Кіріспе

Даниялық сауаткер София (немесе Софи) Тотт Ланге (; 24 тамыз 1559 немесе 22 қыркүйек 1556 1643), қыз кезінде атымен белгілі, Даниялық асыл әйел және астрономия, химия және медицинаны білетін сауаткер. Ол ағасы Тихо Брагемен бірге астрономиялық бақылаулар жасады.

Өмір

Ол Данияның Кнудструп қасаратында Дания короліне кеңесші Отте Браге мен корольдік үйдің жетекшісі Беате Биль Брагеге туған он баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Софияның ағасы астроном Тихо Браге болды. Ол Софиядан он жасқа үлкен болса да, екеуі бөлек-бөлек отбасында өскен. Аға мен апаны ғылымдағы жұмысы және олардың отбасылық қарсылығы біріктірді. Олардың ұлы Таге Оттесен Тотт-тил Эриксхолм 1580 жылы туған. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Софи Тотт оның Эриксхолмдегі (қазіргі Троллехолм) мүлкін басқаруға кірісті, ол ұлы кәмелетке толғанға дейін оны табысты етіп ұстады. Осы уақыт аралығында ол химия мен медицинаны оқығаннан басқа, бау-бақша шаруашылығына да кірісті. Ол Эриксхолм қаласында жасаған бақтар ерекше деп саналады. Сол сияқты ол астрологияны зерттеуге арналып, ағасына гороскоптарды жасауға көмектесті. 1587 жылы 21 шілдеде Дания королі Фредерик II София Брагеге қазіргі Швециядағы Аруп фермасының құқығын беретін құжатқа қол қойды. София Ураниенборгқа жиі баратын болды, онда ол алхимия оқыған және Тихоның досы болған Эрик Лангемен кездесті. 1590 жылы София Ураниенборгқа 13 рет барып, Лангемен тұрмысқа шығады. Ланге өзінің байлығының көп бөлігін алхимиялық тәжірибелерге жұмсағандықтан, олардың үйлену тойы бірнеше жыл кешіктірілді, ал ол несие берушілерден аулақ болып, Германияға барып, өз жұмысына қамқоршылар табуға тырысты. Тихо Браге 1594 жылы қарындасы Софияның өзінің қалыңдығына жазған хатында "Урания Титани" атты латын эпосын жазды. Бұл оның ғылыми еңбектеріне деген құрметінің тағы бір көрінісі. 1599 жылы ол Лангеге Гамбургте барды, бірақ олар 1602 жылы Эккернфьордеде үйленді. Олар осы қалада біршама уақыт өте кедей өмір сүрді. Софи өзінің әпкесі Маргрете Брагеге ұзақ хат жазып, оның үйлену тойында тесіктері бар шұлық киіп жүргенін айтады. Лангедің үйлену тойындағы киімдері үйлену тойынан кейін кепілдікке берілген дүкенге қайтарылуы керек еді, өйткені ерлі-зайыптылар оларды ұстауға мүмкіндік бермеді. Ол өзінің ғылыми зерттеулерін қабылдамағаны үшін және өзіне қарыз ақшасынан айырғаны үшін отбасына ашуын білдірді. 1608 жылы Эрик Ланге Прагада өмір сүрді және 1613 жылы ол жерде қайтыс болды (Det Kongelige Bibliotek). Софияны жеке өмірі мен некеге байланысты жиі мазақтап, одан аулақ болған. Көптеген адамдар оны Эрик Лангемен некеге тұрғаны үшін шеттетті, оған ағасы Тиходан басқа отбасы мүшелері қарсы болды. Ол өзінің соңғы жылдарын Данияның асыл отбасыларының шежірелерін жазуға арнады, 1626 жылы алғашқы үлкен нұсқасын жариялады (кейінгі қосымшалар болды). Оның еңбегі әлі күнге дейін Данияның ақсүйектер тарихының алғашқы кезеңдерінің негізгі көзі болып саналады (Det Kongelige Bibliotek). Ол 1643 жылы Хельсингор қаласында қайтыс болды және сол кездегі Данияның, бірақ қазір Швецияның оңтүстігінде орналасқан Ландскрона қаласынан шығысқа қарай Торрлоса ауылындағы Торрлоса ескі шіркеуінде жерленді. Бұл шіркеуде Тотттар отбасының жерлеу шатыры орналасқан, ол шіркеудің өзі 19-ғасырдың ортасында (жақын жерде жаңа Торрлоса шіркеуі салынған) құлағаннан кейін де біраз уақыт бойы сақталған. Қазіргі уақытта Татт шіркеуінің контурларын тастан орнатылған, ал Софи Браге қабір тасы әлі күнге дейін сол жерде тұр.

Мансап және зерттеу

Тихо Софияны бау-бақша шаруашылығы мен химияға үйреткенін, бірақ ол оны астрономияны зерттеуден бас тартқанын жазған. София өз бетінше астрономияны оқыды, неміс тіліндегі кітаптарды оқыды, сондай-ақ латын тіліндегі кітаптарды өз қаражатымен аударып берді. Кейіннен екі карьерасында да Тихо оны астрономияны зерттеуді жалғастырудан бас тарта бастады, өйткені ол әйелдің таланты үшін тым күрделі деп санайды. Сол жерде ол оған De nova stella немесе On the New Star атты басылымына байланысты астрономиялық байқауларға көмектесті. Нақты айтқанда, ол 1572 жылы 11 қарашада бір қатар бақылауларға көмектесті, бұл қазір SN 1572 деп аталатын супернованы, сондай-ақ 1573 жылғы 8 желтоқсандағы Ай тұтылуын байқауға әкелді. SN 1572 табылуы ғаламның геоцентрикалық моделін жоққа шығаратын көрінетін дәлелдердің өсуіне ықпал еткен. Софияның көмегі Тихоның орбиталар туралы жұмысына да әсер етті, бұл планеталардың орналасуын болжау үшін қолданылатын қазіргі заманғы әдістердің негізі болды. Тихоның орбиталық зерттеулері телескоптың пайда болуына дейін планеталардың қозғалысын дәл өлшеуді қамтиды. Тихо өлшеулерді жүргізу үшін қолданылатын көптеген астрономиялық құрылғыларды жасаса, София өлшеулерді жасаған көмекшілердің арасында болды. Тихоның басқа да көмекшілері болған, София осы табылғандардың әрқайсысына қатысқан, бірақ оның жеке үлесі қаншалықты болғаны белгісіз. Алайда Тихо Софияның күш-жігерін мақтаған. 1570 жылдары жасаған бірқатар еңбектерінен кейін София өзінің астрономиялық зерттеулеріне қатысты бұрынғыдан да көп дербестікке қол жеткізді. Тихоның Софияның гороскоптардың нюанстарын түсіну қабілеті туралы бұрын айтқан күмәндануына қарамастан, 1588 және 1597 жылдар аралығында Ураниенборгтан жиі алыстағанда София Тихоның клиенттерімен астрологиялық жауапкершілігінің көп бөлігін өз мойнына алды. Софияны тәжірибеден гөрі тәжірибемен және байқаумен көбірек қызықтыратын көрінеді. Бұл оның некеде шындыққа сай келеді. София 1602 жылы алхимик Эрик Лангеге қайтадан үйленеді. Ланге, көптеген алхимиктер сияқты, әр түрлі металдарды алтынға айналдыруға ұмтылды. Осы уақытта Тихо мен Софи алхимия арқылы алтын жасау идеясын қабылдамады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін Ланге әйелімен бірге жинаған ақшасының бәрін жұмсады. Олар Ерик Ланге қайтыс болғанға дейін өте кедей өмір сүрді. Осылайша Брахе Данияға ұлымен бірге қайта оралды. Енді ол ғылыми еңбектерін жалғастырып, даниялық ақсүйектер әулетінің шежірелерін жаза алады.

Титан қыры

"Урания Титани" - 1594 жылы ақпанда София мен Эрик арасындағы махаббат хаттары туралы жазылған алты жүз жолдық поэма. Поэма 1594 жылы жазылған, бірақ 1668 жылы Педер Ресен жариялаған. "Урания Титани" Овидияның героид түрінде жазылған. Овидиялық героидтық формада өлең әйел кейіпкердің өзінің сүйіктісіне жазған хаттар сериясы ретінде оқылады. Оның атауы - "Ovidan heroid" - римдік ақын Овидийдің есімімен берілген. "Урания Титани" поэмасын кім жазғаны туралы дау-дамайлар болды: кейбіреулер оны София деп санайды, ал басқалары оның ағасы Тихо деп санайды. "Урания Титани" романының баспашысы Педер Ресен, Софияның роліне байланысты, София автор деп ойлады. Алайда, Тихо 1594 жылы 26 шілдеде Томас Крейгке хат жазды, онда Тихо автор екенін айтты. Сол сияқты, Овидияның героид түрі Софидің туған жері Данияда ешқашан қолданылмаған. Бұл түрдегі алғашқы өлең 1775 жылы Данияда жазылған. Бұл "Урания Титани" жазылғаннан кейін шамамен 200 жыл өткен. Сондықтан, Софияның осы өлең түрін білуі әкесінен гөрі аз. Тайконың Томас Крейгке берген сөзі дұрыс емес екеніне дәлел жоқ. Поэмада Тихо Софияны грек мифологиясындағы астрономияның музасы Уран ретінде, ал Эрикті Уранның (мифология) ұлы Титан ретінде бейнелейді. София күйеуін шетелде алхимия оқып жүргенде сағынады. Соңында, өлең Тихоның өз қарындасымен қарым-қатынасын жариялап, өзін Ренессанс адамы ретінде танытуы және өз қарындасымен жұмыс істегенін ұялмайтындығының үлкен көрсеткіші болды. Осы уақыт аралығында шежірелер отбасылық кітаптар деп аталатын құжаттарға орналастырылды. Бұл кітаптарда отбасы мүшелері, дәстүрлер, әр түрлі отбасылық тармақтар сияқты отбасылық өмірдің көптеген аспектілері қамтылған. 1626 жылы Софи Лунд университетінде сақталған 60 даниялық ақсүйек отбасыларының шежірелері туралы 900 беттік қолжазбаны жасады.