлік және бірлік

Артроподтардың қосымшалары бирамды немесе унирамды болуы мүмкін. Бір жақты мүшелер бір-бірімен жалғасқан сегменттер сериясынан тұрады. Алайда, бір тармағы екіге бөлініп, әр тармағы бір-біріне жалғасқан сегменттерден тұрады. Қабықшалы жануарлардың қосымшаларының сыртқы тармағы (рам) экзопод немесе экзоподит деп аталады, ал ішкі тармағы эндопод немесе эндоподит деп аталады. Соңғы екеуінен басқа құрылымдар экзит (сыртқы құрылымдар) және эндит (ішкі құрылымдар) деп аталады. Экзоподиттерді экзиттерден ішкі бұлшық еттерінің болуы арқылы оңай ажыратуға болады. Экзоподит кейде кейбір қаңқалы жануарлар топтарында (амфиподтар мен изоподтар) болмауы мүмкін, ал олар жәндіктерде мүлдем жоқ. Жәндіктер мен мириаподтардың аяқтары бірқалыпты. Қабықшалыларда бірінші антенналар бірқалыпты, ал екінші антенналар бирамды, сондай-ақ көптеген түрлердің аяқтары. Бір кездері бір аяқты мүсіндер ортақ, туынды сипат деп саналған, сондықтан бір аяқты буынтұқымдылар Uniramia деп аталатын таксонға топтастырылған. Қазір бірнеше буынтұқымдылар тобының бірқанатты мүшелері бар ата-бабаларынан тәуелсіз түрде бірқанатты мүшелері пайда болды деп есептеледі, сондықтан бұл таксон енді қолданылмайды.

Келицераттар

Арахнидтердің аяқтары жәндіктерден екі жағында екі сегментінің қосылуымен ерекшеленеді, бұл жамбас сүйегі мен жамбас сүйегінің арасындағы жамбас сүйегі және жамбас сүйегі мен тарс (кейде телотарс деп аталады) арасындағы метатарс (кейде баситарс деп аталады), барлығы жеті сегмент. Арабтардың тарсусының ұшында тырнақтары бар, сонымен қатар желіні июге көмектесетін ілгегі бар. Арабтың аяқтары сенсорлық функцияларды атқарады, оның түктері сенсорлық рецептор ретінде қызмет етеді, сондай-ақ тарсдағы тарс органы ретінде белгілі ылғал рецепторы ретінде қызмет етеді. Шаршауларда да жағдай ұқсас, бірақ тарсстан тыс претарс қосылады. Абыржықтың тырнақтары шын мәнінде аяқ емес, педипальп, басқа да жәндіктерде кездесетін және жыртқыш және жұптасу үшін арнайы жасалған қосымша түр. Лимулдың метатарси немесе претарсилері жоқ, әр аяғында алты сегмент қалды.

Қабықшалар

Қабықшалылардың аяқтары бастапқыда жеті сегментке бөлінеді, олар басқа топтарда қолданылатын атау жүйесін ұстанбайды. Олар: кокса, база, ишиум, мерус, карпус, пропуд және дактилус. Кейбір топтарда аяқ-қолдың кейбір бөліктері біріктірілуі мүмкін. Лобстердің немесе крабтың тырнағы (чела) дактилдің пропудстың өскіндерімен байланысуынан пайда болады. Қабықшалылардың аяқтары бирамдық болып ерекшеленеді, ал қалған барлық буынты жануарлардың аяқтары бір буынты болып келеді.

Мириопда

Мириаподтардың (миллиподалар, сантиподалар және олардың туыстары) жеті сегментті аяқтары бар, олар кокса, трохантер, префемур, бедер, құйрық, тарс және тарс тырнақтарынан тұрады. Мириаподтардың аяқтары әртүрлі топтарда әр түрлі өзгерістерді көрсетеді. Барлық жүзқұйрықтардың бірінші аяқтары форципула деп аталатын улы тістерге айналады. Көптеген мыңжаяқтыларда ересек еркектерде бір немесе екі жұп жүріп жүретін аяқтар гоноподтар деп аталатын сперматозоидтар тасымалдағыш құрылымдарға өзгертіледі. Кейбір мыңжаяқтыларда еркектердегі бірінші аяқ жұбы кішкентай ілгектер немесе ұсақ бұтақтар болып кетеді, ал басқаларында бірінші жұп ұлғайтылуы мүмкін.

Құрт-құмырсқалар

Жәндіктер мен олардың туыстары алты аяқты, әрқайсысы бес құрамдас бөліктері бар, көкірекпен байланысқан алты аяқты алты аяқты. Дененің кезегі бойынша олар - көкірек, жамбас, жамбас сүйегі, құйрық сүйегі және тарс. Әрқайсысы бір сегмент, тарстан басқа, ол үштен жеті сегментке дейін болуы мүмкін, олардың әрқайсысы тарсомер деп аталады. Эволюциялық бейімделу нәтижесінде аяқтары жоғалған немесе қалдық болып қалған түрлерді қоспағанда, ересектерде алты аяғы бар, олардың бір жұбы кеуде қабаттарының үш бөлігінің әрқайсысына бекітіледі. Олардың кейбір басқа сегменттерінде, атап айтқанда, ауыз бөліктері, антенналар мен серцилерде жұптасқан қосымшалары бар, олардың барлығы кейбір ортақ ата-бабалардың әрбір сегментіндегі жұптасқан аяқтардан алынған. Алайда кейбір личинкалы жәндіктердің құрсақ бөлігінде қосымша жаяу аяқтары бар; бұл қосымша аяқтар пролег деп аталады. Олар көбінесе көбелектер мен пиломахоздардың личинкаларында кездеседі. Пролегстердің құрылымы қазіргі ересектердегі жәндіктердегідей емес, сондықтан олардың олармен гомологтылығы туралы көп пікірталас жүріп келеді. Қазіргі кездегі дәлелдер олардың эмбриологиялық дамуының өте бастапқы сатысына дейін бір-біріне ұқсас екенін, бірақ олардың қазіргі жәндіктердегі пайда болуы Лепидоптера мен Симфита арасында бір-біріне ұқсас емес екенін көрсетеді. Мұндай ұғымдар филогенездің қазіргі түсініктерінде кең таралған. Жалпы алғанда, личинкалы жәндіктердің, әсіресе эндоптиготалардың аяқтары ересектерге қарағанда көбірек өзгереді. Жоғарыда айтылғандай, кейбіреулерінің аяқтары да, "нағыз" аяқтары да бар. Кейбірінің сыртқы көзге көрінетін аяқтары жоқ (бірақ олардың ішкі аяқтары бар, олар соңғы экдизде ересектер аяғы ретінде пайда болады). Мысалы, құстардың құрттары немесе құрттардың құрттары. Ал басқа колеоптерлардың, мысалы, Scarabaeidae және Dytiscidae, личинкаларының кеуде аяқтары бар, бірақ пролегтері жоқ. Гиперметморфозды көрсететін кейбір жәндіктер метаморфозды пландиада, арнайы, белсенді, аяқты личинка ретінде бастайды, бірақ олар личинкалық кезеңін аяқсыз құрттар ретінде аяқтайды, мысалы, Acroceridae. Экзоптиготалар арасында личинкалардың аяқтары ересектердің аяқтарына ұқсайды, тек олардың өмір сүру тәсілдеріне бейімделуінен басқа. Мысалы, Ефемероптералардың көпшілігінің аяқтары су астындағы тастар мен басқа да заттардың астына түсуге бейімделген, ал ересектердің аяқтары ұшып бара жатқанда аз ауыртпалық келтіретін. Бұл да кокоидтардың жас тұқымдасына "жаяу жүретін" деп аталады. Олар тамақтану үшін жақсы жер іздеп, сонда тұрып, өмір бойы сонда қалады. Олардың кейінгі сатыларында көптеген түрлерде жұмыс істейтін аяқтары жоқ. Аптиреготалардың ішінде жетілмеген үлгілердің аяқтары ересектердің аяқтарының кіші нұсқалары болып табылады.

Аяқ түрлерін өзгерту сыныптамалары

Фоссориалдық аяқтар қазу және көміп қалу үшін модификацияланған. Мысалы: түлкі шегірткелерінің фоссориалды алдыңғы аяқтары бар. Мысалы: көптеген ортоптерандардың артқы аяқтары секіруші. Мысалы: бұрқылдақ қоңыздардың жүзуге арналған мезоторакалық және метаторакалық аяқтары бар. Мысалы: көптеген жарғақтар өте сезімтал курсорлық аяқтарға ие. Рапторлық аяқтар ұстауға бейімделген, әдетте ол аң аулауға бейімделген. Мысалы: мантидалар аулауға өздерінің құс аулаушы алдыңғы аяқтарын пайдаланады