Кіріспе

Жер бетіндегі тұзды тұз ағыны Тұзды мұздық (немесе намакиер) - тұз күмбезіне көтерілген диапир Жер бетін бұзғанда пайда болатын тұз ағыны. Бұл құбылысқа "тұз мұздықтары" деген атау мұздықтармен салыстырғанда қозғалысының ұқсастығына байланысты берілген. Бұл формациялардың пайда болу себептері негізінен тұздың ерекше қасиеттері мен оны қоршаған геологиялық ортаға байланысты. Тұздың көтерілген денесі диапир деп аталады; ол жер бетіне көтеріліп, тұз мұздықтарын тамақтандырады. Тұз құрылымдары әдетте галит, ангидрит, гипс және балшық минералдардан тұрады. Құрғақ балшықтарды тұзбен бірге қосып, қараңғы қылып қоюға болады. Бұл тұз ағыстары Жер бетінде сирек кездеседі. Соңғы кезде ғалымдар олардың Марста да кездесетінін анықтады. Ирандағы Загрос тауларының тұздық мұздықтары галит, ал Германияның Люнебург Калькбергінің тұздық мұздықтары гипс пен карбонат минералдарынан тұрады. Ежелгі ағындылар әртүрлі тау жыныстары жазбаларында тұнбалану арқылы сақталған. Триастың соңғы кезеңіндегі тұзды мұздықтар Германиядағы алапқа бірнеше рет құйып, тұнбамен көміліп, сақталған мұздықтар сериясын жасады. Миоцен мұздықтары Мексика шығанағының солтүстігіндегі табаққа құйылды және осыған ұқсас түрде шөгінділердің басымдылығымен сақталды.

Құрылуы және себептері

Тұз мұздықтарының көзі - тұз кендері. Уақыт өте келе шөгінділер, тау жыныстары мен қалдықтар тұзды қаптап, оның үстінде қабаттар түзіледі. Кристалдық құрылысына байланысты тұздың тығыздығы бірдей болады, ал үстіңгі шөгінді қысылып, тығыздана бастайды. Тығыздықтың контрасты - тұздың көтеріле бастауының механизмі. Диапирлер көтеріліп, жер бетін тесіп, тартылыс күшімен тұздың ағып кетуіне мүмкіндік береді. Тоз мұздықтарының пайда болуы үшін артық жүктемені тесу өте маңызды және ол үш жолмен болуы мүмкін. Диапиризмнің белсенді түрі - тұздың көтерілуі, оның өзі, артық салмақты жоғары және бүйірге итеріп, мәжбүрлейді. Пассивті диапиризм тұз үнемі жер бетіне жақын жерде қалатын және шөгінді оның үстінен емес, айналасында жиналатын кезде пайда болады. Реактивті диапиризм - жарылудан пайда болған аймақтық кеңеюдің нәтижесі. Ауыр жүк әлсіз және жұқа болады, бұл тұздың жоғары қарай көтерілуіне мүмкіндік береді. Тұз мұздықтары тұз тектоникасының жиі талқыланатын тақырыбы болып табылады, бұл тұздың деформациясын зерттеу. Тұзақтар қалдықтар мен отынның ықтимал сақтау ыдыстары ретінде де зерттеледі.