Кіріспе

Чжуолу шайқасы - Ұлы тарихшы жазбаларында жазылған Қытай тарихындағы екінші шайқас. Бұл шайқас қазіргі Хэбэй мен Шанси шекарасына жақын Жуолу қаласында өтті. Бұл жердегі Сары императордың жеңісі тарихқа айналды, бірақ сол кезеңдегі барлық нәрсе аңыз болып саналады. Дәстүрлі қытай тарихнамасы шайқасты б.з.д. 26 ғасырда өткізді, бірақ Сянь-Шан-Чжоу хронология жобасы дәстүрлі даталарды ең алыс жазылған кезеңдер үшін кем дегенде екі ғасыр ертерек деп болжады.

Өмірбаян

Тарихи Қытайда Сары императордың Юсионг тайпасы Гуанчжун жазығында билікке көтеріліп, Банкуан шайқасынан кейін Ян императорының Шэньнонг тайпасымен бірікті. Янхуан тайпалары, біріктірілген тайпалар ретінде, Сары өзен бойында Шығыс Қытай теңізіне қарай тарады. Чию бастаған Цзюли ("тоғыз Ли") тайпалары қазіргі Шандоң, Хэбэй және Хэнань шекараларына жақын жерде дамып, батысқа қарай кеңейді. Янхуан мен Цзюли тайпалары Сары өзен аңғарындағы құнарлы жерді таласты, сондықтан олар Чжуолу жазығында шайқасты. Чию тайпалары соғыста қатал болды және қару жасауда шебер болды; Куа Фу тайпасы мен Санмиао ("үш Миао") тайпасымен одақтасып, олар алдымен Ян императорының тайпасына шабуыл жасап, оларды Сары императордың жерлеріне айдап әкетті. Бұл Сары императорға қатты ұнады да, ол Чиюмен соғысқа аттанды.

Салдары

Соғыстан кейін Сары император өзінің астанасын Чжуолу қаласына қосты және ауыл шаруашылығы конфедерациясын құрды, ол кейіннен Хуасия өркениетінің атымен танылды, ол Хан қытай ұлтына айналды. Сары император мен Ян императоры қытай өркениетінің өркендеуіне мүмкіндік бергені үшін жиі есептелген, ал көптеген қытайлықтар өздерін "Ян мен Хуанның ұрпақтары" (炎黃子孫) деп атайды. Оның жаугершілік құдіреті үшін ежелгі Қытайда Чиюға соғыс құдайы ретінде табынушылық та болған. Ұлы тарихшының жазбаларына сәйкес, Цинь Ши Хуан Цзиюға соғыс құдайы ретінде табынған, ал Лю Банг Цзиюның ғибадатханасында Сян Юге қарсы шешуші шайқастан бұрын табынған. Қазіргі Қытайда Синьчжэньде салынған Үш Ұлы Ата-бабалар залы Қытай ұлтының негізін қалаушы ата-бабалары ретінде ұжымдық құрметке ие Хуанди, Янди және Чиюға арналған. Алайда, Сары императордың билігіне бағынбаған Цзюли тайпалары Қытайдың орталық аймағынан қуылды және екі кішігірім топқа бөлінді, Miao (苗) және Li (黎). Миао оңтүстік-батысқа, Ли оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды, өйткені жеңіске жеткен Хуаксия расасы оңтүстікке қарай кеңейді. Қытай тарихы барысында Миао мен Лиді технологиялық және мәдени жағынан дамыған хан қытайлары "барбарийлер" деп қарастырды. Бұл топтардың кейбір бөлшектері Чжоу дәуірінде қытайларға қосылды. Алайда, Джиулидің көшіп кетуінен кейінгі басқа нұсқаларда Джиули халқы 3 түрлі бағытта бөлінді. Шыюның 3 ұлы болған, ал Цзюли құлағаннан кейін оның үлкен ұлы кейбір адамдарды оңтүстікке, ортаңғы ұлы кейбір адамдарды солтүстікке, ал кіші ұлы Чжуолуда қалып, Хуасия мәдениетіне сіңірілді. Оңтүстікке қарай алып кеткендер Санмиао ұлтын құрды. Мүмкін, осы бірнеше топқа бөлінудің салдарынан, көптеген Қиыр Шығыс халықтары Чиюды өздерінің ата-бабалары деп санайды, және сол сияқты, көптеген адамдар Чиюдың тек Хмонг немесе басқа да этникалық топтарға жататындығы туралы сұрақ қояды. Хвандан Гогиді шынайы мәтін деп санайтын кейбір корейлер Чию корейлердің ата-бабасы деп санайды, алайда Кореяның танымал зерттеулері Чиюдың корейлермен байланысы жоқ деп санайды.

Мифология

Қытай мифологиясының "Классикалық таулар мен теңіздер" кітабында айтылғандай, Чиюй, алыптар, Цзюли тайпалары мен зұлым рухтар Желтоқсан императорына қарсы көтерілді. Екі жақ та сиқырлы күш қолданды, бірақ Чиюдың қылы мен шапшаңдары артықшылыққа ие болды. Өзінің күшін пайдаланып, Чию майданды қалың тұманмен жауып тастады. Тек қана сиқырлы компас күймесі арқылы Сары императордың әскерлері тұманнан жол таба алды. Ол сондай-ақ, қызы Нюбаны, құрғақшылық жын-шайтанын, Чиюның тактикасына қарсы тұрып, Чию әскерлеріне зиян келтіруге қолданды. Кейіннен Чию тағы да жеңіліске ұшырап, тұтқынға алынды; оны Янглон (應龍, "ағылш. "Қолай жауап беретін айдаһар") немесе Нюба, көкке қайтып бара алмады.