Кіріспе
Рио-Ариба көтерілісі, Чимайо көтерілісі деп те аталады, 1837 жылы Нью-Мексикода Пуэбло-испандықтардың халықтық көтерілісі болды, ол Хосе Мария Гонсалес пен Пабло Монтойяны қысқа уақытқа Мексиканың Санта-Фе де-Ньюэво-Мексико аумағының губернаторы етіп қойды. Гонсалес пен Монтоя екеуі де Таос Пуэбло үндістері болды және тәуелсіз Халықтық Хунтаны немесе Кантонды басқарды, ол Нью-Мексико тарихындағы ең этностық инклюзивті үкімет болды. Олар Нью-Мексиконың бүгінгі күнге дейін жалғыз Пуэбло губернаторлары болып қала береді. Хосе Мария Гонсалес Чимайодан шыққан және Монтойяға ауыстырмас бұрын танымал емес мексикалық губернатор Альбино Перестің орнын ауыстырды. Гонсалес пен Перес көтеріліс кезінде қаза тапты, бірақ Монтоя он жылдан кейін Таос көтерілісін басқарды. Көтеріліс Мексика қаласынан оқшауланудың артуы "Барлық этностық топтар үшін Мексиканың саяси теңдік туралы декларациялары" Мексиканың Нью-Мексико штатында Пуэбло мен испано ынтымақтастығын арттырды. Екі топ губернаторды құлатты және қысқа уақытқа тәуелсіз мемлекет - Кантон құрды.
Өмірбаян
1835 жылы губернатор Перес Мексиканың ортасынан келді. Перес әкімшілігіне халық қарсылық білдірді, әсіресе территорияның солтүстік бөлігінің тұрғындары, олар президент Санта Аннаның оларға мәжбүрлеген "сыртқа келгенді" жек көрді. Олардың қанағаттанусыздығы Санта-Аннаның Техастағы жеңілісінен кейін Мексика үкіметі әкімшілік пен салық жинауды күшейтетін және саяси қатысуға мүліктік біліктілікті жүктейтін конституция әзірлегенде күшейді. Нью-Мексико тұрғындары Перес салықтарды көтеруге және жаңа конституцияға сәйкес өңірлік саяси жүйені толығымен қайта құруға тырысады деп болжады. Басқа да наразылықтарға Пьерстің бұрынғы губернатор Франсиско Саррасиноны қайта тағайындауы кірді. Ол алаяқтық үшін подкомисарио (кеден қызметкері) лауазымынан шеттетілген болатын. Пьерстің басқалар өздерін жақсы кандидаттар деп ойлаған кезде Рамон Абреу есімді мемлекеттік қызметкерді префект етіп тағайындауы; Пьерстің Санта-Фе жолындағы американдық саудагерлерді алдайтын кеден қызметкерлерін ұстап алмауы, олардың кейбіреулері Солтүстік Нью-Мексикодағы Таоста тұратын; және навахо мен апачилерге қарсы отардағы әскери қызметте болуға мәжбүр болған ер адамдардың жеткіліксіз тамақ пен нашар жағдайларына төтеп берген. Кейбіреулер оның неке адалдығын бұзуына (оның үй шаруасындағы әйелмен ашық қарым-қатынасы болды, әйелі Мексика қаласында болды) және оның байлығы мен сән-салтанаты, өйткені Нью-Мексико тұрғындарының көпшілігі кедей болды. Переске қарсылық күшейе түсті, оның қарсыластары орасан зор салықтар туралы аңыздарды таратты. Келесі губернаторлық мерзімге тағайындалған үш үміткердің тізіміне ол кірмеді. Қарсылық 1837 жылдың жазында шықты, көтерілісті бастаған ұшқын Санта-Крус-де-ла-Канаданың алкальдесі (мэрі) Хуан Хосе Эскибельмен байланысты болды. Эскибель "ауыр қылмыс" жасады деп айыпталғанда, оны түрмеден босату үшін туысынан пара алды және Пьерстің айыппұл төлеп, туысын түрмеге қайтару туралы бұйрығына қарсы шықты. Содан кейін Эскибель екі саудагерді ақша берері туралы құжаттары бар адамға қарсы қолдады. Перес префекті болып тағайындаған Рамон Абреу Эскибельді жұмыстан босатып, пара алғандығын білгеннен кейін оны темір бұғаумен бұғаулап, түрмеге қамауға алды. Шілде айының соңында бұзылған топ Есквибельді босатып, ол көтеріліс ұйымдастырды.
Көтеріліс
1 тамызда жаңа мексикалықтардың солтүстік қауымдастықтарының бүлікшілері Санта-Крус-де-ла-Канадада (Чимайо маңы) көршілес пуэблолардың индейлерімен бірге жиналды. Олар өздерін Кантон (жақын жерлер немесе аудандар) деп атады. 3 тамызда олардың он екі басшылары, соның ішінде Эскибель де, мынадай мәлімдеме жасады: Құдай мен Ұлт үшін және Иса Мәсіхтің Сенімі үшін! Біз мынадай негізгі тұжырымдарды қолдаймыз: 1. Құдайға, елге және Иса Мәсіхтің сеніміне қызмет ету. 2. Қауіпсіздік. Біз өз елімізді көз алдымыздағы жеңіске жету үшін қанның әрбір тамшысын төгіп болғанша қорғауға тиіспіз. 3. Өмірлік. Департаменттің жоспарын мойындамау. 4. Ауыртпалық Салықтарды қабылдамау. 5. Қалай? Бұл жағдайды жасауға тырысатын адамдардың қалауымен болмайтынын мойындау. Құдай мен ұлт! Санта-Крус-де-ла-Каньяда лагері, 1837 жылдың 3 тамызы. Перес бүлік туралы естігенде, еріктілер жасағын жинауға тырысты, бірақ оның шақыруына жігерлендіретін жауап болмады. 9 тамызда Перес өз қол астындағы әскерлермен Санта-Крузге қарай жолға шығып, Сан-Ильдефонсо маңындағы көтерілісшілерге кездесті. Перестің адамдарының көпшілігі оны тастап, көтерілісшілерге қосылды. Перес өзіне адал қалған аздаған адаммен Санта-Феге қайтты. Елордада қауіпсіздік таба алмай, Перес түнде қаладан қашып кетуге тырысты, бірақ Санто-Доминго индеецтерінің бір тобы оны ұстап алып өлтірді. Көтерілісшілер Перестің басын шауып, оны Santa Fe-ге қайтарды. Департаменттің хатшысы Хесус Мария Аларид, бұрынғы уақытша губернатор Сантьяго Абреу (Рамонның ағаларының бірі) және Перес үкіметінің шамамен 20 лауазымды адамы да өлтірілді, кейбіреулері мүсіндерін қиып өлтірді. Сол күні көтерілісшілер астанаға кірді және Хосе Гонзалесті, Чимайодан шыққан генизароны (Таос Пуэбло және Пауни ұрпағы) сарайға иелік етіп, аумақтың губернаторы етіп қойды. Бастапқыда бүлікші үкімет Департаментте кеңінен танымал болды, бірақ ол көп ұзамай билікке қол жеткізу үшін зұлымдық жасап, қырғын құрбандарының мүлкін тәркілеу арқылы (олардың мұрагерлері ғана емес, сонымен қатар олардың несиегерлері есебінен) жау жасады. Билік басындағы халықтық хунта даулы және шешілмейтін болды, оның хаттамалары сызылып тасталған бөлімдерге толы болды. Бұл арада Санта-Круста кантон таратылмады, оның орнына адамдарды тұтқындап, оларды өлтірумен қорқытты, Гонсалес үкіметінің бақылауынан тыс (Lecompte 1985, 40-46 бб.). Таоста қыркүйек айының басында католик шіркеуі мен оның жетекшісі, отец Мартинеске қарсы тәртіпсіздіктер болды (Lecompte 1985, 47-48 беттер).
For God and the Nation and the Faith of Jesus Christ! The principal points we defend are the following: 1. To be with God and the Nation and the Faith of Jesus Christ. 2. To defend our country until we shed every drop of our blood in order to obtain the victory we have in view. 3. Not to admit the Department Plan. 4. Not to admit any tax. 5. Not to admit any disorder desired by those who are attempting to procure it. God and the Nation! Encampment Santa Cruz de la Cañada, August 3, 1837. When Pérez heard of the rebellion, he attempted to raise a militia of volunteers, but his call did not meet with an encouraging answer. On August 9, Pérez started for Santa Cruz with the troops at his command, meeting the rebels near San Ildefonso. Most of Pérez's men promptly abandoned him and joined the rebels. Pérez retreated to Santa Fe with the few men who remained loyal to him. Unable to find security in the capital, Pérez attempted to flee the city by night, but a group of Santo Domingo Indians intercepted and killed him. The rebels decapitated Pérez and returned his head to Santa Fe for public display. Secretary of the Department Jesús María Alarid, former interim governor Santiago Abreú (one of Ramón's brothers), and approximately 20 officials from the Pérez government were also killed, some by mutilation. That same day, the rebels entered the capital and placed José Gonzales, a Genizaro (of Taos Pueblo and Pawnee ancestry) from Chimayo, in possession of the palace and as governor of the territory. Initially the rebel government was widely popular in the Department, but it soon made enemies by committing atrocities in gaining power and confiscating the massacre victims' property (at the expense of not only their heirs but also their creditors). The ruling junta popular was contentious and indecisive, its minutes full of crossed out sections. Meanwhile, in Santa Cruz, the Cantón did not dissolve, instead continuing to imprison people and threaten them with death, outside the control of Gonzales's government (Lecompte 1985, pp. 40–46). In Taos, unrest broke out against the Catholic Church and its leader there, Padre Martínez, in early September (Lecompte 1985, pages 47–48).
Контрреволюция
Нью-Мексиконың оңтүстігіндегі Томе қаласында Франсиско Антонио де Мадариага деген діни қызметкер контрреволюция үшін агитация жасай бастады. 8 қыркүйекте ол және басқа да "отанымызды жақсы көретін азаматтар" "Томе жоспары" қабылдады, онда бұрынғы губернатор Мануэль Армихо өздерінің күшін басқаруға тағайындалды. Санта-Федегі 600 адамнан тұратын отряд Гонсалес таратып жіберген еді, олар оңтүстікке қарай Армихоға қосылуға қайта ұйымдастырды. Армихо Мексика билігіне жағдайды түсіндіріп хат жазып, Санта-Феге қарай аттанды. Ол аз қарсылық көрсетті; шын мәнінде, отбасын көру үшін Таосқа барған Гонсалес Санта-Феде 11 қыркүйекте, Армихо 14-і келгенге дейін тұтқындалды. Санта-Феде болған кезде Армихо Мексикаға тағы да хат жазып, не істегенін айтып, жеңісін толықтырып, бейбітшілікті қалпына келтіру үшін әскерлер жіберуді сұрады (Lecompte 1985, 50 53 беттер). Таос қаласының бұрынғы мэрі Пабло Монтоя Санта-Феде 3000 адамнан тұратын Кантон күшін басқарды. Армихоның 1000-ға жуық сарбазы болса да, олар көтерілісшілерге қарағанда жақсы даярланған және жабдықталған еді. Армихо 21 қыркүйекте қол қойылған бейбіт келісімді келісті. Көтерілісшілер Хуан Хосе Эскибельді және Санта-Круздан тағы үш адамды айыптау үшін ұстап берді, бірақ Гонсалес босатылды, ал басқа көтерілісшілер рақымшылыққа ие болды (Lecompte 1985, 55-58 бб.). (Келесі кезде Монтойя Таос көтерілісіне қатысқаны үшін жазаға тартылады.) Қазан айында көтеріліс Санта-Крус қаласының шығысында орналасқан Лас-Трухас қаласында қайтадан жанданды. Армихо Эскибель мен басқа үш тұтқынның өлім жазасына кесілуін бұйырды, бірақ Армихоның ашуына қарай оның қол астындағылары өлім жазасын кейінге қалдырды. Армихо келесі бірнеше айды бүлік шығаруға жақын болған жауынгерлерін тамақтандыру және төлеу үшін қаражат жинаумен өткізді. 1838 жылдың қаңтарында Армихоның өтінішіне жауап ретінде Закатекастан және Чихуахуадан федералды әскерлер келді, оның ресми тағайындалуын губернаторлыққа әкелді (Lecompte 1985, 65-68 бб.). 23 қаңтарда Армихо Трухастағы көтерілісшілерге ультиматум жібереді. Олар бас тартқаннан кейін, ол төрт тұтқынын өлтірді. 27 - ші күні ол Санта-Крузға қарай аттанды, онда Гонсалес пен Антонио Вигиль Трухас Санта-Феге оралу үшін өз күштерін жинады. Екі армия Санта-Круз мен Похоаке арасында кездесті, ал Армихоның әскерлері (Веракрус драгундарының подполковник Каетано Юстинианидің қолбасшылығымен) шайқаста жеңіске жетті (Lecompte 1985, pp. 6871; Salpointe 1898, 168-б.) қараңыз. Гонзалес Санта-Крузға қашып кетеді, онда Армихоның бұйрығымен ол қоғамдық алаңда өлім жазасына кесіледі. Армихо 1844 жылға дейін Техастың Санта-Фе экспедициясы арқылы Нью-Мексиконың губернаторы болып қала берді. Ол 1845 жылы қайтадан губернатор болды, бірақ 1846 жылы Нью-Мексиконы генерал Стивен У. Кирнидің қолбасшылығымен АҚШ армиясы басып алған кезде күресусіз кері қайтты.