Кіріспе
Қытай әулеті б.з.д. 1046 – 256 жылдар аралығында Чжоу әулеті (;) – Қытай тарихындағы ең ұзақ билік құрған, 789 жыл бойы, шамамен б.з.д. 1046 жылдан 256 жылға дейін өмір сүрген патшалық әулет. Батыс Чжоу дәуірінде (б.з.д. 1046 – 771 жж.) Чжоу әулетінің, Ji тегінен шыққандары, Қытайдың ежелгі жерлеріне әскери билік жүргізді. Тіпті, Чжоу билігі келесі Шығыс Чжоу дәуірінде (б.з.д. 771 – 256 жж.) күн тәртібіне енген сайын, Чжоу патшалық әулеті құрған саяси жүйе бірнеше ғасыр бойы белгілі бір формада сақталды. Чжоу әулетінің 1046 жылға дейін құрылғаны Xia-Shang-Zhou хронологиялық жобасы және Дэвид Панкениердің зерттеулерімен расталған, бірақ Дэвид Нивисон мен Эдвард Л. Шонесси бұл күнді б.з.д. 1045 жыл деп көрсетеді. Кейінгі Шығыс Чжоу дәуірі шамамен екі кезеңге бөлінеді. Көктем мен күз кезеңінде (б.з.д. 771 – 481 жж.) патшалық әулеттің билігі әлсіреген сайын билік децентрализацияланды. Содан кейін соғысқан мемлекеттер кезеңінде (б.з.д. 481 – 221 жж.) бұрын Чжоуға бағынышты болған мемлекеттер арасында кең ауқымды соғыстар мен бірігу процесі жүрді, нәтижесінде Чжоу әулеті 256 ж. б.з.д. Цинь мемлекетімен жойылды. Цинь мемлекеті 221 ж. б.з.д. Қытайды толығымен бағындырғаннан кейін императорлық Цинь әулетін құрды. Чжоу дәуірі қытай қола өнімдерін жасау өнерінің гүлденген кезеңі деп есептеледі. Соңғы Чжоу дәуірі үш ірі қытай философиясының пайда болған кезімен де танымал: конфуциандық, даосизм және легализм. Чжоу әулеті кезеңінде жазудағы басты қытай тілінің түрі – мөр жазуы қалыптасты, ол бұрынғы оракул сүйектері мен қола жазуларынан дамыған. Әулеттің соңына қарай, діни қызметкерлердің жазуының дамымаған түрі пайда болды.
The Zhou dynasty (; ) was a royal dynasty of China that existed for 789 years from c. 1046 BC until 256 BC, the longest such reign in Chinese history. During the Western Zhou period (c. 1046771 BC), the royal house, surnamed Ji, had military control over ancient China. Even as Zhou suzerainty became increasingly ceremonial over the following Eastern Zhou period (771–256 BC), the political system created by the Zhou royal house survived in some form for several additional centuries. A date of 1046 BC for the Zhou's establishment is supported by the Xia–Shang–Zhou Chronology Project and David Pankenier, but David Nivison and Edward L. Shaughnessy date the establishment to 1045 BC. The latter Eastern Zhou period is itself roughly subdivided into two parts. During the Spring and Autumn period (c. 771 – c. 481 BC), power became increasingly decentralized as the authority of the royal house diminished. The Warring States period (c. 481221 BC) that followed saw large scale warfare and consolidation among what had formerly been Zhou client states, until the Zhou were formally extinguished by the state of Qin in 256 BC. The Qin ultimately founded the imperial Qin dynasty in 221 BC after conquering all of China. The Zhou period is often considered to be the zenith for the craft of Chinese bronzeware. The latter Zhou period is also famous for the advent of three major Chinese philosophies: Confucianism, Taoism and Legalism. The Zhou dynasty also spans the period when the predominant form of written Chinese became seal script, which evolved from the earlier oracle bone and bronze scripts. By the dynasty's end, an immature form of clerical script had also emerged.
Дәстүрлі аңыз
Қытай мифологиясына сәйкес, Чжоу әулетінің бастауы легендарлық император Кудың жұбайы Цзян Юань Шандидің құдайлық іздеріне басқаннан кейін керемет түрде "Тасталып қалған" (Ци) балаға ие болған кезде басталды. Ци – үш рет анасы тастап кеткенінен аман қалған және ауыл шаруашылығын жақсартқан мәдениет батыры болды. Чжоулар Шан мәдениетінің дәстүрлерін еліктеп, өзінің билігін заңдастыруға тырысты және Шан мәдениетінің мұрагері атанды. Сонымен қатар, Чжоулар Широнгпен де байланысты болуы мүмкін, Широнг – Шанның батысындағы кеңінен анықталған мәдени топ, оларды Шан бағынышты тайпалар деп санаған. Мысалы, философ Мэнцзы (б.з.д. 372–289 ж.) Чжоу патшасы Вэньнің тегінде Широнгтың ұрпақтары бар екенін мойындады. Чжоу патшалары Ху Цзиден тарағанын мәлімдеді, ол – анасы Цзян Юань арқылы Широнгпен байланысы болуы мүмкін аңыздық мәдениет батыры. Сонымен қатар, б.з.д. 4-ші ғасырдың соңында жазылған "Цзо Чжуань" еңбегінде Ли Ронг бароны (t=驪戎男) Цзиньмен жеңілгеннен кейін қызы Ли Цзиге үйлендіріп бергені айтылады. Тарихшы Ли Фэннің пікірінше, Батыс Чжоу кезеңінде "Ронг" термині мәдени және этникалық "басқалар" емес, саяси және әскери қарсыластарды көрсету үшін қолданылған.
Батыс Чжоу
Батыс Чжоу дәуірінде (1045–771 ж.б.д.) У патшасы ескі астананы рәсімдік мақсаттар үшін сақтап қалды, бірақ өзінің сарайы мен басқаруы үшін жақын маңдағы Хаоцзинде жаңа астана салды. Удың ерте қайтысынан кейін жас және тәжірибесіз мұрагер қалды, бірақ Чжоу герцогы өзінің немере інісі Чэн патшасына патшалық билікті бекітуге көмектесті. Чжоу герцогының күшейіп келе жатқан билігінен сақтанған "Үш сақшы", шығыс жазықта орналасқан Чжоу княздары, оның регенттігіне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Олар тәуелсіз ойлы ақсүйектердің, Шан жақтастарының және бірнеше Дунъи тайпаларының қолдауын алғанмен, Чжоу герцогы көтерілісті басып, Чжоу мемлекетін шығысқа қарай одан әрі кеңейтті. Чжоу билігін кеңейтіп, басқа көтерілістердің алдын алу үшін ол фэнцзянь жүйесін енгізді. Сонымен қатар, ол Ванчэн мен Чэнчжоудағы маңызды Шан рәсімдерін сақтап, Аспанның мандатын түсіндіру арқылы Чжоудың заңдылық дағдарысына қарсы тұрды. Уақыт өте келе, Чжоу патшалары мен аймақтық династиялар арасындағы туыстық байланыстар ұрпақтан ұрпаққа әлсірегенде, бұл орталықтандырылмаған жүйе шиеленіске ұшырады. Шеткі аймақтар Чжоумен тең дәрежеде жергілікті билік пен беделге ие болды. Солтүстік және солтүстік-батыстан келген көшпелі тайпалармен – Xianyun, Guifang немесе әртүрлі "Rong" тайпаларымен (мысалы, Xirong, Shanrong немесе Quanrong) қақтығыстар Батыс Чжоу кезеңінің соңына қарай күшейді. Патша Ю, әйелі Цзян патшайымын қарапайым Бао Сидің пайдасына қуғанда, патшайымның әкесі Шэнь маркизі Цзэнмен және Куанроңмен бірікті. Куанроңдар 771 ж.б.д. Батыс Чжоуды жойды, Хаоцзиндегі Чжоу астанасын тонады және соңғы Батыс Чжоу патшасы Юды өлтірді. Олардың алғашқы үшеуі ғана кейінгі династияларда императорлық қолдау алғанмен, әрқайсысының ілімдері басқаларына және қытай қоғамына кейде ерекше тәсілдермен әсер етті. Мысалы, мохистердің қабілеттілік принципін мақтауына қызығушылық аз болды, бірақ қорғанысқа қатысты қоршау соғысының шеберлігіне жоғары баға берілді; бірақ кейіннен олардың туысқандыққа қарсы аргументтері императорлық емтихан жүйесін құруға пайдаланылды.
Мәдениет және қоғам
Чжоу мемлекетінің орталық аймағы Вэй өзенінің аңғары болды; Шанды бағындырғаннан кейін де бұл олардың басты билік орталығы болып қалды.
Көктің әмірі
Чжоу билеушілері Шығыс Азияның ең бекем саяси ілімдерінің бірі – «Көк мандатын» енгізді. Теория бойынша, Көк Шан әулетін Чжоумен алмастыруға бұйрық берді, олардың моральдық басымдығы халыққа дұрыс басқаруды қайтару үшін Шанның байлығы мен жерін басып алуын ақтады. Көк мандаты – Чжоу халқы мен олардың аспандағы жоғарғы құдайы арасындағы діни келісім ретінде ұсынылды. Чжоулар, жердегі нәрселер аспандағылармен үйлесуі керек болғандықтан, Көк заңды билікті тек бір адамға – Чжоу билеушісіне ғана беретініне келісті. Ал билеуші, өз кезегінде, Көк принципіне – үйлесім мен құрметке ұстануға міндетті болды. Егер билеуші осы міндетін орындамаса, жердегі тұрақсыздыққа жол берсе немесе халқының қиындық көруіне себеп болса, ол мандатын жояды. Осы жүйеде рухани билік кез келген бұрыс билеушіден қолдауын кері алып, одан лайықтысын табуға құқылы болды. Осылайша, Чжоу аспан құдайы билік алмасуды заңдастырды. Осы сенімді пайдалана отырып, Чжоу билеушілері, тіпті олардың өзі де, егер дұрыс емес іс-әрекеттерінен Көк мандатын жоғалтса, қуылтылуы мүмкін екенін мойындауға тиіс болды. Чжоу дәуірінде жазылған «Одалар кітабы» осы сақтандыруды анық жеткізді. Чжоу патшалары Көк олардың жеңісіне көмектескенін мәлімдеді, себебі соңғы Шан патшалары зұлым адамдар болған, олардың саясаты ысырап пен жемқорлық арқылы халыққа азап әкелді. Чжоу билікке келгеннен кейін мандат саяси құралға айналды. Патшаның міндеттерінің бірі – патшалық күнтізбе жасау еді. Бұл ресми құжат егін шаруашылығымен айналысу және рәсімдерді өткізу уақытын белгіледі. Бірақ күтпеген оқиғалар, мысалы, күннің тұтылуы немесе табиғи апаттар, билеуші әулеттің мандатына күмән туғызды. Билеушілер өз билігінің Көктан келгенін айтқандықтан, Чжоу тайпасы жұлдыздар туралы нақты білім алуға және олардың күнтізбесіне негізделген астрономиялық жүйені жетілдіруге көп күш жұмсады. Чжоудың заңдылығы сондай-ақ Шан мәдениетінен, бронза ыдыстар, мүсіндер, әшекейлер мен қару-жарақтарды қолдану арқылы да көрінді. 2013 Чжоу, Шанның салтанатты бронза өндірісін үлгі еткендей, үлкен еңбек күші қажет болатын бронза металл өңдеу жүйесін дамытты. Оның көптеген мүшелері Шандықтар болды, олар кейде жаңа Чжоуға бронзадан жасалған рәсімдік заттарды жасау үшін күштеп көшірілді, содан кейін олар сатылып, ел бойынша таратылды, бұл Чжоудың заңдылығын көрсететін.
Феодализм
Батыс жазушылары Чжоу дәуірін феодалдық деп сипаттайды, себебі Чжоудың фэнцзянь жүйесі Орта ғасырлардағы еуропалық саяси жүйелермен салыстыруға мүмкіндік береді. Орталықтандырылмаған жүйелердің арасында көптеген ұқсастықтар болды. Династия құрылған кезде, бағындырылған жерлер мұрагерлік билікке (諸侯, zhūhóu) бөлінді, олар уақыт өте келе өздерінің күшті биліктеріне ие болды. Мұрагерлік мәселелерде Чжоу әулеті тек аталық тұңғыштықты заңды деп мойындады. Хси Шенг Тао айтқандай, "Цунг фа немесе ұрпақ желісі жүйесінің сипаттамалары: аталық тектілік, аталық мұрагерлік, патриархат, туысқандық экзогамия және тұңғыштық". Бұл жүйе сондай-ақ "көп қабатты аталық тектілік" деп те аталады. Антрополог Кванг Чжи Чанг былай деп сипаттайды: "Әр ұрпақтың үлкен ұлы тектілік және саяси биліктің негізін құрайды, ал кіші ұлылар жаңа, билігі төмен ұрпақтар құру үшін басқа жерге көшіп өтеді. Тектілік неғұрлым алыс болса, саяси билік те соғұрлым төмендейді". Ебрей ұрпақ желісін былай анықтайды: "Ұлы тектілік (та цунг) – бұл негізін қалаушы атадан бастап шексіз жалғасып келе жатқан үлкен ұлдардың желісі. Кіші тектілік – бес ұрпақтан аспайтын кіші ұлдардың желісі. Ұлы және кіші тектіліктер үнемі кіші ұлдардың құрған жаңа тектіліктеріне бөлініп отырады". К. Э. Брэшьер өзінің "Ерте Қытайдағы ата-бабалар есі" атты кітабында аталық тұңғыштықтың цунг-фа жүйесі туралы былай жазады: "Егер сақталған болса, үлкен тектілік – әкеден үлкен ұлға тікелей мұрагерлік болып табылады және кіші тектіліктердің ауысуы арқылы анықталмайды. Тектілік пен қосалқы желілерді ажырату кезінде, біріншісі зонг, екіншісі зу деп аталады, ал бүкіл тектілік ши деп аталады. [ ] Бір жағынан, тұңғыш емес және демек, тектілік аумағының мұрагері емес әрбір ұл ата-бабаға айналып, жаңа тектілік құруға мүмкіндік алады (идеалды жағдайда ол жаңа тектілік аумағын өндіру үшін шығады). [ ] Чжоу түсіндірмесіне сәйкес, аспан әміршісі жерді феодалдарға бөлді, феодалдар жерді өздерінің тәуелді отбасыларына, одан әрі өздерінің тәуелді туыстары бар шенеуніктерге және "әркімнің өздеріне тиесілі туыстары болды және барлығының дәрежелік басымдылығы болды" қарапайым халыққа дейін бөлді. Бұл бір тектілік тобы кейінірек неоконфуциандық әсер арқылы корей отбасының үлгісіне айналды, өйткені Чжу Си және басқалар Қытайда оны қайта орнатуды қолдады.
The system, also called "extensive stratified patrilineage", was defined by the anthropologist Kwang chih Chang as "characterized by the fact that the eldest son of each generation formed the main of line descent and political authority, whereas the younger brothers were moved out to establish new lineages of lesser authority. The farther removed, the lesser the political authority". Ebrey defines the descent line system as follows: "A great line (ta tsung) is the line of eldest sons continuing indefinitely from a founding ancestor. A lesser line is the line of younger sons going back no more than five generations. Great lines and lesser lines continually spin off new lesser lines, founded by younger sons". K. E. Brashier writes in his book "Ancestral Memory in Early China" about the tsung fa system of patrilineal primogeniture: "The greater lineage, if it has survived, is the direct succession from father to eldest son and is not defined via the collateral shifts of the lesser lineages. In discussions that demarcate between trunk and collateral lines, the former is called a zong and the latter a zu, whereas the whole lineage is dubbed the shi. [ ] On one hand, every son who is not the eldest and hence not heir to the lineage territory has the potential of becoming a progenitor and fostering a new trunk lineage (Ideally he would strike out to cultivate new lineage territory). [ ] According to the Zou commentary, the son of heaven divided land among his feudal lords, his feudal lords divided the land among their dependent families and so forth down the pecking order to the officers who had their dependent kin and the commoners who "each had his apportioned relations and all had their graded precedence""
This type of unilineal descent group later became the model of the Korean family through the influence of Neo Confucianism, as Zhu Xi and others advocated its re establishment in China.
Фэнцзянь жүйесі мен бюрократия
Патшалық дәрежеден төмен бес жұптық атақ болды, тізім бойынша, ағылшын тіліндегі әдеттегі аудармаларымен: gōng 公 "герцог", hóu 侯 "маркиз", bó 伯 "граф", zǐ 子 "виконт" және nán 男 "барон". Кейде күшті герцог өзінің ақсүйектерінен билікті алып, мемлекетті орталықтандыратын. Мемлекеттердің бір-бірімен соғысқа түсуімен және орталықсыздану соғысты қоздыруымен орталықтандыру қажеттігі арта түсті. Егер герцог ақсүйектерінен билікті тартып алса, мемлекет бюрократиялық жолмен, тағайындалған лауазымды тұлғалар арқылы басқарылуға тиіс еді. Осы ұқсастықтарға қарамастан, ортағасырлық Еуропадан бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Бір анық айырмашылық – Чжоу әулеті қамалдардың орнына қабырғалы қалалардан билік жүргізді. Тағы бір ерекшелік – Қытайда ұйымдасқан дін қызметкерлері болған жоқ, бірақ Шан әулетінен тараған еркін шаруалар ритуалдар мен рәсімдердің, сондай-ақ астрономияның, мемлекеттік істердің және ежелгі заңдардың (ru 儒) шеберлеріне айналды. Герцогтық орталықтандырылған кезде, олар мемлекеттік қызметкерлер немесе офицерлер болып жұмысқа орналасатын. Бұл мұрагерлік топтар мәртебесі мен тегі жағынан батыстың рыцарьларына ұқсас болды, бірақ еуропалық аналогтарынан айырмашылығы, олар жауынгер емес, ғалым болуы керек еді. Тағайындалғандықтан, олар бір мемлекеттен екіншісіне көше алатын. Кейбіреулері әкімшілік немесе әскери реформалар ұсынып, мемлекеттер арасында саяхаттайтын. Жұмыс таба алмағандары көбінесе мемлекеттік қызметке үміткер жастарға сабақ беріп жүрді. Олардың ең танымал өкілі – Конфуций, ол жоғары және төмен тұрғандардың өзара міндеттері туралы ілімді үйретті. Ал заңгерлер Конфуцийдің ізгілігіне мән бермей, қатаң заңдар мен ауыр жазалар жүйесін жақтады.
Ауыл шаруашылығы
Чжоу дәуіріндегі ауыл шаруашылығы өте қарқынды болды және көп жағдайда үкімет тарапынан басқарылды. Барлық егістік жерлер ақсүйектерге тиесілі еді, олар өз жерлерін шаруаларға берді, бұл жағдай еуропалық феодализмге ұқсас. Мысалы, жер тоғыз шаршыға бөлінді, ал «егістік алаңы» жүйесіндегі ортаңғы шаршыдан алынған астық үкіметке, ал қоршаған шаршылардан алынған астық шаруаларға тиесілі болды. Осылайша, үкімет аштық немесе жаман жыл бойында артық азық-түлікті сақтап, таратуға мүмкіндік алды. Осы кезеңдегі маңызды өндіріс салаларының бірі – қола балқыту, ол қару-жарақ пен ауыл шаруашылығы құралдарын жасау үшін маңызды болды. Бұл салалар да ақсүйектердің бақылауында болды, олар осындай материалдардың өндірісін басқарды. Қытайдың алғашқы гидротехникалық жобалары Чжоу дәуірінде ауыл шаруашылығын суаруға көмектесу мақсатымен басталды. Чу патшасы Чжуанға қызмет еткен Вэйдің қазынашысы Суншу Ао қазіргі Анхуэй провинциясының солтүстігінде үлкен суландыру резервуарын құру үшін өзенді бұғып, тоқтатты. Осы үшін Суншу Қытайдың алғашқы гидравликалық инженері деп есептеледі. Кейінірек Вэй мемлекет қайраткері, Вэй маркизі Вэньге (б.з.д. 445–396 жж.) қызмет еткен Симен Бао Қытайда ірі суару арналары жүйесін жасаған алғашқы гидравликалық инженер болды. Оның жобасының басты мақсаты – каналдарды салу болды, нәтижесінде бүкіл Чжан өзенінің суы Сары өзенге бұрылды.
Әскери
Батыс Чжоудың алғашқы кезеңінде күшті әскер құрылды, ол екі негізгі бөлімге бөлінді: "Батыстың алты әскері" және "Ченчжоудың сегіз әскері". Әскерлер солтүстік Лосс жазығында, қазіргі Нинься аймағында және Сары өзеннің жайылмасында жорықтар жасады. Чжоу әскерінің күші патша Жаоның билігінің 19-шы жылында, Хан өзені маңындағы жорықта патша Жаомен бірге алты әскердің талқандалуымен шыңына жетті. Чжоу патшалары – нағыз бас қолбасшылар болды. Патша Жао Янцзы аймағына жасаған көптеген жорықтарымен танымал болды және жорықта қаза тапты. Кешірек патшалардың жорықтары тиімді болмады. Ли патша оңтүстіктегі шала құрылыс халықтарына қарсы 14 әскерді жетектеді, бірақ жеңіске жете алмады. Сюань патша Куанронг көшпелілерімен нәтижесіз күресті. Хао Цзин қаласы қоршалғанда патша Ю Куанронгтардың қолынан қаза тапты. Көліктік құрал ретінде қолданылатын арабалар Шан әулеті кезінде Орталық Азиядан Қытайға әкелінгенмен, Чжоу дәуірінде олардың соғыста кеңінен қолданылуы басталды. Жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер Шан және Чжоу әулеттерінің жылқыны жерлеу салтының, сақ және Усунь сияқты батыстағы далалық халықтардың дәстүрлерімен ұқсас екенін көрсетті. Бұл кезеңде Орталық Азияның иран тілдес халықтарымен байланыс нәтижесінде туындаған басқа да мәдени ықпалдарға ұрыс тактикасы, бас және есік сүйектерін жерлеу, өнер мотивтері мен мифтер жатуы мүмкін. Чжоу патшасы Сян Ди әскерінің қолдауынан кейін Ди ханшайымына үйленді.
King Zhao was famous for repeated campaigns in the Yangtze region, and died on campaign. Later kings' campaigns were less effective. King Li led 14 armies against barbarians in the south, but failed to achieve any victory. King Xuan fought the Quanrong nomads in vain. King You was killed by the Quanrong when Haojing was sacked. Although chariots had been introduced to China during the Shang dynasty from Central Asia, the Zhou period saw the first major use of chariots in battle. Recent archaeological finds demonstrate similarities between horse burials of the Shang and Zhou dynasties with the steppe populations in the west, such as the Saka and Wusun. Other possible cultural influences resulting from contact with these Iranic people of Central Asia in this period may include fighting styles, head and hooves burials, art motifs and myths. King Xiang of Zhou also married a Di princess after receiving Di military support.
Философия
Чжоу дәуірінде ежелгі қытай философиясының бастауы қаланды, оның дамуының алғашқы кезеңдері б.з.д. 6 ғасырында басталды. Қытайдың ең ұлы философтары, кейінгі ұрпақтарға ең зор әсер еткендер – Конфуций, конфуциандық ілімнің негізін қалаушы, және Лаоцзы, даосизмнің негізін қалаушы. Бұл дәуірдің басқа философтары – Мохизмнің негізін қалаушы Мози, конфуциандық ілімнің «екінші данасы» Мэнцзы, ежелгі қытай заңгерлігінің дамуына жауапты Шан Ян және Хан Фэй, сондай-ақ өз заманындағы ежелгі қытай зияткерлік өмірінің орталығы болған Сүнцзы. Чжоу әулетінің мемлекеттік діні Шан әулетінің түсініктерін пайдаланды және көбінесе Шан құдайы Диді Тянь деп атады, бұл алыс және танылмаған ұғым болғанымен, кез келген адам оны пайдалана алатын, Шанның рухани көзқарасына қарама-қарсы тұжырым. Чжоу билеушілері өз халқын Шан дәуірінің үлгісінен және жергілікті дәстүрлерден одан әрі алшақтату мақсатында ағарту іздеушілердің, мистиктердің және мұндай мәселелерге қызығушылық танытушылардың санын арттыруды көздеді.
Астрология
Қытайдың дәстүрлі астрологиясында Чжоу Эта Козерог (c=週一) және 21 Козерог (c=週二) есімді екі жұлдыз арқылы бейнеленеді, бұл жұлдыздар "Он екі күй" астеризмінде кездеседі. Чжоу сонымен қатар "Оң қабырға" астеризміндегі Бета Серпентис жұлдызымен және Көк базардың қоршауымен де көрсетіледі.