Кіріспе

Топоса - Оңтүстік Судандағы Нилотик этносы. Олар Шығыс Экватория штатының Үлкен Капоэта аймағында тұрады. Олар дәстүрлі түрде ірі қара, қой және ешкі бағумен өмір сүрген, ал бұрын олар пил сүйегі саудасына қатысқан. Олардың көршілеріне қарсы тұрақты төменгі деңгейдегі соғыс, әдетте мал шабуылы дәстүрі бар. Екінші Судандық азаматтық соғыс кезінде (1983-2005) 21 69 Топоса кейде Суданның Халықтық азаттық армиясына (СААА) көмектесті, ал басқа уақытта Судан үкіметін қолдады. Соғыстан кейін көршілес тайпалармен ара-тұра қақтығыстар жалғасты. Топоса өмір салты біртіндеп жаңғырып, дәстүрлі әлеуметтік ұйым езіліп барады.

Орналасқан жері

Топоса халқы Сингаита және Локальен өзендерінің жанында Үлкен Капотада тұрады және Лойоро өзенінде рәсімдік орталығы бар. Олар маусымдық жайылым үшін Моруангипиге, кейде шығысқа Илеми үшбұрышына көшіп кетеді. Топоса халқы Джонглей штатының оңтүстік-шығысында да тұрады. Олардың негізгі қоныстары Капоэта, Ривото және Нарус. Жері құрғақ және қиыр, төбелері мен жоталары бар, оларды терең емес жазықтар мен маусымдық өзендер бөліп тұрады. Өсімдіктер тек бұталар мен қысқа шөптермен шектеледі. Топосалар негізінен ірі қара, қой және ешкі малға сүйенеді, олардан сүт, қан, ет және тері алады. Жаңбырлы маусымда малдар ауылдарға жақын жерде жайылады. Жаңбыр жауғаннан кейін, ер адамдар малдарды құрғақ мезгілге алып барып, жайылымға шығады, содан кейін оларды баяулап қайтарып, жол бойына жайылып, келесі жаңбырлы маусым басталғанда ауылға келеді. Кейбір жайылымдық жерлер ауыз судың жоқтығынан пайдаланылмайды. Әйелдер өзен аңғарларында шағын ауыл шаруашылығымен айналысады. Негізгі егістік - құнарлы саз топырақта өсірілетін сорго. Шартқа байланысты қатты тапшылық немесе үлкен артықшылық болуы мүмкін. Топоса аймағында жауын-шашынның аз және күтпеген мөлшері болады. Өзендер тек жаңбырлы маусымда ғана ағып тұрады.

Мәдениет

Топоса тілі - нилоттық тіл. Ол сондай-ақ Уганданың Карамоджон, Эфиопияның Ньягатом және Кенияның Туркананы қамтитын Туркана тобына жатады. Түрка және топоса тілдері бір-біріне өте жақын, сондықтан бір-бірін түсінеді. Топоса тілінің басқа атаулары: Акара, Каре, Куми, Тапоса және Топота. Топоса экономикасы мен әлеуметтік өмірі ірі қара, түйе, есек, ешкі және қой сияқты мал шаруашылығының айналасында жүреді. Топоса өзенінің түбінде алтын мен басқа да құнды кендерді табады. Ер балалар алдымен қой мен ешкіге қамқорлық жасайды, содан кейін олар кәмелетке толғанда ірі қара малға қарап шығады. Олар су мен жайылым іздеп, ұзақ жол жүріп кетеді. Мал бағу, сондай-ақ оқ ату - адамның мәртебесі мен байлығын өлшейтін негізгі өлшемдер. Топоса мәдениетінде ірі қара малдың маңызы зор. Топосалар әрқашан су мен жайылым үшін көршілерімен бәсекелесті және әрқашан ірі қара ұрлаумен айналысқан. Топосаның дәстүрлі қаруы - ұзын найза, оны шабуылда қалқанмен бірге қолданады. Ол зымырандардан қашып, найзасын лақтырып, кейін кері шегінеді. Топосалар өздерінің көршілерімен тұрақты төменгі деңгейдегі соғысты, негізінен ірі қараны ұстау үшін, әдеттегідей бөліседі. П. Г. Гулливердің 1952 жылы жазған сөздеріне сәйкес, "Турканалар Джеден басқа барлық көршілеріне соғыс бастады, олар кейде Карамаджонг пен Додотқа қарсы одақтасты. Қарамажон да Дюдоттан басқа барлық көршілеріне соғыс жүргізді, олар кейде Цзеге қарсы одақтасты. Цзе Топосамен достық қарым-қатынаста екенін айтады, бірақ олардың ортақ шекаралары жоқ болғандықтан, бұл маңызды емес. Топоса мен Дониро бір-бірімен соғыспады, және Түрканаға қарсы одақ құрғаны белгілі. Топоса мен Джие бір-біріне жау болды". Әйелдер үйде тұрып, егін шаруашылығын, тамақ пісіріп, бала тәрбиелеп, қарттарға қамқорлық жасайды. Мұндай еңбек бөлінісі тиімсіз болуы мүмкін. Бір үкіметтік емес ұйым өгіз өсіруді енгізген кезде, олар еркектердің жерді аралауын оңай деп шешті, бірақ өсіру әйелдердің жұмысы болса да, әйелдердің мал шаруашылығының еркек әлеміне кіруінен гөрі. Кейіннен олар әйелдерге жер жыртуға рұқсат беру керек деп шешті, бірақ ақсақалдар кеңесі бұл идеяны қабылдамады. Алайда Топосаның ақсақалдарының билігі шектеулі болғандықтан, үкіметтік емес ұйым кейбір әйелдерді, көбіне жесірлер мен жетімдерді, өгіздерді аралаумен айналысуға үйретті. 1985 жылы бүлікші күштер бұл аймаққа келгенде, тәжірибе аяқталды, ақсақалдар әйелдерге ірі қараны бағуға рұқсат бергендіктен болған апатты түсінді. Топосалардың арасында нақты саяси ұйым жоқ, ақсақалдарға, басшыларға және даналарға құрмет көрсетіледі. Клан немесе қауым туралы шешімдердің көбісі ерлер ғана қатысатын кездесулерде қабылданады, дәстүр бойынша таңертеңгіден бұрын қараңғы уақытта өткізіледі. Соғыс пен бейбітшілік мәселелерін ақсақалдар кеңестері шешеді, ал ақсақалдар жаңбыр мен құрғақшылыққа қатысты құдіретті билік иелері. Топосаны жаулап алып, оны он алты жыл бойы басқарған Англия-Мысыр кондоминиумының сарбазы, капитан Кинг былай деп жазды: "Абиссиниялықтардың пайда болуынан бұрын Топотаға 'басшы' деген ұғым мүлдем беймәлім болғандығы күмәнсіз сияқты; бөлімнің және ұлттың істерін басқарушы таптың басшылары реттеді, бірақ жауынгерлер таптан жоғары, Тюлябонг немесе Лотокол сияқты дарынды адамдар, өздері ақсақал болғандықтан, мінез-құлқының күшімен немесе ерлігімен ерекше билік жүргізе алады; бірақ бұл тек жеке мәселе болды және оның өлімін ұлына беру туралы түсінік жоқ еді ". Топосалар ең жоғарғы тұлғаға және ата-бабаларының рухтарына сенуші, олар құрғақшылық немесе мал арасында аурулар эпидемиясы сияқты мәселелерді жеңуге көмектеседі. Олар адамдар көктегі "накуге"мен бірге өмір сүрді деп санайды, бірақ көптеген адамдар жерге арқанмен құлап түсті. Сол кезде арқан үзіліп, оларды аспаннан ажыратты. 2000 жылы халықтың 5%-ы оқи алатын. Топоса мәдениеті ауызша әндер, билер, музыка, өлеңдер және фольклор арқылы беріледі. Торит Рим-католик епархиясы Топоса халқының арасында белсенді түрде ізгі хабарды жариялап келеді.

Ерте тарих

Топосалар "Карамоджон кластері" деп аталатын топқа жатады, оған Уганданың Карамоджон халқы, Оңтүстік Суданның оңтүстік-шығысындағы Донгиро халқы мен Джие халқы және Эфиопияның оңтүстік-батысындағы Туркана халқы кіреді. Топосалар өздерінің шығу тегі Угандадағы Лосолия тауларынан екенін айтады, олар адамдар мен жануарларды өлтірген қатты құрғақшылық кезінде көшіп кетті. Лво мен Тэп (тапосалардың ата-бабалары) арасындағы өлімге әкелетін жанжал Уганданың солтүстігіндегі барлық тіршіліктің үйлесімін бұзған деп саналады, бұл 1587-1623 жылдары үлкен ашаршылыққа әкелді. Адамдар алыс жерлерге көшіп кетуге мәжбүр болды, ал қалғандары адам жеуге мәжбүр болды. Топосалардың ата-бабалары алғашқы топтың ошағынан шыққаннан кейін біршама уақыт Лосилангқа қоныстанды, содан кейін жайылым іздеп солтүстікке қарай жылжи бастады. Лойорода Ньягатом немесе Донгиро бір топ шығысқа қарай жылжиды, ал Топосаның Мосинго және Кор бөлімдері Туркананың қысымымен батысқа қарай жылжиды және 1830 жылға қарай Капоэтаға қоныстанды. Лотухо халқының дәстүрі бойынша, олардың даңқты Иматари патшалығын Топосалар XIX ғасырдың басында жойған. Лотухоның жер аударылған патшасы Топосаландқа бас сауғалап, итімен жалғыз қалды. Ол Топосаның әскерімен қалаға оралды. Халық қамалдың қабырғаларына қашып, оның үстінен өтіп кетті. Соғыстан кейін лотухулар өздерінің қазіргі аумақтарындағы ауылдарға тарады. Топоса 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында пил сүйегі саудасына араласты. Мұхаммед Ахмад 1881 жылы Махдиятты құрған кезде, оның әсері солтүстікке Судан арқылы пил сүйегі саудасын тоқтату болды. Оның орнына экспорт Эфиопия арқылы басталды. 1890 жылдары британдықтар Судан мен Шығыс Африкада өздерін орнықтыра бастаған кезде, олар өз аумақтары арқылы піспеген немесе әйел пил сүйегін экспорттауға тыйым салатын ережелер енгізді. Бұл жағдайға жауап ретінде Топосалар өздерінің пил сүйегін сату үшін Эфиопиядағы Маджиға барған сайын көбірек бет бұрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын эфиопиялықтардың ықпалы батысқа қарай Кидепо өзеніне және одан да ары қарай созылған, ал 1927 жылға дейін бұл аймақтағы пил сүйегі саудасына әсер етпеді. Топосалар суахили саудагерлерімен тығыз қарым-қатынас жасап, аралас некелер құрған. Топоса тілі Рудольф көлінің батысында және Шығыс Экваторияның көп бөлігінде лингва-франка болып кетті. Топоса жері арқылы қазіргі Уганда жеріндегі Мбале мен Маджи арасындағы сауда жолы өте қысқа болғандықтан емес, жыл бойы судың мол болуына және пил сүйегін таситын есектерді оңай табуға мүмкіндік болғандықтан өтеді. Тағы бір жол Маджиден Обавок, Солтүстік Лафит, Лафон және Бадигеру батпағынан Нилге дейін созылады. Ефиопиядан Топоса аумағына пил сүйегі саудасы қару-жарақ пен оқ-дәрі әкелді, ал олар суахилилермен көрші халықтарға мал шабуылында қолданылды. Англия-Мысыр Суданының үкіметі Топоса аумағын 1926/1927 жылдары "тыныштық орнатты". Сол уақытта Британдық Шығыс Африка үкіметі солтүстік Түркістан жерінде постылар құрды. 1930 жылдардың басында Топосалар оңтүстік Суданның төменгі жерлерінде қалған ең ірі пил сүйегі саудагерлері болды. Топоса елі 1956 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де Суданның құрамында болды. 1955 жылдан 1972 жылға дейін созылған Бірінші Судандық азаматтық соғыс Топосаға белгілі бір әсер етті. 1983 жылы басталған екінші Судандық азаматтық соғыс үлкен әсер қалдырды.

Азаматтық соғыс

Екінші Судандық азаматтық соғыс кезінде (1983-2005) Топоса кейде Суданның Халықтық азаттық армиясына (СААК) көмектесті, ал басқа уақытта Судан үкіметін қолдады. Топосалар прагматикалық көзқарас танытты, олар ең көп азық-түлік пен қару-жарақ берген адамның жағында болды. SPLA Топосаға қатысты зорлық-зомбылық пен татуластырушылықты қолдады. 1985-1986 жылдары SPLA Топосаның "қастық" деп санаған азаматтық тұрғындарына шабуыл жасады. 1987 жылдан бастап SPLA азаматтық тұрғындармен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. 1988 жылы SPLA-ның кейбір жауынгерлері Топоса болды. Суданның қарулы күштері Топоса мен Динка халқы арасындағы дәстүрлі шиеленісті пайдаланып, Топосаға қару-жарақ пен оқ-дәрімен қамтамасыз етуге тырысты. Өрт сөндіру қарулары жануарларды қорғау және байлықты арттыру үшін де қолданылды, сонымен қатар олар байлықтың символына айналды. 1990 жылдары Судан үкіметі Топосаға кем дегенде 50,000-ден астам шағын қару берді. 1992 жылы үкімет ұсынған AK 47-ді он сиырға айырбастауға болады немесе SPLA AK 47-ге G3 мылтықтарын береді. Қазір жақсы қаруланған Топосалардың көршілеріне, мысалы Эфиопияның Сури халқына, шабуылдары күрт өсті. Топоса аумағы арқылы қозғалатын ішкі қоныс аударушылар Топоса отаршылдары мен қарақшыларының қудалауына ұшырады. Топоса өлкесіндегі Капоэта қаласын 1988 жылы 25 ақпанда SPLA басып алды. Үкімет Топосаны қаруландырды, сондықтан олар SPLA-мен және дәстүрлі бәсекелестері - Лотоко халқымен күресуі мүмкін. 1992 жылдың наурыз айында Топоса отаршылары Капоетаға азық-түлік әкелуге тырысқан көмекші колонналарға шабуыл жасады. Судан үкіметінің қолына түскен Почалладан қашып келген босқындар Капотаға бара жатқанда Топоса отаршыларының шабуылына ұшырады. 1992 жылы 28 мамырда үкімет Капоэтаны күтпеген жерден шабуыл жасап, қайтарып алды. Топоса ополчиялары жерді жақсы білгендіктен, негізгі рөл атқарды. Капеотадан эвакуацияланған азаматтар оңтүстікке, Нарусқа, ал одан кейін 20 000-нан астам адам Кениядағы Локичокиоға, соның ішінде 12,5 мың еріп жүрмейтін кәмелетке толмағандар. Amnesty International-тің айтуынша, SPLA "Капоэтаның айналасында Топоса этносының азаматтарын қасақана және өз бетімен өлтіру саясатын бастады, бұл Топоса үкіметті жақтап күресшілердің Капоэтаны басып алуына қатысқаны үшін және қаладан қашып бара жатқан босқындарға жасалған содан кейінгі шабуылдарға кек алу үшін". 1990 жылдардың аяғында этникалық шиеленісті азайтуға үлкен күш-жігер жұмсалды. Африкааралық жануарлар ресурстары бюросы Топоса және олардың көршілері сияқты малшы қауымдастықтар арасындағы қақтығыстарды шешу және болдырмау үшін үйлестіру семинарлары мен кездесулерін демеушілік етті. 2000 жылдың ақпан айында Didinga Turkana Toposa Nyangatom әйелдер семинар-тренингінің қатысушылары қауымдар арасындағы мал ұрлау мен рейдтерді болдырмау үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Шекараларды кесіп өтіп, бейбітшілік келіссөздерін біржақты бастауға дайын әйелдердің рөлі бұрын-соңды болмаған және аса маңызды. Торит католикалық епархиясы Топоса арасындағы қақтығыстарды шешуде белсенді болды, Топоса, Дидинга және Буя арасындағы қақтығыстар болды, Топоса даму қауымдастығы Топоса арасындағы даму мен бейбітшілікті нығайту үшін құрылды.

Соңғы оқиғалар

Наморуньянгтың Топосасы мен Буди округінің Дидингасы арасында ұзақ уақыттан бері қақтығыс болып келеді. Құрғақ мезгілде Топоса халқы малдарын су мен жайылым іздеп, Топоса жерінде жаңбыр басталғанға дейін Дидинга төбелеріне айдап барады. Бұрын бұл екі қауымның келісімі бойынша жүзеге асырылған, ал жайылымға қол жеткізу құқығы үшін сыйлық жасалатын. Азамат соғысы кезінде қару-жарақтардың көбеюі мен тәртіптің бұзылуы салтқа сай хаттамаларды елемеуге және зорлық-зомбылыққа әкелді. 2007 жылдың мамыр айында Наморуньянгтың Топоса тайпасы Буди округіне қарасты Нгауро Пайамға шабуыл жасап, ұжымдық меншіктегі егістікте жұмыс істегеннен кейін демалып жатқан топқа шабуыл жасап, 300 бас ірі қара мен 400 ешкі немесе қой алып кетті. 49 әйел, 4 бала және 5 ер адам қаза тауып, тағы басқалары жараланды. Надапал - Кения шекарасының арғы жағында орналасқан, Топоса халқының көпшілігі азаматтық соғыс кезінде бас сауғалаған тыңайған аймақ. Соғыс аяқталғаннан кейін кейбір кениялықтар Надапал аймағындағы Топосаның Оңтүстік Суданға қайта оралуын қалады. Топосалар қарсылық көрсетті, бәлкім, ішінара, өйткені олар Динка және Нуер сияқты тайпалар азамат соғысы кезінде Судан үкіметінің Топоса қолдауын қастерлемеді, сондықтан олар Шығыс Экваторияда қарсы келмейтін азшылық ретінде қаралатын болады деп ойлады. Бұл аймақта Топоса мен Туркана тайпалары арасында қақтығыстар болып жатты. 2010 жылдың мамыр айында Топоса мен Туркана арасындағы ұрыстарда 40-тан астам адам қаза тауып, 4000-ға жуық мал ұрланған. Сондай-ақ, Шығыс Экваториал штатының вице-губернаторы Джордж Эхом Надапал Оңтүстік Суданға тиесілі деп мәлімдеген. 1982 жылы шыққан бір есеп бойынша топоса тілінде 105 000 адам сөйлейді, оның ішінде Зингиетта және Локальен өзендерінің екі жағында 95 000, ал Эфиопияда 10 000 адам сөйлейді. Соңғы деректер бойынша, халық саны әлдеқайда көп. Соңғы уақытта денсаулық сақтау, сумен қамтамасыз ету және ветеринариялық қызметтерде жақсарулар болды. Топосалық балалардың көбісі қазір Наруста және Натингада оқиды. Бұл өзгерістер дәстүрлі әлеуметтік ұйымға қатты әсер етеді. Әйелдер дауларды шешуде маңызды рөл атқара бастады. Шығыс Экваторияның губернаторы, 2010 жылдың мамыр айында билікке келген, бұрынғы бригадир генерал Луи Лобонг Лоджоре. Ол - Капота шығыс округінің Топосасы.