Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай тарихының кезеңі, б.з.д. 475 – 221 жылдар.
Period of Chinese history, c. 475 to 221 BC
the period of Chinese history
Соғысатын мемлекеттер кезеңі – ежелгі Қытай тарихындағы соғыстармен, бюрократиялық және әскери реформалармен, сондай-ақ саяси бірігумен ерекшеленетін дәуір. Бұл кезең Көктем мен Күз дәуірінен кейін басталып, 221 жылға дейін Цинь мемлекетінің басқа да қарсыластарын жаулап алып, Қытай тарихындағы алғашқы императорлық династия – Цинь әулетін құрумен аяқталды. Әртүрлі ғалымдар Соғысатын мемлекеттер кезеңінің басталуын әртүрлі жылдармен – 481 жылдан 403 жылға дейін белгілейді. Алайда Сима Цянның б.з.д. 475 жылды көрсетуі ең көп қолданылады. Соғысатын мемлекеттер кезеңі Шығыс Чжоу дәуірінің көп бөлігін құрайды. Осы кезеңде Чжоу патшасы формалды түрде Қытайдың билеушісі болғанымен, тек қана номиналды билікке ие болды. Осы жағдай Соғысатын мемлекеттердің арасындағы саяси тартыстарға негіз болды. "Соғысатын мемлекеттер кезеңі" деген атау ерте Хан әулеті кезеңінде жазылған "Соғысатын мемлекеттер туралы жазбалар" атты тарихи еңбектер жинағынан алынған.
The Warring States period was an era in ancient Chinese history characterized by warfare, bureaucratic and military reform, and political consolidation. It followed the Spring and Autumn period and concluded with the wars of conquest that saw the state of Qin annex all the other contender states by 221 BC and found the Qin dynasty, the first imperial dynasty in Chinese history. Although different scholars assign different dates ranging from 481 BC to 403 BC as the beginning of the Warring States period, Sima Qian's choice of 475 BC is the most often cited. The Warring States period largely comprises the second half of the Eastern Zhou period; during this time, the king of Zhou was formally the Chinese sovereign, but ruled merely as a figurehead. This dynamic served as the backdrop for the machinations of the warring states. The label "Warring States period" is derived from the Record of the Warring States, a history compiled during the early Han dynasty.
Кезеңдеу
771 ж.б. Жоу әулетінің шығысқа қарай қашуы Көктем мен Күз дәуірінің басталуын белгілейді. Соғысқан мемлекеттер дәуірін бастаған бір ғана оқиға немесе бастау нүктесі болған жоқ. Осы кезеңдегі саяси жағдай – Көктем мен Күз дәуірін де сипаттаған жаулап алу мен қосып алудың тарихи үрдістерінің қалыптасуы болды. Сондықтан, дәуірдің басталуына қатысты пікір таластары бар. Ұсынылған бастапқы нүктелер:
The eastward flight of the Zhou court in 771 BC marks the start of the Spring and Autumn period. No one single incident or starting point inaugurated the Warring States era. The political situation of the period represented a culmination of historical trends of conquest and annexation which also characterised the Spring and Autumn period. As a result, there is some controversy as to the beginning of the era. Proposed starting points include:
481 ж.б. – Соң дәуірінің тарихшысы Лю Цзуцянь ұсынған, өйткені осы жылы Көктем мен Күз жылнамасы аяқталады.
476–475 ж.б. – «Ұлы тарихшының жазбаларының» авторы Сима Цзянь (шамамен б.з.д. 91 – б.з.д. 86 ж.) осы жылды Жоу патшасы Юаньның билікке келу жылы ретінде таңдады.
453 ж.б. – Цзиньнің бөлінуі Хан, Чжао және Вэйдің – жеті соғысқан мемлекеттің үшiнiң құрылуына әкелді.
441 ж.б. – Жоу патшаларының билікке келуінің бастапқы жылы, Жоу патшасы Айдан басталады.
403 ж.б. – Жоу әулетінің Хан, Чжао және Вэй мемлекеттерін ресми түрде мойындаған жылы. «Зицзи Тонгцзянь» (1084) кітабының авторы Сима Гуан осы күнді Жоу билігінің әлсіреуінің символы деп санайды.
481 BCProposed by Song era historian Lü Zuqian, since this year marks the end of the Spring and Autumn Annals. 476–475 BCSima Qian, author of the Records of the Grand Historian (c. 91 – c. BC), chose this date as the inaugural year of King Yuan of Zhou. 453 BC BCThe Partition of Jin saw the formation of Han, Zhao, and Wei, three of the seven warring states. 441 BCThe inaugural year of Zhou Kings starting with King Ai of Zhou. 403 BCThe year when the Zhou court officially recognised Han, Zhao and Wei as states. Sima Guang, author of the Zizhi Tongjian (1084) advocates this date as symbolic of eroded Zhou authority.
Бастапқы және қалыптасуы
Шығыс Чжоу әулеті б.з.б. V ғасырында құлдырауға бастады. Олардың ықпалы азайғандықтан, өздерінің әскери күштеріне емес, басқа одақтас мемлекеттердің әскерлеріне сүйенуге мәжбүр болды. Жүздеген кішігірім мемлекеттер Чу, Хан, Цинь, Вей, Ян, Ци және Чжао сияқты жеті ірі мемлекетке бірікті. Бірақ, әр мемлекеттің билеушісі тәуелсіз билікке ие болғысы келгендіктен, одақтарда өзгерістер болды. Бұл б.з.б. 535 және 286 жылдар аралығында жүздеген соғыстарға әкеп соқты. Жеңімпаз мемлекет Қытайды толық басқару құқығына ие болды. Батыс Чжоу әулеті құрған феодалдық жүйе 771 жылдан кейін Чжоу сарайының қазіргі Луоянға көшуімен және оның мәртебесі мен күшінің төмендеуімен үлкен өзгерістерге ұшырады. Көктем мен күз кезеңінде көптеген мемлекеттер басқаларын басып тастап билікке жетті, ал соңғылары заңдылық немесе қорғау үшін орталық билікке сенуге мүмкіндік алмай қалды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде көптеген билеушілер басқа мемлекеттерді жаулап алуларын және өздерінің ықпалын таратуларын ақтау үшін "Тәңірдің мандатын" талап етті. Гегемония үшін күрес ақырында Цзинь, Чу, Цинь, Ян және Ци сияқты бірнеше ірі мемлекеттердің үстемдік құрған жүйесін құрды, ал Орталық жазықтың кіші мемлекеттері олардың қарастырылатын елдері мен алым төлеушілеріне айналды. Сонымен қатар, оңтүстік-шығыста У және Юе сияқты басқа да ірі мемлекеттер болды. Көктем мен күз дәуірінің соңғы онжылдықтары Цзинь мен Чу арасындағы бейбіт келіссөздердің нәтижесінде олардың ықпал ету аймақтарын белгілеу арқылы тұрақтылықтың артуымен ерекшеленді. Бұл жағдай Цзиньнің бөлінуімен аяқталды, мемлекет Хан, Чжао және Вэй үйлері арасында бөлінді, осылайша жеті ірі соғысқан мемлекет құрылуына жағдай жасалды.
The Eastern Zhou dynasty began its fall around 5th century BC. As their influence waned, they had to rely on other armies in other allied states rather than their own military force. Hundreds of smaller polities coalesced into seven major states which included: Chu, Han, Qin, Wei, Yan, Qi and Zhao. However, there eventually was a shift in alliances because each state's ruler wanted to be independent in power. This caused hundreds of wars between 535 and 286 BC. The victorious state would have overall rule and control in China. The system of feudal states created by the Western Zhou dynasty underwent enormous changes after 771 BC with the flight of the Zhou court to modern day Luoyang and the diminution of its relevance and power. The Spring and Autumn period led to a few states gaining power at the expense of many others, the latter no longer able to depend on central authority for legitimacy or protection. During the Warring States period, many rulers claimed the Mandate of Heaven to justify their conquest of other states and spread their influence. The struggle for hegemony eventually created a state system dominated by several large states, such as Jin, Chu, Qin, Yan, and Qi, while the smaller states of the Central Plain tended to be their satellites and tributaries. Other major states also existed, such as Wu and Yue in the southeast. The last decades of the Spring and Autumn era were marked by increased stability, as the result of peace negotiations between Jin and Chu which established their respective spheres of influence. This situation ended with the partition of Jin, whereby the state was divided between the houses of Han, Zhao and Wei, and thus enabled the creation of the seven major warring states.
Цзиньның бөлінісі (б.з.д. 453-403)
Цзинь билеушілері б.з.д. 6-ғасырдың ортасынан бастап саяси билігін үнемі жоғалтып, номиналды түрде бағынышты ақсүйектер мен әскери қолбасшылардың ықпалына түсті. Бұл жағдай Цзиньдегі дәстүрлерден туындады, олар герцог әулетінің туыстарын иелікке бермеуге тыйым салған. Бұл басқа руларға феодалдық жерлер мен әскери билікті алуға мүмкіндік берді, ал ондаған жылдар бойы болған ішкі күрес Хан, Чжао, Вэй және Чжи деген төрт ірі отбасының құрылуына әкелді. Цзиньян шайқасында одақтас Хан, Чжао және Вэй Чжи әулетін талқан етті (б.з.д. 453 ж.) және олардың жерлері олардың арасында бөлісті. Осылайша, олар Цзинь территориясының көп бөлігінің "де-факто" билеушілеріне айналды, бірақ бұл жағдай жарты ғасырдан кейін ғана ресми мойындалды. Цзиньдің бөлінуі саяси вакуумды тудырды, бұл алғашқы 50 жылдың ішінде Чу мен Юэдің солтүстікке, ал Циньдің оңтүстікке қарай кеңеюіне жағдай жасады. Цинь жергілікті тайпаларға бақылауын күшейтіп, Сичуаньға қарай оңтүстік-батысқа қарай кеңейе бастады.
The rulers of Jin had steadily lost political powers since the middle of the 6th century BC to their nominally subordinate nobles and military commanders, a situation arising from the traditions of the Jin which forbade the enfeoffment of relatives of the ducal house. This allowed other clans to gain fiefs and military authority, and decades of internecine struggle led to the establishment of four major families, the Han, Zhao, Wei and Zhi. The Battle of Jinyang saw the allied Han, Zhao and Wei destroy the Zhi family (453 BC) and their lands were distributed among them. With this, they became the "de facto" rulers of most of Jin's territory, though this situation would not be officially recognised until half a century later. The Jin division created a political vacuum that enabled during the first 50 years expansion of Chu and Yue northward and Qi southward. Qin increased its control of the local tribes and began its expansion southwest to Sichuan.
Үш Джин танылды (403364 б.з.д.)
403 жылы Чжоу патшасы Вейлидің сарайы Чжао, Вей және Ханды тікелей вассалдар ретінде ресми мойындады, осылайша оларды басқа соғысып жатқан мемлекеттермен тең дәрежеге көтерді. 405 жылдан б.з.д. 383 жылға дейін үш Джин Вэйдің жетекшілігімен біріктірілді және барлық жаққа қарай кеңейді. Ең маңызды тұлға – Вэй маркизі Вэнь (б.з.д. 445–396 жж.). Б.з.д. 408–406 жылдары ол Чжуншань мемлекетін Чжаоның солтүстік-шығысында жатқан жерде басып алды. Сонымен қатар, ол Сары өзеннен батысқа қарай Луо өзеніне дейін жылжып, Хихи аймағын (сөзбе-сөз «Сары өзеннің батысы») иеленді. Вэйдің күшінің артуы Чжаоның одақтан шығуына себеп болды. 383 жылы ол астанасын Ханданға көшіріп, кішкентай Вей мемлекетіне шабуыл жасады. Вей Вэйге көмек сұрады, ол Чжаоға батыс жағынан шабуыл жасады. Қауіпті жағдайда қалған Чжао Чуға шақырды. Әдеттегідей, Чу бұл жағдайды солтүстікке қарай аумақтарды қоса беру үшін сылтау ретінде пайдаланды, бірақ бұл шара Чжаоға Вэйдің бір бөлігін басып алуға мүмкіндік берді. Бұл қақтығыс біріккен Джиндердің билігінің аяқталуын және одақтастықтар мен соғыстардың ауысу кезеңінің басталуын білдірді. Б.з.д. 376 жылы Хан, Вэй және Чжао мемлекеттері Цзинь герцогы Цзинды биліктен қуғызды және қалған Цзинь аумағын өзара бөлісті, бұл Цзинь мемлекетінің толық құлауын белгіледі. 370 жылы Вэй маркизі Ву мұрагерін тағайындамай қайтыс болды, бұл мұрагерлік соғысына әкелді. Үш жылдық азамат соғысынан кейін Чжао солтүстіктен, ал Хан оңтүстіктен Вэйге шабуыл жасады. Вэйді жаулап алуға жақын тұрғанда, Чжао мен Хан басшылары Вэймен не істеу керектігі туралы келіспеушілікке ұшырады, және екі әскер де кенеттен шегінді. Нәтижесінде Вэй патшасы Хуэй (сол кезде маркиз) Вэй тағына отыра алды. Осы кезеңнің соңында Чжао Шаньси жазығынан Ци шекарасына дейін кеңейді. Вэй шығысқа қарай Ци, Лу және Сунға жетті. Оңтүстікте әлсіз Хан мемлекеті Сары өзен аңғарының шығыс-батыс бөлігін бақылады, Луоянгтағы Чжоу патшалықтарын қоршап алды және Луоянгтың солтүстігіндегі Шандаң деп аталатын аймақты иеленді.
In 403 BC, the court of King Weilie of Zhou officially recognized Zhao, Wei and Han as immediate vassals, thereby raising them to the same rank as the other warring states. From before 405 until 383 BC the three Jins were united under the leadership of Wei and expanded in all directions. The most important figure was Marquess Wen of Wei (445–396 BC). In 408–406 BC he conquered the State of Zhongshan to the northeast on the other side of Zhao. At the same time he pushed west across the Yellow River to the Luo River taking the area of Xihe (literally 'west of the [Yellow] river'). The growing power of Wei caused Zhao to back away from the alliance. In 383 BC it moved its capital to Handan and attacked the small state of Wey. Wey appealed to Wei which attacked Zhao on the western side. Being in danger, Zhao called in Chu. As usual, Chu used this as a pretext to annex territory to its north, but the diversion allowed Zhao to occupy a part of Wei. This conflict marked the end of the power of the united Jins and the beginning a period of shifting alliances and wars on several fronts. In 376 BC, the states of Han, Wei and Zhao deposed Duke Jing of Jin and divided the last remaining Jin territory between themselves, which marked the final end of the Jin state. In 370 BC, Marquess Wu of Wei died without naming a successor, which led to a war of succession. After three years of civil war, Zhao from the north and Han from the south invaded Wei. On the verge of conquering Wei, the leaders of Zhao and Han fell into disagreement about what to do with Wei, and both armies abruptly retreated. As a result, King Hui of Wei (still a Marquess at the time) was able to ascend the throne of Wei. By the end of the period Zhao extended from the Shanxi plateau across the plain to the borders of Qi. Wei reached east to Qi, Lu, and Song. To the south, the weaker state of Han held the east–west part of the Yellow River valley, surrounded the Zhou royal domain at Luoyang and held an area north of Luoyang called Shangdang.
Цы Тианның тұсында қайта өркендеген (379-340 б.з.д.)
Ци мемлекетінің ханзадасы Кан б.з.д. 379 жылы, Ци мемлекеті құрылғаннан бері билік етіп келген Цзян әулетінен мұрагер қалдырмай қайтыс болды. Мұрагерлік Тиан әулетінен шыққан болашақ патша Вэйге өтті. Тиан әулеті Цзян билігінің соңында сарайда үлкен ықпалға ие болған еді, енді билікті ашық түрде өз қолына алды. Жаңа билеуші басқа мемлекеттерден алынып қойылған жерлерді қайтаруға кірісті. Ол Чжао, Вэй және Вэйге қарсы табысты жорықтар ұйымдастырып, Ци мемлекетінің аумағын қайтадан Ұлы Қабырғаға дейін кеңейтті. Сима Цян жазғандай, басқа мемлекеттер қатты қорқып, 20 жылдан астам уақыт бойы Циге шабуыл жасауға батылмады. Демонстрацияланған әскери күш Ци халқының да тынығуына себеп болды, олар Вэй патшалығының кезінде үлкен ішкі бейбітшілікке ие болды. Патша Вэйдің билігінің соңына қарай Ци мемлекеті ең күшті мемлекетке айналып, өзін "хан" деп жариялады, соның арқасында Чжоу әулетінен тәуелсіздік алды (төменде қараңыз).
Duke Kang of Qi died in 379 BC with no heir from the house of Jiang, which had ruled Qi since the state's founding. The throne instead passed to the future King Wei, from the house of Tian. The Tian had been very influential at court towards the end of Jiang rule, and now openly assumed power. The new ruler set about reclaiming territories that had been lost to other states. He launched a successful campaign against Zhao, Wey and Wei, once again extending Qi territory to the Great Wall. Sima Qian writes that the other states were so awestruck that nobody dared attack Qi for more than 20 years. The demonstrated military prowess also had a calming effect on Qi's own population, which experienced great domestic tranquility during Wei's reign. By the end of King Wei's reign, Qi had become the strongest of the states and proclaimed itself "king"; establishing independence from the Zhou dynasty (see below).
Вэй соғыстары
Уэй патшасы Хуэй (б.з.д. 370–319 жылдары) мемлекетті қайта жаңғыртуға кірісті. Б.з.д. 362–359 жылдары ол үш мемлекеттің шекарасын оңтайландыру үшін Хан және Чжаомен аумақтарды алмастырды. Б.з.д. 364 жылы Уэй Шимен шайқасында Циньге жеңілді, бірақ Чжаоның араласуы арқасында құтқарылды. Цинь б.з.д. 362 жылы тағы бір жеңіске жетті. Б.з.д. 361 жылы Уэйдің астанасы Циньнің қол жеткізе алмайтындай, шығысқа қарай Далянға көшірілді. Б.з.д. 354 жылы Уэй патшасы Хуэй Чжаоға қарсы ірі шабуылға шықты. Б.з.д. 353 жылға қарай Чжао ауыр жеңіліске ұшырады және оның астанасы Хандан қоршауға алынды. Ци мемлекеті бұл жағдайға араласты. "Соғыс өнерінің" авторы Сунь Цзының шөбересі, атақты Ци стратегі Сунь Бин, Уэй әскері Чжао қаласын қоршағанда Уэй астанасына шабуыл жасауды ұсынды. Стратегия сәтті аяқталды; Уэй әскері астанасын қорғау үшін асығыс оңтүстікке жылжыды, жол үстінде тоқтатылып, Гюлинг шайқасында күйретілді. Бұл шайқас "Отыз алты стратегияның" екіншісінде – "Уэйді қоршау, Чжаоны құтқару" деп еске алынады, яғни бір жердегі қысымды жеңілдету үшін әлсіз нүктеге шабуыл жасау. Ішкі саясатта Хуэй патшасы философия мен өнерді демеушілік етті, бірақ ең бастысы, ол конфуцийшіл философ Менцийді сарайында қабылдағаны үшін танымал; олардың әңгімелері Мен Цзи есімін алған кітаптың алғашқы екі тарауын құрайды.
King Hui of Wei (370–319 BC) set about restoring the state. In 362–359 BC he exchanged territories with Han and Zhao in order to make the boundaries of the three states more rational. In 364 BC Wei was defeated by Qin at the Battle of Shimen and was only saved by the intervention of Zhao. Qin won another victory in 362 BC. In 361 BC the Wei capital was moved east to Daliang to be out of the reach of Qin. In 354 BC, King Hui of Wei started a large scale attack on Zhao. By 353 BC, Zhao was losing badly and its capital, Handan, was under siege. The state of Qi intervened. The famous Qi strategist, Sun Bin the great great great grandson of Sun Tzu, the author of the Art of War, proposed to attack the Wei capital while the Wei army was tied up besieging Zhao. The strategy was a success; the Wei army hastily moved south to protect its capital, was caught on the road and decisively defeated at the Battle of Guiling. The battle is remembered in the second of the Thirty Six Stratagems, "besiege Wei, save Zhao"—meaning to attack a vulnerable spot to relieve pressure at another point. Domestically, King Hui patronized philosophy and the arts, and is perhaps best remembered for hosting the Confucian philosopher Mencius at his court; their conversations form the first two chapters of the book which bears Meng Zi's name.
Цы мен Вэй патшалықтарға айналды (344 ж.
Патша атағын (ванг, 王) Чжоу әулетінің номиналды билеушілері иеленді, ал көптеген мемлекеттердің билеушілері герцог (гонг, 公) немесе маркиз (хоу, 侯) атағын алды. Басты ерекшелік – Чу мемлекеті, оның билеушілері Чу патшасы Ву шамамен б.з.д. 703 жылдан бастап бұл атақты қолдана бастағаннан бері патшалар деп аталды. Б.з.д. 344 жылы Ци және Вэй билеушілері бір-бірін патшалар ретінде мойындады: Ци патшасы Вэй және Вэй патшасы Хуэй, бұл Чжоу сарайынан тәуелсіздіктерін жариялау болды. Бұл маңызды бетбұрыс еді: Көктем және күз кезеңіндегі билеушілерден айырмашылығы, Соғысқан мемлекеттер кезеңінде таққа отырған билеушілердің жаңа буыны тіпті Чжоу әулетінің қарауында болуға да құлық танытпады, олар өздерін толыққанды тәуелсіз мемлекеттер деп жариялады.
The title of king (wang, 王) was held by figurehead rulers of the Zhou dynasty, while the rulers of most states held the title of duke (gong, 公) or marquess (hou, 侯). A major exception was Chu, whose rulers were called kings since King Wu of Chu started using the title c. 703 BC. In 344 BC the rulers of Qi and Wei mutually recognized each other as kings: King Wei of Qi and King Hui of Wei, in effect declaring their independence from the Zhou court. This marked a major turning point: unlike those in the Spring and Autumn period, the new generation of rulers ascending the thrones in the Warring States period would not entertain even the pretence of being vassals of the Zhou dynasty, instead proclaiming themselves fully independent kingdoms.
Шан Ян Цинь империясын реформалайды (б.з.д.
Соғысқан мемлекеттердің алғашқы кезеңінде Цинь мемлекеті басқа мемлекеттермен қақтығыстардан аулақ болды. Бұл Хяо герцогының билігі тұсында өзгерді, онда премьер-министр Шан Янг 356 және 338 жылдар аралығында өзінің заңгерлік философиясына сәйкес орталықтандырушы және авторитарлық реформалар жүргізді. Шан жер реформасын енгізді, жерді жекешелендірді, егін жинау жоспарынан асып түскен шаруаларды марапаттады, жоспарды орындамаған шаруаларды құлдыққа салды және мемлекеттік саясатты орындағандарға құлдарды сыйлық ретінде берді. Цинь мемлекетінде сол кезде адам күші жетіспегендіктен, Шан адам күшін арттыру саясатын қабылдады. Цинь шаруалары әскерге алынғанда, ол басқа мемлекеттерден келген шаруалардың Циньге жұмыс күші ретінде көшіп келуін ынталандырды; бұл саясат бір мезгілде Циньдің адам күшін арттырып, Циньдің қарсыластарының күшін әлсіретті. Шан азаматтарды жас кезінде үйленуге мәжбүрлейтін заңдар шығарды және көп балалы болуға ынталандыру үшін салық заңдарын қабылдады. Ол сондай-ақ егіс үшін жаңа жерлерді игеруге жұмыс істеген сотталғандарды босату саясатын енгізді. Шан тұңғыш ұлға мұрагерлік құқығын жойып, бір отбасында бірнеше ұлы бар үйлерге екі есе салық салды, ірі руларды шағын отбасыларға бөлу үшін. Шан абыройлылардың билікке ықпалын азайту үшін астананы көшірді. Циньнің күшеуін патша сарайы мойындады, және б.з.д. 343 жылы патша Хяо герцогына граф (伯 Bó) атағын берді. Дәстүр бойынша, феодалдық билеушілер қатысқан кеңес өткізілді, онда Көк патшасы бұл атақты тағайындады. Келесі жылы Цинь әлсіреген Вэй мемлекетіне шабуыл жасады. Вэй ауыр жеңіліске ұшырады және бітімге келісу үшін аумағының көп бөлігін берді. Вэй күйрегеннен кейін Ци және Цинь Қытайдағы ең күшті мемлекеттерге айналды. Вэй қорғаныс үшін Циге сүйенді, Вэй патшасы Хуэй Ци патшасы Сюаньмен екі рет кездесті. Хуэй қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагері Сиан патшасы Цимен жақсы қарым-қатынас орнатты, екеуі де бір-бірін «патша» деп тануға уәде берді. Алайда, 325 жылы Хуэй герцогінің сенімділігі соншалықты артты, ол өзін Циньдің «патшасы» деп жариялады; Чжоу патшасымен бірдей атақ алып, осылайша Чжоу әулетінен тәуелсіздігін жариялады. 323 жылы Хань патшасы Сюаньхуй, Ян патшасы И, сондай-ақ кішкентай Чжуншан мемлекетінің патшасы Куо оның үлгісін қайталады.
During the early Warring States period Qin generally avoided conflicts with the other states. This changed during the reign of Duke Xiao, when prime minister Shang Yang made centralizing and authoritarian reforms in accordance with his Legalist philosophy between the years 356 and 338 BC. Shang introduced land reforms, privatized land, rewarded farmers who exceeded harvest quotas, enslaved farmers who failed to meet quotas, and used enslaved subjects as rewards for those who met government policies. As manpower was short in Qin relative to the other states at the time, Shang enacted policies to increase its manpower. As Qin peasants were recruited into the military, he encouraged active immigration of peasants from other states into Qin as a replacement workforce; this policy simultaneously increased the manpower of Qin and weakened the manpower of Qin's rivals. Shang made laws forcing citizens to marry at a young age and passed tax laws to encourage raising multiple children. He also enacted policies to free convicts who worked in opening wastelands for agriculture. Shang abolished primogeniture and created a double tax on households that had more than one son living in the household, to break up large clans into nuclear families. Shang also moved the capital to reduce the influence of nobles on the administration. The rise of Qin was recognized by the royal court, and in 343 BC the king conferred the title of Count (伯 Bó) on Duke Xiao. As was customary, a conference was hosted which the feudal lords attended, and during which the Son of Heaven bestowed the title. In the following year Qin attacked the weakened Wei. Wei was devastatingly defeated and ceded a large part of its territory in return for truce. With Wei severely weakened, Qi and Qin became the dominant states in China. Wei came to rely on Qi for protection, with King Hui of Wei meeting King Xuan of Qi on two occasions. After Hui's death, his successor King Xiang also established a good relationship with his Qi counterpart, with both promising to recognize the other as "king". However, in 325 the confidence of Duke Hui grew so great that he proclaimed himself "king" of Qin; adopting the same title as the king of Zhou and thereby effectively proclaiming independence from the Zhou dynasty. He was followed in 323 BC by King Xuanhui of Han and King Yi of Yan, as well as King Cuo of the minor state Zhongshan.
Бірінші көлденең одақ (б.з.д.
Қи патшасы Минге бұрынғы Қи патшасы Вэйдің немересі Мэнчан әміршісінің ықпалы күшті болды. Мэнчан әміршісі Вэй және Хан мемлекеттерімен батысқа қарай одақ құрды. Алшақ батыста, 307 жылы билік үшін күрестен әлсіреген Цинь мемлекеті жаңа коалицияға мойынұсынып, Мэнчан әміршісін бас министрі етіп тағайындады. Цинь мен Ци арасындағы одақ Цинь ханшайымының Мин патшаға үйленуімен нығайтылды. Цинь патшасы Чжуансян тек үш жыл ғана билік етті. Оның орнын ұлы Чжэн иеленді. Ол алдыңғы екі қарт патшадан өзгеше, таққа отырғанда он үш жаста еді. Чжэн есейгенде керемет қолбасшы болып өсті және тоғыз жылдың ішінде Қытайды біріктірді.
King Min of Qi came to be highly influenced by Lord Mengchang, a grandson of the former King Wei of Qi. Lord Mengchang made a westward alliance with the states of Wei and Han. In the far west, Qin, which had been weakened by a succession struggle in 307, yielded to the new coalition and appointed Lord Mengchang its chief minister. The alliance between Qin and Qi was sealed by a Qin princess marrying King Min.]] King Zhuangxiang of Qin ruled for only three years. He was succeeded by his son Zheng, who unlike the two elderly kings that preceded him was only 13 years old at his coronation. As an adult Zheng would turn out to be a brilliant commander who, in the span of just nine years, unified China.
Әскери даму
Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Қытайда темір мен атты әскерді пайдалану сияқты соғыс өнерінде көптеген жаңалықтар енгізілді. Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі соғыс, көктем және күз кезеңінен едәуір өркендеді, себебі көптеген әскерлер шайқаста жаяу және атты әскерді қолданды, ал күймелердің қолданылуы азайды. Көптеген жаяу әскердің пайдалануы соғысты қандырақ етті және аристократияның мәртебесін төмендетті, бұл өз кезегінде патшаларды зорбалыққа бейім етті. Осы кезеңнен бастап, түрлі мемлекеттер әскерлерін соғысқа жұмылдыру арқылы бір-бірімен бәсекелескенде, Қытайдағы дворяндар бұрынғыдай жауынгерлер емес, сауатты топқа жатты. Әртүрлі мемлекеттер жаяу әскер, атты әскер және күймелерден тұратын үлкен армияларды ұрысқа шығарды. Мұндай ірі күштерді жабдықтау, оқыту және басқару үшін тиімді мемлекеттік бюрократиямен қамтамасыз етілген күрделі логистикалық жүйелер қажет болды. Армиялардың саны он мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін жететін. Темір қарулар кеңінен таралып, қоланың орнын баса бастады. Бұл кезеңдегі қару-жарақтардың көп бөлігі темірден жасалған. Қытайдың алғашқы ресми атты әскер бөлімі б.з.д. 307 жылы Чжао патшасы Улиннің әскери реформалары кезінде құрылды, ол «кочевник киімі мен жылқы садағасы» жақтады. Бірақ, атты әскердің тактикалық басымдығына қарамастан, соғыс күймесі өзінің беделін және маңыздылығын сақтап қалды. Арбалет осы кезеңдегі қашықтықтан атқылауға арналған қару ретінде басымдыққа ие болды, себебі бірнеше себептерге байланысты. Арбалетті көптеп өндіру оңай болды және арбалетшілерді көптеп оқытуға мүмкіндік болды. Осы қасиеттері оны жауға қарсы қуатты қару етті. Жаяу әскерлер түрлі қару-жарақтарды қолданды, бірақ ең танымал болғаны – пышақ балта. Пышақ балтанның ұзындығы 9-ден 18 футқа дейін болатын, қару тікенекті найзадан және оған бекітілген кескіш пышақтан тұратын. Пышақ балталар түрлі мемлекеттерде, әсіресе Циньде кеңінен таралған, олар 18 футтық ұзындықтағы найза тәрізді қарулар жасады. Цианның ұрыс найзасы барлық ежелгі қарулардың «ван» патшасы деп аталды. Ол шайқас алаңына ең зор әсер етті және оны меңгеру өте қиын болды. Сол дәуірдегі екінші маңызды қару – қос қырлы шайқас қылы Жыян. Циан найзасы мен Жыян қылысын қолдану әдістері қазіргі фильмдерде немесе қайта жандандыру көрсетілімдерінде көрінетін нәрседен мүлдем өзгеше болды. Сол дәуірдің кәсіби жауынгерлері «Ұстаз» Сунь Цзының әскери тұжырымдамаларын пайдаланып, бірнеше табысты «Ге Ду» жекпе-жек мектептерін құрды.
The Warring States period saw the introduction of many innovations to the art of warfare in China, such as the use of iron and of cavalry. Warfare in the Warring States period evolved considerably from the Spring and Autumn period, as most armies made use of infantry and cavalry in battles, and the use of chariots became less widespread. The use of massed infantry made warfare bloodier and reduced the importance of the aristocracy, which in turn made the kings more despotic. From this period onward, as the various states competed with each other by mobilizing their armies to war, nobles in China belonged to the literate class, rather than to the warrior class as had previously been the case. The various states fielded massive armies of infantry, cavalry, and chariots. Complex logistical systems maintained by efficient government bureaucracies were needed to supply, train, and control such large forces. The size of the armies ranged from tens of thousands to several hundred thousand men. Iron weapons became more widespread and began to replace bronze. Most armour and weapons of this period were made from iron. The first official native Chinese cavalry unit was formed in 307 BC during the military reforms of King Wuling of Zhao, who advocated 'nomadic dress and horse archery'. But the war chariot still retained its prestige and importance, despite the tactical superiority of cavalry. The crossbow was the preferred long range weapon of this period, due to several reasons. The crossbow could be mass produced easily, and mass training of crossbowmen was possible. These qualities made it a powerful weapon against the enemy. Infantrymen deployed a variety of weapons, but the most popular was the dagger axe. The dagger axe came in various lengths, from 9 to 18 feet; the weapon consisted of a thrusting spear with a slashing blade appended to it. Dagger axes were an extremely popular weapon in various kingdoms, especially for the Qin, who produced 18 foot long pike like weapons. The Qiang battle spear was named as the king 'wang' of all ancient weapons. It had the biggest impact on the battlefield and was quite difficult to master. The second important weapon of that era was the double edged battle sword Jian. The fighting methods of using the Qiang spear and Jian sword were very different from what we see in movies or re enactment shows today. Professional warriors of that era used the military concepts of "Master" Sun Tzu and created several successful "Ge Dou" martial schools.
Мәдениет және қоғам
Соғысатын мемлекеттер дәуірі – ежелгі Қытайдағы соғыс дәуірі, сонымен қатар бюрократиялық және әскери реформалар мен консолидация кезеңі. Ірі аумақтарды билеген мемлекеттер өз биліктерін тездетіп нығайтуға тырысты, бұл Чжоу әулетінің беделінің толық құлдырауына әкелді. Бұл өзгерістің белгісі ретінде барлық ірі мемлекеттердің билеушілері (тек Чу мемлекеті бұрыннан патшалық титулға ие болғандықтан басқа) бұрынғы феодалдық атақтарын қалдырып, 王 (Ван) – Патша титулын қабылдады, Чжоу билеушілерімен теңдікке таласты. Сонымен қатар, үнемі болатын қақтығыстар мен жаңа әлеуметтік-саяси үлгілердің қажеттігі көптеген философиялық мектептердің пайда болуына әкелді, кейіннен олар "Жүз мектеп" деп аталды. Ең танымал мектептерге моизм (Мози жазған), конфуциандық (Менций мен Сюньцзы ұсынған), легализм (Шан Ян, Шэнь Бухай, Шэнь Дао және Хань Фэй ұсынған) және даосизм (Чжуанцзы мен Лаоцзы ұсынған) жатады. Бір-бірімен бәсекелесіп отырған мемлекеттер өз күштерін әскери саладан бөлек, сарайларда және мемлекеттік философияда көрсетуге тырысты. Көптеген билеушілер өздерінің немесе мемлекеттерінің мүддесі үшін түрлі философияларды қабылдады. Менций конфуциандықты мемлекеттік философия ретінде орнатуға тырысты, оның пікірінше, игілік пен әділдік сияқты моральдық принциптерді басқару арқылы мемлекет халықтың қолдауын тек өз мемлекетінен ғана емес, сонымен қатар көрші мемлекеттерден де алады, соның салдарынан соғыс қажеттігі жойылады. Менций Лиан патшасы Хуэйді көндіруге тырысты, бірақ патша соғыс кезеңінде ешқандай пайда көре алмағандықтан, сәттілікке жете алмады. Моизмді Мози (б.з.д. 468–376 жж.) дамытты, ол бейтараптық пен игілікке негізделген біртұтас моральдық және саяси философияны ұсынды. Мохистер адамдардың қоршаған ортаға байланысты өзгеретініне сенді. Бұл билеушілерге де қатысты, сондықтан шетелдік әсерлерге сақ болу керек. Мози қорғаныста ұлы тактик болғанымен, соғысқа қарсы болды. Ол кішкентай Сун мемлекетін Чу мемлекетінің көптеген шабуылдарынан қорғады. Даосизмді Лаоцзы жақтады және адам табиғаты жақсы екенін, бастапқы күйіне оралу арқылы кемелдікке жете алатынын сендірді. Ол адам баласы нәресте сияқты қарапайым және күнәсіз деп есептеді, бірақ өркениет дамыған сайын ол өздерінің тазалығын жоғалтып, алдамшылық пен ашкөздікке ұшырады. Басқа мектептерден айырмашылығы, ол мемлекеттік кеңселерде ықпал етуді қаламады және Лаоцзы тіпті Чу мемлекетінің министрі болудан бас тартты. Шан Ян б.з.д. 338 жылы құрған легализм дін мен діни тәжірибелердің барлық түсініктерін қабылдамады және мемлекетті қатаң заңмен басқару керек деп сенді. Олар тек қатаң жазалаумен ғана шектелмеді, сонымен қатар олар отбасылармен біріктіріліп, қылмыстық әрекеттер үшін өзара жауапты болды. Ол радикалды реформалар ұсынды және берік қатарларға негізделген қоғам құрды. Шаруаларды ауыл шаруашылығымен айналысуға ынталандырды және әскери жетістіктері үшін сыйлықтар берді. Заңдар барлық дәрежедегілерге қолданылды, тіпті патша да жазадан құтыла алмады. Бұл философияны Цинь мемлекеті қабылдап, оны ұйымдасқан, орталықтандырылған мемлекетке айналдырды, бюрократиялық аппарат таланттардың негізінде құрылды. Циньдегі Шан Янь және Чудағы У Ци реформалары орталықтандыруды күшейтуге, дворяндарды басуға және заңгерлік идеалдарға негізделген үкіметтің ауқымын кеңейтуге бағытталған, бұл кезеңнің үлкен армияларын жұмылдыру үшін қажет болды.
The Warring States period was an era of warfare in ancient China, as well as bureaucratic and military reforms and consolidation; the major states, ruling over large territories, quickly sought to consolidate their powers, leading to the final erosion of the Zhou court's prestige. As a sign of this shift, the rulers of all the major states (except for Chu, which had claimed kingly title much earlier) abandoned their former feudal titles for the title of 王, or King, claiming equality with the rulers of the Zhou. At the same time, the constant conflict and need for innovative social and political models led to the development of many philosophical doctrines, later known as the Hundred Schools of Thought. The most notable schools of thought include Mohism (expounded by Mozi), Confucianism (represented by Mencius and Xunzi), Legalism (represented by Shang Yang, Shen Buhai, Shen Dao and Han Fei) and Taoism (represented by Zhuangzi and Lao Tzu). The many states that were competing between each other attempted to display their power not only militarily but in their courts and in state philosophy. Many differing rulers adopted the differing philosophies to their own advantage or that of their kingdom. Mencius attempted to instate Confucianism as a state philosophy, proposing that through the governing of moral principles like benevolence and righteousness, the state would win popular support from one state and those neighboring, eliminating the need of a war altogether. Mencius had attempted to convince King Hui of Liang, although was unsuccessful since the king saw no advantage in the period of wars. Mohism was developed by Mozi (468–376 BC) and it provided a unified moral and political philosophy based on impartiality and benevolence. Mohists had the belief that people change depending on environments around. The same was applied to rulers, which is why one must be cautious of foreign influences. Mozi was very much against warfare, although he was a great tactician in defense. He defended the small state of Song from many attempts of the Chu state. Taoism was advocated by Laozi, and believed that human nature was good and can achieve perfection by returning to original state. It believed that like a baby, humans are simple and innocent although with development of civilizations it lost its innocence only to be replaced by fraud and greed. Contrarily to other schools, it did not want to gain influence in the offices of states and Laozi even refused to be in the minister of the state of Chu. Legalism created by Shang Yang in 338 BC, rejected all notions of religion and practices, and believed a nation should be governed by strict law. Not only were severe punishments applied, but they would be grouped with the families and made mutually responsible for criminal act. It proposed radical reforms, and established a society based on solid ranks. Peasants were encouraged to practice agriculture as occupation, and military performance was rewarded. Laws were also applied to all ranks with no exception; even the king was not above punishment. The philosophy was adapted by the Qin state and it created it into an organized, centralized state with a bureaucracy chosen on the basis of merit. The reforms of Shang Yang in Qin, and of Wu Qi in Chu, both centred on increased centralisation, the suppression of the nobility, and a vastly increased scope of government based on Legalist ideals, which were necessary to mobilise the large armies of the period.
Қатаң арифметика
305 жылға дейінгі Цинхуа коллекциясынан алынған 21 бамбук тізімі әлемдегі ең ерте екі таңбалы ондық көбейту кестесінің мысалы болып табылады, бұл осы кезеңде дамыған коммерциялық есептеулердің қалыптасқандығын көрсетеді. Сан таяқшалары (rod numerals) теріс және оң бүтін сандарды, сондай-ақ рационалдық сандарды көрсету үшін қолданылған, бұл нақты позициялық сандар жүйесі, ал нөлді білдіру үшін бос орын Соғысқан мемлекеттер кезеңіне дейін жетеді.
A bundle of 21 bamboo slips from the Tsinghua collection dated to 305BC are the world's earliest example of a two digit decimal multiplication table, indicating that sophisticated commercial arithmetic was already established during this period. Rod numerals were used to represent both negative and positive integers, and rational numbers, a true positional number system, with a blank for zero dating back to the Warring States period.
Экономикалық даму
Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Қытайда темір өндірісінің кеңеюіне куә болдық, ол қоланың орнына соғыста қолданылатын басты металл түріне айналды. Осы кезеңде Шу (қазіргі Сычуань) және Юэ (қазіргі Чжэцзян) сияқты аймақтар да қытай мәдени аймағына енді. Сауда маңызды рөл атқарды, ал кейбір саудагерлер саясатта зор ықпалға ие болды. Олардың ішінде ең танымалдары – Циньнің канцлері Лю Бувей, ол болашақ Цинь Шихуанның серкесі болды. Сонымен қатар, біріккен бюрократиялық мемлекеттердің күшейген ресурстары, жаппай әскер жинау мен ірі соғыстардың логистикалық қажеттіліктері ірі су құрылыстары сияқты экономикалық жобалардың дамуына ықпал етті. Мұндай жобалардың жарқын мысалдары – Сычуаньдағы Мин өзенін бақылап, бұрынғы шөлді аймақты Циньнің маңызды логистикалық базасына айналдырған Дуцзянян суару жүйесі және Гуанчжун жазығындағы кең аумақтарды суарған Чжэнгуо каналы, осы арқылы Циньдің ауыл шаруашылығы өнімділігі артты. "Гванцзи" соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі дамыған саяси экономиканың негізгі еңбектерінің бірі саналады. Онда тауарлардың "жеңіл" (маңызды емес, қажетсіз немесе арзан) немесе "ауыр" (маңызды, қажетті немесе қымбат) санаттарын тиімді басқару контекстінде баға реттеу принциптері қарастырылады, сондай-ақ тауардың "жеңіл" немесе "ауыр" екендігі оның басқа тауарлармен және жағдаймен байланысты қарастырылады.
The Warring States period saw the proliferation of iron working in China, replacing bronze as the dominant type of metal used in warfare. Areas such as Shu (present day Sichuan) and Yue (present day Zhejiang) were also brought into the Chinese cultural sphere during this time. Trade also became important, and some merchants had considerable power in politics, the most prominent of which was Lü Buwei, who rose to become Chancellor of Qin and was a key supporter of the eventual Qin Shihuang. At the same time, the increased resources of consolidated, bureaucratic states, coupled with the logistical needs of mass levies and large scale warfare, led to the proliferation of economic projects such as large scale waterworks. Major examples of such waterworks include the Dujiangyan Irrigation System, which controlled the Min River in Sichuan and turned the former backwater region into a major Qin logistical base, and the Zhengguo Canal which irrigated large areas of land in the Guanzhong Plain, again increasing Qin's agricultural output. The Guanzi is considered one of the most foundational texts of the developing political economy in the Warring States period. It addresses principles of price regulation in the context of effectively dealing with commodities that are "light" (connoting a commodity which is unimportant, non essential, or inexpensive) or "heavy" (a commodity which is important, essential, or expensive) and how whether a commodity is "light" or "heavy" must be understood in relation the contexts and other commodities.