Кіріспе

Қытай суретшісі Гиджа Жосонның жартылай аңыз билеушісі. Джизи, Кизи немесе Кизи (; корей тілінде Гиджа немесе Кижа) – б.з.б. 11 ғасырда Гиджа Жосонды басқарған жартылай аңызғы қытай данасы. Қытайдың "Документтер кітабы" және "Бамбу жылнамалары" сияқты ертедегі құжаттары оны Шан әулетінің соңғы патшасының адал туысы ретінде сипаттайды, ол патшаға қарсылық білдіргені үшін жазаланған. Б.з.б. 1040 жылдары Чжоу Шанды құлатып жібергеннен кейін, ол бірінші Чжоу патшасы У патшасына саяси кеңес бергендігі айтылады. Хан әулетінің (б.з.б. 206 – б.з. 220) қытай мәтіндері У патшасының Цзизиді Чаосианның (朝鮮, корей тілінде "Джосеон" деп айтылады) билеушісі етіп тағайындағанын мәлімдейді. "Хан кітабына" (б.з.б. 1 ғасыр) сәйкес, Джизи Жосонға ауыл шаруашылығын, жібек шаруашылығын және қытай өркениетінің көптеген басқа да салаларын әкелді. Оның отбасылық аты – Зи/Джа (子), есімі – Сюю/Сюю (胥餘/서여 xūyú/seoyeo немесе 須臾/수유 xūyú/suyu). Гиджа (корей тілінде "Джизи" деп айтылады) алтыншы ғасырдағы Гогурёде мемлекеттік культ нысаны болған болуы мүмкін, ал 1102 жылы Горьёда оған арналған кесене салынған. Бірақ Гиджаны алғашқы рет атаған корей мәтіні – "Самгук Саги" (1145). Он үшінші ғасырдың соңынан бастап Гиджа корей тарихына толыққандай енгізілді, ол Ескі Жосон мемлекетінде Дангун ұрпақтарының мұрагері ретінде сипатталды. Он төртінші ғасырда Кореяда неоконфуциандық дін тарағаннан кейін Жосон әулетінің ғалымдары (1392 жылы құрылған) Гиджаны Дангунмен бірге мәдениет батыры ретінде насихаттады. Дегенмен, радиокөміртектік талдау және жаңадан табылған қазбалардың нәтижесінде қазіргі корей тарихшылары оның Гочжосонның билеушісі ретінде тағайындалуының заңдылығына күмән келтіре бастады. Шың Чэхо (1880–1936) Гиджаның мәдени үлесіне алғаш күмән келтірді, ал көптеген адамдар оның тарихи талаптары оның билік еткен кезінде табылған археологиялық деректерге сәйкес келмегендіктен соңынан ерді. "Документтер кітабы", "Таңдамалы сөздер" және "Бамбу жылнамалары" сияқты басқа да ежелгі қытай мәтіндеріне сәйкес, Джизи Шан әулетінің соңғы билеушісі Чжоу патшасының туысы және Вейзи (微子) және Би Ганмен бірге Шанның үш данасының бірі болған. Көптеген адамдар оны патшаның Ұлы тәрбиешісі деп санайды. Джизи Чжоу патшасының бассыздығына қарсылық білдіргені үшін түрмеге қамалған немесе құлдыққа салынған. Б.з.б. 11 ғасырдың ортасында Чжоу әулеті Шанды құлатып жібергеннен кейін, Джизи У патшасы босатты, оған жаңа мемлекетті басқару туралы кеңес берді. Джизидің Жосонға барғандығы туралы ең көне мәлімет – "Шаншу дацхуан" (尚書大傳), б.з.б. 2 ғасырға жатқан Фу Шенге жатқызылатын "Документтер кітабына" жазылған түсіндірме. Сима Цянның "Ұлы тарихшының жазбаларында" (Шиджи, б.з.б. 109 және 91 жылдар аралығында құрастырылған) жазылған ұқсас оқиғада Джизи У патшасының қолына түсті, бірақ оның азаматы болмады. Jae hoon Shim "Ханшудың" осы бөліміндегі келесі сөйлемді Джизи Жосонға "Сегіз тыйым салу" (犯禁八條) заңын енгізген деп түсіндіреді. "Үш патшалықтың жазбалары" (алғаш рет 5 ғасырдың басында басылып шыққан) Джизи ұрпақтары Жосонның патшалары ретінде қырық ұрпақ бойы билік жүргізді, олар б.з.б. 194 жылы Ян мемлекетінен келген Вэй Манға құлатылған дейді. Шиджиге берген түсініктемесінде Ду Ю (3 ғасырдың бірінші жартысы) Джизидің қабірі Лианг мемлекетінің Мэн префектурасында (қазіргі Хэнань) орналасқан деді. Бұл Жиззидің Жосонмен байланысы туралы әңгіме міндетті түрде басым болған жоқ, дегенмен Ханшуда көрінген әңгіме кейін кең таралды. Тарихшы Дже Хун Шимнің тұжырымына қарағанда, тек Хан әулеті кезінде (б.з.б. 206 – б.з. 220) Джизи Жосонмен байланысты бола бастады, ал Ханнан кейін ғана оның ұрпақтары Жосон патшалық отбасы ретінде танылды. Тек 13 ғасырда ғана корей мәтіндері Гиджаны корей тарихына толыққандай енгізе бастады. "Самгук Юса" (1281) Жоу патшасы Вудан құтылғаннан кейін Гиджа Даньгун ұрпақтарын Жосонның билеушісі ретінде алмастырғанын түсіндірді, ал "Жэван Унги" (1287) Даньгун мен Гиджаны бұрынғы және кейінгі Жосонның алғашқы билеушілері ретінде анықтады. Гиджаға арналған саданг Пхеньянда да салынды, оны "Гиджаса" (箕子祠) деп атады. Мавзолей 1324 жылы қайта салынды және 1355 жылы жөнделді, бірақ Гиджа культі 1392 жылы Жосон әулеті құрылғаннан кейін кеңінен тарады. Жосонның мемлекеттік идеологиясы Қытайдан алынған неоконфуциандық болғандықтан, Жосон зиялылары Гиджаны Корея өркениетін Қытаймен бірдей деңгейге көтерген мәдениет батыры ретінде көтеріп көрсетті. 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап 18 ғасырға дейін Жосеон ғалымдары Гиджа туралы бірқатар кітаптар шығарды. 1580 жылы Юн Дусу (尹斗壽) ол туралы барлық материалдарды жинап, зерттеулерін "Гиджаджи" (箕子志; "Гиджа туралы жазба") деп жариялады. Ол Гиджаның Чжоу патшасы Вудан тәуелсіздігін атап көрсетті, бірақ оның ілімдері Кореяның Қытаймен бірдей деңгейдегі өркениетке жетуіне көмектескенін сендірді. Гиджа культі де 18 ғасырда Оңтүстік Пхёнган провинциясында Гиджа суреттеріне табынған ғибадатханалар ("Гиджаёнчон" 箕子影殿) салынғаннан кейін жалғасты. Корей ғалымдары 18 және 19 ғасырларда Гиджаның рөліне көбірек сын көзбен қарағанмен, бұл "Қытайдан келген өркениеттің жеткізушісі" ретіндегі Гиджа туралы есеп кеңінен қабылданды, сондықтан Кейінгі Жосон кезеңінде Гиджаға табыну "корей мәдениетінің бір бөлігіне" айналды. Кейбір корей рулары өзінің тікелей Гиджа ұрпақтары екенін мәлімдейді.

ХХ ғасыр есептері

ХХ ғасырдың басында корей тарихшылары оның ықпалының рас екендігіне күмән келтіре бастады. Шин оның шетелдік тегіне байланысты Гияның еңбегін жоққа шығарды. Шин сондай-ақ Гиджаның Буйо патшаларының қарауында болып, оған тек шағын аумақты басқаруға рұхсат етілгенін айтты. Чхо Нам Сон (1890–1957) және Ли Бьён До (1896–1989) сияқты басқа тарихшылар Циньге дейінгі қытай деректеріндегі Джизи/Гиджа туралы мәліметтер мен оның Жосондағы рөлі туралы кейінгі есептердің (қытай және корей) арасындағы қарама-қайшылықтарды байқады. 1973 жылы археолог Ким Чон бае (金貞培) Кореяға қытайдың ықпалы болмағанын мәлімдеді, себебі түбекте ескі қытай қолалары табылған жоқ. Сонымен қатар, ежелгі Корея тарихын зерттеуші, Солтүстік Корея тарихшысы Ри Чирин, Гиджа туралы аңыздың Хан дәуірінде, Қытай Жосонның бір бөлігін жаулап алған кезде құрастырылғанын айтты. Көптеген Солтүстік Корея ғалымдары Ридің пікірін қолдап, Гиджаның Жосонға көшіп келгеніне күмән келтірді.

Қазіргі корей жазбалары

Қазіргі корей ғалымдары да Гиджаның Кочосонға қатысы бар екенін әртүрлі себептермен жоққа шығарады. Олар Гиджа туралы алғашқы деректердің бірі болған Бамбук жылнамалары мен Конфуцийдің жазбаларын келтіреді, бірақ олардың ешқайсысы Гиджаның Кочосонға көшіп келгенін айтпайды. Дегенмен, кейбір Гиджа жақтастары Гиджа Кочосоны Дангунмен бірге болған және Гиджа Кочосоны Кочосонның батыс бөлігінде құрылған болуы мүмкін деп ұсынады. Бұл пікірді қазіргі корей тарихшылары көбінесе жоққа шығарады. Сонымен қатар, Гиджа Кочосоны теориясына қарсылар аймақта табылған мәдени артефакттардың қытайлық екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ екенін атап көрсетеді. Мысалы, Кочосон стиліндегі мандолина пішіндес қола пышақ бар. Оның пішіні мен қола құрамы Қытайда табылған ұқсас артефакттардан өзгеше. "Алынып-қойылатын сап – Лиаонин пышақтарын қытай пышақтарынан ажыратудың маңызды белгісі, себебі қытай пышақтары көбінесе бір бөліктен жасалған". Қазіргі корей тарихшылары (Солтүстік және Оңтүстік Кореядан) Гиджаның Корея тарихына қатысы бар деген бұрынғы сенімді жоққа шығарады, сондықтан көптеген мектеп оқулықтарында Гиджа мен оның ықпалына қатысты жаңа зерттеулерге сүйенілді және ол енді тек түсіндірмелерде ғана еске алынады. Сонымен қатар, корей оқулықтарының 7-ші басылымында Джизи/Гиджа туралы ешқандай ақпарат жоқ, бұл Қытайды бұл теорияны ресми түрде қолдайтын жалғыз ел етеді.