Кіріспе
Қытай суретшісі Гиджа Жосонның жартылай аңыз билеушісі. Джизи, Кизи немесе Кизи (; корей тілінде Гиджа немесе Кижа) – б.з.б. 11 ғасырда Гиджа Жосонды басқарған жартылай аңызғы қытай данасы. Қытайдың "Документтер кітабы" және "Бамбу жылнамалары" сияқты ертедегі құжаттары оны Шан әулетінің соңғы патшасының адал туысы ретінде сипаттайды, ол патшаға қарсылық білдіргені үшін жазаланған. Б.з.б. 1040 жылдары Чжоу Шанды құлатып жібергеннен кейін, ол бірінші Чжоу патшасы У патшасына саяси кеңес бергендігі айтылады. Хан әулетінің (б.з.б. 206 – б.з. 220) қытай мәтіндері У патшасының Цзизиді Чаосианның (朝鮮, корей тілінде "Джосеон" деп айтылады) билеушісі етіп тағайындағанын мәлімдейді. "Хан кітабына" (б.з.б. 1 ғасыр) сәйкес, Джизи Жосонға ауыл шаруашылығын, жібек шаруашылығын және қытай өркениетінің көптеген басқа да салаларын әкелді. Оның отбасылық аты – Зи/Джа (子), есімі – Сюю/Сюю (胥餘/서여 xūyú/seoyeo немесе 須臾/수유 xūyú/suyu). Гиджа (корей тілінде "Джизи" деп айтылады) алтыншы ғасырдағы Гогурёде мемлекеттік культ нысаны болған болуы мүмкін, ал 1102 жылы Горьёда оған арналған кесене салынған. Бірақ Гиджаны алғашқы рет атаған корей мәтіні – "Самгук Саги" (1145). Он үшінші ғасырдың соңынан бастап Гиджа корей тарихына толыққандай енгізілді, ол Ескі Жосон мемлекетінде Дангун ұрпақтарының мұрагері ретінде сипатталды. Он төртінші ғасырда Кореяда неоконфуциандық дін тарағаннан кейін Жосон әулетінің ғалымдары (1392 жылы құрылған) Гиджаны Дангунмен бірге мәдениет батыры ретінде насихаттады. Дегенмен, радиокөміртектік талдау және жаңадан табылған қазбалардың нәтижесінде қазіргі корей тарихшылары оның Гочжосонның билеушісі ретінде тағайындалуының заңдылығына күмән келтіре бастады. Шың Чэхо (1880–1936) Гиджаның мәдени үлесіне алғаш күмән келтірді, ал көптеген адамдар оның тарихи талаптары оның билік еткен кезінде табылған археологиялық деректерге сәйкес келмегендіктен соңынан ерді. "Документтер кітабы", "Таңдамалы сөздер" және "Бамбу жылнамалары" сияқты басқа да ежелгі қытай мәтіндеріне сәйкес, Джизи Шан әулетінің соңғы билеушісі Чжоу патшасының туысы және Вейзи (微子) және Би Ганмен бірге Шанның үш данасының бірі болған. Көптеген адамдар оны патшаның Ұлы тәрбиешісі деп санайды. Джизи Чжоу патшасының бассыздығына қарсылық білдіргені үшін түрмеге қамалған немесе құлдыққа салынған. Б.з.б. 11 ғасырдың ортасында Чжоу әулеті Шанды құлатып жібергеннен кейін, Джизи У патшасы босатты, оған жаңа мемлекетті басқару туралы кеңес берді. Джизидің Жосонға барғандығы туралы ең көне мәлімет – "Шаншу дацхуан" (尚書大傳), б.з.б. 2 ғасырға жатқан Фу Шенге жатқызылатын "Документтер кітабына" жазылған түсіндірме. Сима Цянның "Ұлы тарихшының жазбаларында" (Шиджи, б.з.б. 109 және 91 жылдар аралығында құрастырылған) жазылған ұқсас оқиғада Джизи У патшасының қолына түсті, бірақ оның азаматы болмады. Jae hoon Shim "Ханшудың" осы бөліміндегі келесі сөйлемді Джизи Жосонға "Сегіз тыйым салу" (犯禁八條) заңын енгізген деп түсіндіреді. "Үш патшалықтың жазбалары" (алғаш рет 5 ғасырдың басында басылып шыққан) Джизи ұрпақтары Жосонның патшалары ретінде қырық ұрпақ бойы билік жүргізді, олар б.з.б. 194 жылы Ян мемлекетінен келген Вэй Манға құлатылған дейді. Шиджиге берген түсініктемесінде Ду Ю (3 ғасырдың бірінші жартысы) Джизидің қабірі Лианг мемлекетінің Мэн префектурасында (қазіргі Хэнань) орналасқан деді. Бұл Жиззидің Жосонмен байланысы туралы әңгіме міндетті түрде басым болған жоқ, дегенмен Ханшуда көрінген әңгіме кейін кең таралды. Тарихшы Дже Хун Шимнің тұжырымына қарағанда, тек Хан әулеті кезінде (б.з.б. 206 – б.з. 220) Джизи Жосонмен байланысты бола бастады, ал Ханнан кейін ғана оның ұрпақтары Жосон патшалық отбасы ретінде танылды. Тек 13 ғасырда ғана корей мәтіндері Гиджаны корей тарихына толыққандай енгізе бастады. "Самгук Юса" (1281) Жоу патшасы Вудан құтылғаннан кейін Гиджа Даньгун ұрпақтарын Жосонның билеушісі ретінде алмастырғанын түсіндірді, ал "Жэван Унги" (1287) Даньгун мен Гиджаны бұрынғы және кейінгі Жосонның алғашқы билеушілері ретінде анықтады. Гиджаға арналған саданг Пхеньянда да салынды, оны "Гиджаса" (箕子祠) деп атады. Мавзолей 1324 жылы қайта салынды және 1355 жылы жөнделді, бірақ Гиджа культі 1392 жылы Жосон әулеті құрылғаннан кейін кеңінен тарады. Жосонның мемлекеттік идеологиясы Қытайдан алынған неоконфуциандық болғандықтан, Жосон зиялылары Гиджаны Корея өркениетін Қытаймен бірдей деңгейге көтерген мәдениет батыры ретінде көтеріп көрсетті. 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап 18 ғасырға дейін Жосеон ғалымдары Гиджа туралы бірқатар кітаптар шығарды. 1580 жылы Юн Дусу (尹斗壽) ол туралы барлық материалдарды жинап, зерттеулерін "Гиджаджи" (箕子志; "Гиджа туралы жазба") деп жариялады. Ол Гиджаның Чжоу патшасы Вудан тәуелсіздігін атап көрсетті, бірақ оның ілімдері Кореяның Қытаймен бірдей деңгейдегі өркениетке жетуіне көмектескенін сендірді. Гиджа культі де 18 ғасырда Оңтүстік Пхёнган провинциясында Гиджа суреттеріне табынған ғибадатханалар ("Гиджаёнчон" 箕子影殿) салынғаннан кейін жалғасты. Корей ғалымдары 18 және 19 ғасырларда Гиджаның рөліне көбірек сын көзбен қарағанмен, бұл "Қытайдан келген өркениеттің жеткізушісі" ретіндегі Гиджа туралы есеп кеңінен қабылданды, сондықтан Кейінгі Жосон кезеңінде Гиджаға табыну "корей мәдениетінің бір бөлігіне" айналды. Кейбір корей рулары өзінің тікелей Гиджа ұрпақтары екенін мәлімдейді.
Semi legendary ruler of Gija Joseon
Jizi, Qizi, or Kizi (; Gija or Kija in Korean) was a semi legendary Chinese sage who is said to have ruled Gija Joseon in the 11th century BCE. Early Chinese documents like the Book of Documents and the Bamboo Annals described him as a virtuous relative of the last king of the Shang dynasty who was punished for remonstrating with the king. After Shang was overthrown by Zhou in the 1040s BCE, he allegedly gave political advice to King Wu, the first Zhou king. Chinese texts from the Han dynasty (206 BCE – 220 CE) onwards claimed that King Wu enfeoffed Jizi as ruler of Chaoxian (朝鮮, pronounced "Joseon" in Korean). According to the Book of Han (1st century CE), Jizi brought agriculture, sericulture, and many other facets of Chinese civilization to Joseon. His family name was Zi/Ja (子) and given name was Xuyu/Suyu (胥餘/서여 xūyú/seoyeo, or 須臾/수유 xūyú/suyu). Gija (the Korean pronunciation of "Jizi") may have been the object of a state cult in sixth century Goguryeo, and a mausoleum to him was established in Goryeo in 1102, but the first extant Korean text to mention Gija was the Samguk Sagi (1145). Starting in the late thirteenth century, Gija was fully integrated into Korean history, being described as a successor to the descendants of Dangun in the state of Old Joseon. Following the spread of Neo Confucianism in Korea in the fourteenth century, scholars of the Joseon Dynasty (est. 1392) promoted Gija as a culture hero alongside Dangun. However, with the development of radiocarbon dating and newly found excavations, modern Korean historians started to question the legitimacy of his enfeoffment as ruler of Gojoseon. Shin Chaeho (1880–1936) was the first to question the extent of Gija's cultural contributions and many followed as Gija's historical claims did not align with archeological evidence found during the time of his supposed rule. According to other ancient Chinese texts like the Book of Documents, the Analects, and the Bamboo Annals, Jizi was a relative of King Zhou, the last ruler of the Shang Dynasty, and one of the three wise men of Shang, along with Weizi (微子) and Bi Gan. Many identify him as Grand Tutor of the king. Jizi was either imprisoned or enslaved for remonstrating against King Zhou's misrule. After Shang was overthrown by the Zhou dynasty in the mid eleventh century BC, Jizi was released by King Wu, to whom he gave advice on how to rule the new polity. The earliest known source stating that Jizi went to Joseon is the Shangshu dazhuan (尚書大傳), a commentary on the Book of Documents attributed to Fu Sheng of the second century BC. In a similar story recorded in Sima Qian's Records of the Grand Historian (or Shiji, compiled between 109 and 91 BC), Jizi was enfeoffed by King Wu but did not become his subject. Jae hoon Shim interprets the following sentence in that section of the Hanshu as claiming that Jizi also introduced the law of "Eight Prohibitions" (犯禁八條) in Joseon. The Records of Three Kingdoms (first published in the early fifth century) claims that the descendants of Jizi reigned as kings of Joseon for forty generations until they were overthrown by Wei Man, a man from the state of Yan, in 194 BC. According to his commentary to the Shiji, Du Yu (first half of the 3rd century) states that the tomb of Jizi was located in Meng Prefecture of the State of Liang (modern day Henan). This suggests that the story of Jizi's association with Joseon was not necessarily prevailing although the narrative seen in the Hanshu later became common. As historian Jae hoon Shim concludes, only during the Han dynasty (206 BC – 220 AD) did Jizi begin to be associated with Joseon, and only after the Han were his descendants identified as the Joseon royal family. Only in the thirteenth century did Korean texts start to integrate Gija more fully into Korean history. The Samguk Yusa (1281) explained that after being enfeoffed by King Wu of Zhou, Gija replaced Dangun's descendants as the ruler of Joseon, whereas Jewang Ungi (1287) identified Dangun and Gija as the first rulers of former and latter Joseon respectively. Sadang for gija called gijasa (箕子祠) was also built in Pyongyang. The mausoleum was rebuilt in 1324 and was repaired in 1355, but the cult of Gija spread most widely after the establishment of the Joseon Dynasty in 1392. Because Joseon's state ideology was Neo Confucianism borrowed from China, Joseon intellectuals promoted Gija as a culture hero who had raised Korean civilization to the same level as China. From the second half of the sixteenth century to the eighteenth century, Joseon scholars published a number of books on Gija. In 1580, Yun Dusu (尹斗壽) collated all available material on him and published his research as the Gijaji (箕子志; "Record of Gija"). Though he emphasized Gija's independence from King Wu of Zhou, Yi believed that Gija's teachings helped Korea to reach the same level of civilization as China. The cult of Gija also continued as temples which worshiped gija portraits called gijayeongjeon (箕子影殿), were built in the 18th century in South Pyongan Province. Although Korean scholars became more critical of Gija's role in the eighteenth and nineteenth centuries, this account of Gija as the "bearer of civilization from China" became widely accepted, so much that by the late Joseon, the worship of Gija "had become an integral part of Korean cultural identity." Some Korean clans claim to be direct descendants of Gija himself.
ХХ ғасыр есептері
ХХ ғасырдың басында корей тарихшылары оның ықпалының рас екендігіне күмән келтіре бастады. Шин оның шетелдік тегіне байланысты Гияның еңбегін жоққа шығарды. Шин сондай-ақ Гиджаның Буйо патшаларының қарауында болып, оған тек шағын аумақты басқаруға рұхсат етілгенін айтты. Чхо Нам Сон (1890–1957) және Ли Бьён До (1896–1989) сияқты басқа тарихшылар Циньге дейінгі қытай деректеріндегі Джизи/Гиджа туралы мәліметтер мен оның Жосондағы рөлі туралы кейінгі есептердің (қытай және корей) арасындағы қарама-қайшылықтарды байқады. 1973 жылы археолог Ким Чон бае (金貞培) Кореяға қытайдың ықпалы болмағанын мәлімдеді, себебі түбекте ескі қытай қолалары табылған жоқ. Сонымен қатар, ежелгі Корея тарихын зерттеуші, Солтүстік Корея тарихшысы Ри Чирин, Гиджа туралы аңыздың Хан дәуірінде, Қытай Жосонның бір бөлігін жаулап алған кезде құрастырылғанын айтты. Көптеген Солтүстік Корея ғалымдары Ридің пікірін қолдап, Гиджаның Жосонға көшіп келгеніне күмән келтірді.
Қазіргі корей жазбалары
Қазіргі корей ғалымдары да Гиджаның Кочосонға қатысы бар екенін әртүрлі себептермен жоққа шығарады. Олар Гиджа туралы алғашқы деректердің бірі болған Бамбук жылнамалары мен Конфуцийдің жазбаларын келтіреді, бірақ олардың ешқайсысы Гиджаның Кочосонға көшіп келгенін айтпайды. Дегенмен, кейбір Гиджа жақтастары Гиджа Кочосоны Дангунмен бірге болған және Гиджа Кочосоны Кочосонның батыс бөлігінде құрылған болуы мүмкін деп ұсынады. Бұл пікірді қазіргі корей тарихшылары көбінесе жоққа шығарады. Сонымен қатар, Гиджа Кочосоны теориясына қарсылар аймақта табылған мәдени артефакттардың қытайлық екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін атап көрсетеді. Мысалы, Кочосон стиліндегі мандолина пішіндес қола пышақ бар. Оның пішіні мен қола құрамы Қытайда табылған ұқсас артефакттардан өзгеше. "Алынып-қойылатын сап – Лиаонин пышақтарын қытай пышақтарынан ажыратудың маңызды белгісі, себебі қытай пышақтары көбінесе бір бөліктен жасалған". Қазіргі корей тарихшылары (Солтүстік және Оңтүстік Кореядан) Гиджаның Корея тарихына қатысы бар деген бұрынғы сенімді жоққа шығарады, сондықтан көптеген мектеп оқулықтарында Гиджа мен оның ықпалына қатысты жаңа зерттеулерге сүйенілді және ол енді тек түсіндірмелерде ғана еске алынады. Сонымен қатар, корей оқулықтарының 7-ші басылымында Джизи/Гиджа туралы ешқандай ақпарат жоқ, бұл Қытайды бұл теорияны ресми түрде қолдайтын жалғыз ел етеді.