Кіріспе

Соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі ежелгі қытай мемлекеті. Би Ванның Цзиньде негізін қалаған Вэй мемлекеті (/w//eɪ/; ; көне қытайша: *) Соғысқан мемлекеттер дәуіріндегі жеті ірі мемлекеттің бірі болды. Ол Цзиньдің үш бөлікке бөлінуінен, Хан мен Чжаомен бірге құрылған. Оның аумағы Цинь және Ци мемлекеттерінің арасында орналасып, қазіргі Хэнань, Хэбэй, Шанси және Шандун провинцияларының бір бөлігін қамтыды. Хуэй патшасы тұсында астанасы Аньюден Даляньға (қазіргі Кайфэн) көшірілгеннен кейін Вэй Лиан деп те аталатын болды.

Қор

Тірі қалған дереккөздер Вэй билеуші әулетін Чжоу патшалығына дейін жетеді: Гао, Би Герцогы (畢公高), Чжоу патшасы Вэннің ұлы болған. Оның ұрпақтары өз тегін – Би – оның иелігінен алды. Би мемлекеті жойылғаннан кейін Би Ван (畢萬) Цзиньге қашып өтеді, онда ол Герцог Сианьның сарайында қызмет етеді, тіпті жеке күймесімен бірге. Бір сәтті әскери жорықтан кейін Би Ванға Вэй берілді, және оның ұрпақтары Вэй әулетін құрды.

Көктемгі және күзгі кезең

Цзиньның саяси құрылымы Ли Цзи көтерілісі кезінде және одан кейін билеуші әулетінің қырылуынан кейін күрт өзгерді. Одан кейін "Цзиньде хан әмірлік үйі болмады" (晉無公卿) және оның саяси билігі билеуші отбасының, оның ішінде Вэйдің кеңейтілген туысқандық байланыстарына тарады. Көктем мен күз кезеңінің соңғы жылдарында Вэй, Чжао және Ханды құрғандар 453 ж.б.д. Цзи (知) үстем үйіне шабуыл жасап, оны жоқ етті, нәтижесінде Цзинь бөлінді. Жоу патшасы Вейли бұл жағдайды б.з.д. 403 жылы заңдастырды, үш үйдің басшыларын маркиз дәрежесіне көтерді.

Соғыс жүргізген мемлекеттер кезеңі

Мемлекет өзінің ең биік дәуіріне алғашқы екі билеушісі – Вэй маркизі Вэнь мен Вэй маркизі Вудың тұсында жетті. Үшінші билеуші Вэй патшасы Хуэй өзін тәуелсіз егеменді билеуші деп жариялады және экономикалық дамуға, оның ішінде Сары өзендегі суару жобаларына ден қойды. Хуэй батыстағы Цинь мемлекетінің әлсіз екенін, ал олардың жері шөлейт дала екенін ойлады. Ол жақсы қоныстанған, белгілі ресурстарға бай шығыс аймақтарын жаулап алуға күш салды. Бірақ, б.з.д. 341 жылы болған Малин шайқасының ішіндегі бірқатар шайқастар Вэйдің жоспарларын тоқтатты, ал Циньнің кеңеюі көбінесе кедергісіз жүріп, оның экономикасын және әскери күшін арттырды. Вэй мемлекетінің алғашқы күшеюі Ли Куй (шамамен б.з.д. 459 – шамамен б.з.д. 395) ұсынған заңгерлік реформаларды қабылдауының нәтижесі болды.

Жеңіліске ұшырау

Уэй ақырында Циньге батыс Хэси (河西) аймағын жоғалтты, ол – қазіргі Шанси мен Шэньси шекарасының арасындағы Сары өзеннің батыс жағалауында орналасқан, мал өсіруге қолайлы стратегиялық маңызды аймақ. Одан кейін ол Циньмен үздірілмей соғысып, астананы Аньюден Даляңға көшіруге мәжбүр болды. Вэй 225 ж.б.д., Цинь генералы Ван Бен Сары өзенді Даляңға бұрып, су тасқыны арқылы астананы қиратқаннан кейін Циньге бас иді.

Қытай аңызы

"Соғысқан мемлекеттер тарихында" Вэй патшасының Лонгян мырзасы есімді сүйіктісі болғандығы айтылады. Бір күні Лонгян жылай бастады. Неліктен жылағанын сұрағанда, ол балыққа қатысты әрекеттерінен өзінің болашағын көретінін айтты. Алғаш ұсталған балыққа қуанған Лонгян, одан жақсырақ балық ұстағанда, оны қайта суға жібергісі келді. Ол жылап: "Мен де бұрын ұсталған балық сияқтымын! Мен де тасталып кетемін!" деді. Патша Лонгянға адалдығын көрсету үшін: "Кімде-кім басқа әйелдер туралы айтса, оның бүкіл үйімен бірге жазаланады" деп жарлықады.

Қытай астрономиясы

Дәстүрлі қытай астрономиясында Вэй "Қара Қыран" символының "Қыз" ай сарайындағы "Он екі мемлекет" жұлдыз тобындағы бір жұлдызбен және "Жас Аспан" қоршауының "Сол қабырғасындағы" тағы бір жұлдызбен бейнеленеді. Алайда, дереккөздер осы екі жұлдыздың (сәйкесінше) 33 Capricorni және Delta Herculis немесе Chi Capricorni және Phi Capricorni екендігі туралы келіспейді.