Тірі организмдердегі кірпікшелер мен түк тәрізді құрылымдар
Seta
Биологияда сеталар – тірі организмдердегі қыл тәрізді құрылымдар. Жер құрттарының қимылына көмектеседі, оларды топырақтан тартып алуды қиындатады. Хитотиннен тұрады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тірі организмдердегі шаш сияқты құрылымдар.
Hair like structure on living organisms
Биологияда, setae /ˈsiːtiː/ (seta /ˈsiːtə/; латынша "қыл" деген сөзден алынған) – тірі организмдердегі түрлі қыл тәрізді немесе шаш сияқты құрылымдардың кез келгені.
In biology, setae '/s//iː//t//iː/ (: seta '/s//iː//t//ə/; from the Latin word for "bristle") are any of a number of different bristle or hair like structures on living organisms.
Протостомалар
Анелид сеталары – денесінде кездесетін қатаң қылшықтар. Олар, мысалы, жер құрттарының бетке жабысуына және перистальтикалық қозғалыс кезінде кері жылжуына кедері келтіреді. Бұл қылшықтар құртты тікелей жерден тартып алуды қиындатады. Олигохеталар (жер құрттарын қосатын топ) сеталарының көп бөлігі хитиннен тұрады. Олар бекітілген мүшелеріне сәйкес жіктеледі; мысалы, нотозеталар нотоподияға, нейрозеталар нейроподияға бекітіледі. Диптера сеталары – бүкіл денеге тараған және механорецепторлар қызметін атқаратын қылшықтар. Қабықшалылар механо және хемосенсорлық сеталарға ие. Қабықшалылардың ауыз мүшелерінде сеталар ерекше көп кездеседі. Кейбір жағдайларда сеталар қабықша тәрізді құрылымдарға айналады.
Annelid setae are stiff bristles present on the body. They help, for example, earthworms to attach to the surface and prevent backsliding during peristaltic motion. These hairs make it difficult to pull a worm straight from the ground. Setae in oligochaetes (a group including earthworms) are largely composed of chitin. They are classified according to the limb to which they are attached; for instance, notosetae are attached to notopodia; neurosetae to neuropodia. Diptera setae are bristles present throughout the body and function as mechanoreceptors. Crustaceans have mechano and chemosensory setae. Setae are especially present on the mouthparts of crustaceans In some cases, setae are modified into scale like structures.
Омыртқалы жануарлар
Геконның аяғындағы төсемшелер – жануардың тік беттерге жабысу қабілетіне ықпал ететін шаш тәрізді кішкентай өскіндер. Микрометрлік өлшемдегі сеталар нанометрлік өлшемдегі шпатулалар деп аталатын проекцияларға тармақталады. Гекконың сетасы: Келлар Оутомның сөзіне сәйкес, "Токай геккосының (Gekko gecko) екі алдыңғы аяғы 227 мм² төсемше ауданымен бетке параллель 20.1 Н күшке төтеп бере алады (Irschick et al. 1996). Токайдың бір аяғында шамамен 3600 сета тетрадасы немесе 14 400 сета бар (Schleich and Kastle 1986; жеке бақылау). Осыған сәйкес, бір сетаның орташа күші 6.2 пН, ал орташа серпілу кернеуі 0.090 Н⋅мм−1 (0.9 атм) болуы керек. Дегенмен, жеке сеталар тұтас организмнің өлшемдерінен күткеннен әлдеқайда аз және әлдеқайда көп жабысқақтыққа ие болды, түрлі тәжірибелік жағдайларда, гекон сеталарының жабысуы мен ажырауы механикалық түрде реттеледі дегенді көрсетеді (Autumn et al. 2000)."
The pads on a gecko's feet are small hair like processes that play a role in the animal's ability to cling to vertical surfaces. The micrometer scale setae branch into nanometer scale projections called spatulae. Gekko's seta: According to Kellar Autumn, "Two front feet of a tokay gecko (Gekko gecko) can withstand 20.1 N of force parallel to the surface with 227 mm2 of pad area (Irschick et al. 1996). The foot of a tokay bears approximately 3600 tetrads of setae per mm2, or 14,400 setae per mm2 (Schleich and Kastle 1986; pers. obs.). Consequently, a single seta should produce an average force of 6.2 pN, and an average shear stress of 0.090 N⋅mm−1 (0.9 atm). However, single setae proved both much less sticky and much more sticky than predicted by whole animal measurements, under varying experimental conditions, implying that attachment and detachment in gecko setae are mechanically controlled (Autumn et al. 2000)."
Сыныптастыру белгісіз
2017 жылы Saccorhytus деп аталатын базалық деутеростоманың жаңа түрінің сипаттамасы жарияланды. Бұл жануардың денесінің бүйіріндегі тесіктерде кірпікшелер болған сияқты. Алайда, 2022 жылы Saccorhytus ерте эктизозоан екені анықталды және "кірпікшелері жоқ" деп сипатталды.
In 2017, a description of a new species of basal deuterostome called Saccorhytus was published. This animal appears to have seta in the pores along the side of its body. However, in 2022, Saccorhytus is considered to be an early ecdysozoan, and was described as having "lacked setae".
Саңырауқұлақтар
Микологияда "сеталар" – Hymenochaetaceae тұқымдасына жататын кортициоидты және пороидты саңырауқұлақтарда кездесетін қоңыр, қалың қабырғалы, тікен тәрізді цистидиялар. Көптеген түрлерінің сеталары көзбен көруге болатындай емес, бірақ кейбір түрлердің сеталары қол линзасымен көруге мүмкіндік береді.
In mycology, "setae" refer to dark brown, thick walled, thorn like cystidia found in corticioid and poroid fungi in the family Hymenochaetaceae. Though mainly microscopic, the setae of some species may be sufficiently prominent to be visible with a hand lens.
Өсімдіктің тұқымдары
Ботаникада "сета" – мүк немесе бауырқұрттың (екеуі де "Сетафита" деп аталатын кладаға жақын) капсуласын тіреп тұратын және оны қоректік заттармен қамтамасыз ететін сабақ. Сета – спорофиттің бөлігі және ол гаметофитке енген қысқа тамыршаға ие, ол гаметофитте паразиттік болып тіршілік етеді. Барлық мүктерде сета кездеспейді, бірақ кейбір түрлерінде олардың биіктігі 15-20 сантиметрге жетеді.
In botany, "seta" refers to the stalk supporting the capsule of a moss or liverwort (both closely related in a clade called "Setaphyta"), and supplying it with nutrients. The seta is part of the sporophyte and has a short foot embedded in the gametophyte on which it is parasitic. Setae are not present in all mosses, but in some species they may reach 15 to 20 centimeters in height.
Chaetoceros setae (қақаққыр)
Диатомдар отбасы Chaetocerotaceae-де "seta" клапанның жіңішке, шашы тәрізді өскіндерін, яғни жасушалардың сыртқы қабатын білдіреді. Бұл сеталардың құрылымы клапаннан мүлдем өзгеше. Мұндай сеталар жасушалардың тез шөгуіне кедерілтеді және оларды жеуден қорғайды.
In the diatom family Chaetocerotaceae, "seta" refers to the hairlike outgrowths of the valve, i. e. of the face of the cells. These setae have a different structure than the valve. Such setae may prevent rapid sinking and also protect the cells from grazing.
Синтетикалық сета
Синтетикалық сеталар – ерік бойынша ажыратылатын, кейде қайта жабысатын жабысқыштар деп аталатын синтетикалық жабысқыштар класы, бірақ олар күшті жабысқақтыққа ие. Мұндай синтетикалық материалдарды жасау қазіргі таңдағы зерттеулердің маңызды бағыты болып табылады.
Synthetic setae are a class of synthetic adhesives that detach at will, sometimes called resettable adhesives, yet display substantial stickiness. The development of such synthetic materials is a matter of current research.