Кіріспе

Молдованың саяси жүйесі парламенттік өкілді демократиялық республика аясында құрылған, онда премьер-министр Молдова Үкіметінің басшысы болып табылады және көп партиялық жүйе бар. Молдова Президентінің маңызды өкілеттіктері жоқ. Үкімет атқару билігін жүзеге асырады, ал заң шығару билігі Парламентке жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз. Саяси талқылаулардың негізгі тақырыптары – Нистру өзенінің сол жағында орналасқан, өзін-өзі жариялаған автономиялық аймақ Транснистрия мәселесі, Румыния және Ресеймен қарым-қатынастар, сондай-ақ Еуроодаққа интеграция. Ғалымдар Молдованы жүйелі коррупция мен ұлттық идентификацияға қатысты терең даулы мәселелерге толы тұрақсыз демократия деп сипаттайды.

Заң шығарушы билік

Молдова Парламенті (Parlamentul) 101 депутаттан тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша төрт жылға сайланады. Заң шығарушы органның орны қарапайым Парламент ғимараты (Кишинев) деп белгіленеді.

Атқарушы билік

Президент халықтың тікелей дауысымен төрт жылдық мерзімге сайланады. Молдова Конституциясына сәйкес, президент Парламентпен кеңескеннен кейін премьер-министр лауазымына кандидатты ұсынады; ұсынылғаннан бастап 15 күн ішінде премьер-министр тағайындалған адам Парламенттен өзінің жұмыс бағдарламасы және бүкіл министрлер кабинетіне сенім білдіруді сұрайды. Министрлер кабинетін премьер-министр тағайындалған адам Парламенттің мақұлдауымен таңдайды. Министрлер кабинеті Орталық Кишиневтегі Стивен Ұлы бульварындағы Үкімет үйінде отырыс өткізеді.

Әкімшілік бөлімшелер

Молдова 32 ауданға, үш муниципалитетке (Кишинев, Бальчи және Бендер), бір автономиялық облысқа (Гагаузия) және статусы даулы Транснистрияның бөлінген аймағына бөлінген.

Этникалық сәйкестік және Румыниямен бірігу

Молдова Республикасындағы негізгі мәселе этникалық тегі мен елдің Румыниямен қайта бірігуі керек пе деген сауалға байланысты, себебі екі елдің де ортақ этникасы, тілі, мәдениеті және тарихы бар. Молдова Республикасы тарихи Молдова княздығының шығыс жартысын құрайды. 1806 жылғы орыс-түрік соғысын аяқтаған 1812 жылғы Бухарест шартының нәтижесінде, ол Прут өзені бойымен княздықтың батыс бөлігінен бөлініп, Ресей империясының құрамына қосылды және Бессарабия (Басарабия) деп аталды. Ресейге қосылмаған бұрынғы Молдова княздығының батыс жартысы 1859 жылы Валахиямен (Țara Românească) бірігіп, қазіргі Румынияның негізін қалады. Шығыс жартысы 1918 жылы Румыниямен бірікті, бірақ 1940 жылы Молотов-Риббентроп келісімі салдарынан Кеңес Одағына қайта қосылды. Ресейлік және Кеңес кезеңіндегі ұлттық саясат отаршылдық мағынада русификацияға, сондай-ақ молдаван мен румындар арасындағы жасалма айырмашылықтарды күшейтуге бағытталды, мақсаты бірегей "молдавандық" ұлттық сананы қалыптастыру болды, бұл Румыния мен румындарға қарсы идеологиялық тарбиелеуді де қамтыды. Осының салдарынан молдавандық этникалық сана күрделі және өзін молдаван деп санайтындар мен өзін румын деп санайтындар арасында бөлінген. Молдаван халқы халықтың айтарлықтай этникалық көпшілігін құрағанымен, олар русификация дәрежесі және мәдени идеологиялық әсер ету тұрғысынан фрагменттелген. Молдаван қаншалықты орыс тілінде сөйлейтін болса, тілі мен ұлтын румын емес, молдаван деп атау ықтималдығы соғұрлым жоғары. Бүгінде Молдова де-факто екі тілді мемлекет, румын тілінде сөйлейтін көпшілік және үлкен әрі ықпалды, көпұлтты, орыс тілінде сөйлейтін азшылық бар, ал орыс тілі әлі де бұқаралық ақпарат құралдарында үстемдік танытады. Русофилді халық Румыниямен бірігу идеясына қарсы және көбінесе солшыл партияларға дауыс береді. Молдаван халқы Ресейге деген ностальгия мен Румыния және Еуропалық Одаққа деген өсуші симпатиялар арасында бөлінген, Румыниямен қайта бірігу идеясын қолдаушылардың саны, әсіресе жастар арасында артып келеді. Ресейдің 2022 жылғы 24 ақпанда Украинаға басып кіргенінен бастап Молдованың батыс және шығыс бағытталған топтары арасындағы жік күшейді.

Транс-Днестр

Трансднестрия – Украинамен Молдованың шығыс шекарасы бойында орналасқан жер суы. Аймақ Днестр өзенінің атымен аталған. Трансднестр аймағының халқының көп бөлігі славян ұлтынан (украин және орыс) және орыс тілінде сөйлейді, бұл елдің қалған бөлігінен өзгеше. КСРО кезінде аймақ жоғары деңгейде индустрияландырылған. Молдованың Тәуелсіздік Декларациясында Трансднестрия аумағына қатысты Молдованың егемендігінің сақталуы туралы айтылады, себебі ол "біздің халқымыздың тарихи және этникалық аумағының құрамдас бөлігі". Дегенмен, Молдованың Тәуелсіздік Декларациясы өзі Трансднестрияға қатысты Молдованың егемендігіне қарсы дәлел ретінде қолданылады, өйткені ол 1939 жылғы 23 тамыздағы Кеңес Одағы мен нацистік Германия үкіметтері арасындағы Риббентроп-Молотов келісімін екі аумақ арасындағы жалғыз ресми одақ ретінде "құмарсыз және жарамсыз" деп жариялайды. Трансднестрия соғысында аймаққа бақылау орнатуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Молдова аймаққа кең мәдени және саяси автономия ұсынды. Бұл дау Молдованың Ресеймен қарым-қатынасын кернеуге ұшыратты. 1992 жылғы шілдедегі қару тоқтату туралы келісімде Молдова, Ресей және Трансднестр бөлімшелерінен құралған үш тарапты бейбітшілік сақтау күші құрылды. Қақтығысты шешу бойынша келіссөздер жалғасуда және қару тоқтату режимі күшінде. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) келіссөздер арқылы бейбіт шешім табуға көмектесуде және бірнеше жылдан бері бақылау миссиясын ұстап тұр. Ел әлі де бөлінген күйде, Трансднестр аймағы сепаратистік күштердің бақылауында, де-факто ресейлік әскерлердің қолдауында, олар бейбітшілік миссиясы ретінде танылады.

Адам саудасы

Кедейліктің жоғары деңгейіне байланысты Молдова Батыс Еуропаға, Ресейге және Таяу Шығысқа экспортталатын заңсыз секс-жұмыскерлердің ірі көзі болып қала береді. Ұлтаралық сыбайлас жемқорлық пен хабардарлықтың жетіспеуі салдарынан, адам саудасының көптеген құрбандары шетелде жоғары жалақылы жұмыс ұсыныстарымен алданып, осы бизнеске тартылады және елден шыққаннан кейін көбінесе одан шығу мүмкін болмай қалады. АҚШ үкіметі 2005 жылы Молдавияны адам саудасына қарсы заң қабылдауға шақырды, бірақ оның іске асырылмауы, құқықтық институттарға деген сызбалы қарапайымдық және әділ емес талаптар прогресті анықтауды қиындатады. Халықаралық көші-қон ұйымы сияқты ұйымдар құрбандарға көмектесу үшін мемлекеттік емес қолдау көрсетеді. Дегенмен, ҮЕҰ-лардың жұмысына ішкі шектеулер мен үкіметтің араласуы жиі кедергі келтіреді, бұл олардың қызметін ушықтырады.

Басқа мәселелер

Молдовадағы сайлаулар мен саясаттың кейбір ұйымдар тарапынан еркін және демократиялық аяда жүзеге асырылуына қатысты келіспеушіліктер бар. АҚШ Сенаты Молдавиядағы сайлаулардағы бұзушылықтар жөнінде комитет отырыстарын өткізді, оның ішінде оппозициялық кандидаттардың қамауға алынуы және мазақталуы, тәуелсіз БАҚ-ты қорқыту және қысымға салу, сондай-ақ коммунистер басқаратын молдавиялық үкіметті қолдайтын кандидаттарға мемлекеттік БАҚ-тың жақпаруы. Басқа сыншылар да коммунистік партия үкіметін авторитарлық деп сипаттады. Дегенмен, сол кездегі АҚШ президенті Джордж Буш: «Молдова тәуелсіздік алғаннан бері өткізген еркін және әділ сайлаулары мен демократиялық реформаларын жүзеге асырудағы оң тәжірибесін атап өтеміз және құптаймыз», - деді. 2005 жылы саяси мотивациямен жасалған қамаулар мен заңды негіздерсіз қамаулар туралы да хабарлар тарады. Мұндай қамаулар президент Владимир Ворониннің коммунистік партиясы үкіметінің қарсыластарына қатысты жасалған деп хабарланды. Батыстың түрлі ұйымдары мен жеке тұлғалары сынға алған бір жағдайда, оппозициялық саясаткер Валериу Пасат күмәнді айыптаулар бойынша он жылға бас бостандығынан айырылды. Молдова 2001 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның тұрақтандыру пактісіне қосылды. Молдова үкіметінің Халықаралық валюта қорымен және Дүниежүзілік банкпен қарым-қатынасын жақсартуға, сондай-ақ бұрынғы үкіметпен 2000 жылы келісілген келісімдерді орындауға басты назар аударды. Бұл мәселелердегі келісім маңызды болды, себебі 2002 жылы төленуге тиіс үкіметтік қарыздарды қайта құрылымдау қажет болды. Үкімет Молдованың энергиямен қамтамасыз етілуіне төлеу жолдарын табуға күш салды. Саяси партиялар мен басқа да топтар үкімет саясатын сынап жазатын газеттер шығарады. Бірнеше тәуелсіз жаңалықтар агенттіктері, радиостанциялар және тәуелсіз телеарна бар. Бейбіт жиналыстарға рұқсат беріледі, бірақ митингілерге рұқсат алу қажет; жеке ұйымдар, оның ішінде саяси партиялар үкіметте тіркелуге міндетті. 1992 жылы қабылданған заң діни бостандықты бекітті, бірақ діни ұйымдарды үкімет мойындауы керек еді. 1990 жылғы кеңестік заң мен 1991 жылғы Парламент шешімі әлеуметтік ұйымдар құруға рұқсат берді, соның ішінде тәуелсіз кәсіподақтар құруға да мүмкіндік берді. Алайда, Молдованың тәуелсіз кәсіподақтар федерациясы, бұрынғы кеңестік кәсіподақ жүйесінің мұрагері, жалғыз құрылым болып табылады. Ол еңбек мәселелері бойынша үкімет саясатына әсер етуге тырысты және көптеген экономикалық саясатты сынады. Молдованың еңбек заңнамасы, бұрынғы кеңестік заңнамаға негізделген, ұжымдық келісімдер жасау құқығын қамтамасыз етеді.