Кіріспе

Батыс Чжоу (; б.з.т. 1046 – 771 ж.ж.) – Қытай тарихындағы Чжоу әулетінің шамамен алғашқы жартысы, Шығыс Чжоу кезеңінен бұрынғы дәуір. Бұл кезең Чжоу патшасы Вудың Муйе шайқасында Шан әулетін жеңіп құлатуымен басталып, 771 жылы Кванроң тайпасының малшылары астанасы Хаоцзинге шабуыл жасап, Чжоу патшасы Юды өлтіруімен аяқталды. Батыс Чжоу мемлекеті шамамен 75 жыл бойы күшті болып, содан кейін бірте-бірте билігін жоғалтты. Бұрынғы Шан жерлері мұрагерлік билікке бөлінді, олар патшаға тәуелсіздікке ұмтылды. 771 жылы Чжоу сарайы Вэй өзені аңғарынан қуылды; одан кейін нақты билік патшаның қарастырылатын вассалдарының қолына өтті. "Батыс" атауы қазіргі Сиань қаласына жақын орналасқан Чжоу патшалық астаналарының географиялық орналасуын көрсетеді.

Азаматтық соғыс

Бұл ерте кезеңнен сақталған жазбалар аз, ал Батыс Чжоу дәуірінің мәліметтері белгісіз мерзімдері бар патшалар тізімінен аспайды. У патшасы жаулап алғаннан кейін екі-үш жыл өткен соң қайтыс болды. Жоу патшасы Чэннің ұлы жас болғандықтан, оның інісі, Жоу хандығының герцогы Цзи Дан, жас және тәжірибесіз патшаға регент ретінде көмектесті. Удың басқа ағалары (Сю Ду Цай, Гуан Шу және Хуо Шу), герцог Цзи Данның күшінің артуына алаңдап, У Гэнмен және басқа аймақтық билеушілермен, Шанның қалдықтарымен бірігіп, Үш гвардия көтерілісін ұйымдастырды. Герцог Цзи Дан бұл көтерілісті басып, Чжоу билігіне бағыну үшін тағы да аумақтарды жаулап алды. Герцог, Шанның құдайдан берілген билік құқығы туралы талаптарына қарсы тұру үшін Көк мандаты ілімін жасады және шығыс астанасы ретінде Луоянды құрды. Феодалдық фенцзянь жүйесі бойынша патшаның туыстары мен генералдарына шығыста, Луоян, Цзинь, Инь, Лу, Ци және Ян секілді феодтар берілді. Бұл Чжоу билігін нығайту үшін жасалған болса да, династия әлсіреген кезде олардың көптегені ірі мемлекеттерге айналды. Герцог Цзи Дан регенттік лауазымынан бас тарқаннан кейін Чэннің және оның ұлы Чжоу патшасы Канның билігі бейбіт және гүлденген сияқты болды.

Басқа патшалар

Төртінші патша, Чжоу патшасы Чжао, Чуға қарсы оңтүстікке қарай әскер бастап, Чжоу әскерінің көп бөлігімен бірге қаза тапты. Бесінші патша, Чжоу патшасы Му, Батыс патша анасына жасаған аңызға толы сапарымен танылды. Оңтүстік-шығыстағы жерлер Сюй Ронгқа қарады. Мудың ұзақ билігі кезінде патшалық әлсіреген сияқты, мүмкін, Чжоу патшалары мен аймақтық билеушілер арасындағы туыстық байланыс ұрпақтар өте келе жұқарып, бастапқыда патша бауырлары иеленген феодтар енді үшінші, төртінші туыстардың қолына өтті; ал шеткі аймақтар да жергілікті билік пен беделді Чжоу патшалық отбасымен бірдей деңгейге жетті. Келесі төрт патшаның (Чжоу патшасы Гон, Чжоу патшасы И (Джи Цзянь), Чжоу патшасы Сяо және Чжоу патшасы И (Джи Шие)) билік ету кезеңдері туралы мәліметтер аз. Тоғызыншы патша Цы герцогін қазанға қайнатқан деген сөз бар, бұл оның вассалдары енді бағынбайтынын көрсетеді. Оныншы патша, Чжоу патшасы Ли (б.з.д. 877–841) жер аударылуға мәжбүр болды, ал билікті он төрт жыл бойы Гунхэ регенттігі жүзеге асырды. Лидің құлатылуы Қытайдағы алғашқы шаруалар көтерілісімен бірге болған болуы мүмкін. Ли жер аударылып қайтыс болғаннан кейін Гунхэ зейнетке шығып, билік Лидің ұлы Чжоу патшасы Хуанға (б.з.д. 827–782) өтті. Хуан патша патшалық билікті қалпына келтіруге тырысты, бірақ оның билігінің соңына қарай аймақтық билеушілер бұрынғыдан да аз бағынды.

Батыс Чжоудың құлдырауы

Солтүстік және солтүстік-батыстағы көшпелі тайпалармен – Xianyun, Guifang немесе түрлі "Rong" тайпалары, мысалы Xirong, Shanrong немесе Quanrong тайпалары арасындағы қақтығыстар Батыс Чжоу кезеңінің соңына қарай күшейді. Батыс Чжоу дәуірінің он екінші және соңғы патшасы Чжоу патшасы Ю (б.з.д. 781–771 жж.) болды. Ю патшасы әйелінің орнына қарындасын таңдағанда, бұрынғы патшайымның қуатты әкесі Шен маркизі Quanrong шапқыншыларымен бірікті. Quanrong тайпалары б.з.д. 771 жылы Батыс Чжоуды құлатты, Чжоу астанасы Хаоцзинды тонап, соңғы Батыс Чжоу патшасы Юды өлтірді. Чжоу ақсүйектерінің көпшілігі Вэй өзені аңғарынан шығып, астананы қазіргі Луоян қаласының жанындағы Чэнчжоудың бұрынғы шығыс астанасында қайта орналастырды. Осымен Шығыс Чжоу кезеңі басталды, ол әдетте Көктем және Күз кезеңдері мен Соғысқан мемлекеттер кезеңдеріне бөлінеді.