Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Даниялық сауаткер София (немесе Софи) Тотт Ланге (; 24 тамыз 1559 немесе 22 қыркүйек 1556 1643), қыз кезінде атымен белгілі, Даниялық асыл әйел және астрономия, химия және медицинаны білетін сауаткер. Ол ағасы Тихо Брагемен бірге астрономиялық бақылаулар жасады.
Danish horticulturalist
Sophia (or Sophie) Thott Lange (; 24 August 1559 or 22 September 1556 – 1643), known by her maiden name, was a Danish noblewoman and horticulturalist with knowledge of astronomy, chemistry, and medicine. She worked alongside her brother Tycho Brahe in making astronomical observations.
Өмір
Ол Данияның Кнудструп қасаратында Дания короліне кеңесші Отте Браге мен корольдік үйдің жетекшісі Беате Биль Брагеге туған он баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Софияның ағасы астроном Тихо Браге болды. Ол Софиядан он жасқа үлкен болса да, екеуі бөлек-бөлек отбасында өскен. Аға мен апаны ғылымдағы жұмысы және олардың отбасылық қарсылығы біріктірді. Олардың ұлы Таге Оттесен Тотт-тил Эриксхолм 1580 жылы туған. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Софи Тотт оның Эриксхолмдегі (қазіргі Троллехолм) мүлкін басқаруға кірісті, ол ұлы кәмелетке толғанға дейін оны табысты етіп ұстады. Осы уақыт аралығында ол химия мен медицинаны оқығаннан басқа, бау-бақша шаруашылығына да кірісті. Ол Эриксхолм қаласында жасаған бақтар ерекше деп саналады. Сол сияқты ол астрологияны зерттеуге арналып, ағасына гороскоптарды жасауға көмектесті. 1587 жылы 21 шілдеде Дания королі Фредерик II София Брагеге қазіргі Швециядағы Аруп фермасының құқығын беретін құжатқа қол қойды. София Ураниенборгқа жиі баратын болды, онда ол алхимия оқыған және Тихоның досы болған Эрик Лангемен кездесті. 1590 жылы София Ураниенборгқа 13 рет барып, Лангемен тұрмысқа шығады. Ланге өзінің байлығының көп бөлігін алхимиялық тәжірибелерге жұмсағандықтан, олардың үйлену тойы бірнеше жыл кешіктірілді, ал ол несие берушілерден аулақ болып, Германияға барып, өз жұмысына қамқоршылар табуға тырысты. Тихо Браге 1594 жылы қарындасы Софияның өзінің қалыңдығына жазған хатында "Урания Титани" атты латын эпосын жазды. Бұл оның ғылыми еңбектеріне деген құрметінің тағы бір көрінісі. 1599 жылы ол Лангеге Гамбургте барды, бірақ олар 1602 жылы Эккернфьордеде үйленді. Олар осы қалада біршама уақыт өте кедей өмір сүрді. Софи өзінің әпкесі Маргрете Брагеге ұзақ хат жазып, оның үйлену тойында тесіктері бар шұлық киіп жүргенін айтады. Лангедің үйлену тойындағы киімдері үйлену тойынан кейін кепілдікке берілген дүкенге қайтарылуы керек еді, өйткені ерлі-зайыптылар оларды ұстауға мүмкіндік бермеді. Ол өзінің ғылыми зерттеулерін қабылдамағаны үшін және өзіне қарыз ақшасынан айырғаны үшін отбасына ашуын білдірді. 1608 жылы Эрик Ланге Прагада өмір сүрді және 1613 жылы ол жерде қайтыс болды (Det Kongelige Bibliotek). Софияны жеке өмірі мен некеге байланысты жиі мазақтап, одан аулақ болған. Көптеген адамдар оны Эрик Лангемен некеге тұрғаны үшін шеттетті, оған ағасы Тиходан басқа отбасы мүшелері қарсы болды. Ол өзінің соңғы жылдарын Данияның асыл отбасыларының шежірелерін жазуға арнады, 1626 жылы алғашқы үлкен нұсқасын жариялады (кейінгі қосымшалар болды). Оның еңбегі әлі күнге дейін Данияның ақсүйектер тарихының алғашқы кезеңдерінің негізгі көзі болып саналады (Det Kongelige Bibliotek). Ол 1643 жылы Хельсингор қаласында қайтыс болды және сол кездегі Данияның, бірақ қазір Швецияның оңтүстігінде орналасқан Ландскрона қаласынан шығысқа қарай Торрлоса ауылындағы Торрлоса ескі шіркеуінде жерленді. Бұл шіркеуде Тотттар отбасының жерлеу шатыры орналасқан, ол шіркеудің өзі 19-ғасырдың ортасында (жақын жерде жаңа Торрлоса шіркеуі салынған) құлағаннан кейін де біраз уақыт бойы сақталған. Қазіргі уақытта Татт шіркеуінің контурларын тастан орнатылған, ал Софи Браге қабір тасы әлі күнге дейін сол жерде тұр.
She was born in Knudstrup Castle, Denmark as the youngest of ten children, to Otte Brahe, the rigsråd, or advisor, to the King of Denmark; and Beate Bille Brahe, leader of the royal household for Queen Sophie. Sophia's oldest brother was astronomer Tycho Brahe. Though he was both more than a decade her senior and raised in a separate household, the pair became quite close by the time Sophia was a teenager. The brother and sister were united by their work in science, and by their family's opposition to science as an appropriate activity for members of the aristocracy. Their son was Tage Ottesen Thott til Eriksholm, born in 1580. Upon her husband's death, Sophie Thott managed his property in Eriksholm (today Trolleholm Castle), running the estate to keep it profitable until her son came of age. During this time, she also became a horticulturalist, in addition to her studies in chemistry and medicine. The gardens she created in Eriksholm were said to be exceptional. Similarly, she was devoted to the study of astrology and helped her brother with producing horoscopes. On 21 July 1587, King Frederick II of Denmark signed a document transferring to Sophia Brahe title of Årup farm in what is now Sweden. Sophia continued to be a frequent visitor at Uranienborg where she met Erik Lange, a nobleman who studied alchemy and a friend of Tycho's. In 1590, Sophie took 13 visits to Uranienborg and became engaged to Lange. Since Lange used up most of his fortune with alchemy experiments, their marriage was delayed some years while he avoided his creditors and traveled to Germany to try to find patrons for his work. Tycho Brahe wrote the Latin epic poem "Urania Titani" during the couple's separation, expressed as a letter from his sister Sophia to her fiancé in 1594. a further suggestion of his respect for her scientific endeavours. In 1599, she visited Lange in Hamburg, but they did not marry until 1602 in Eckernförde. They lived in this town for a while in extreme poverty. Sophie wrote a long letter to her sister Margrethe Brahe, describing having to wear stockings with holes in them for her wedding. Lange's wedding clothes had to be returned to the pawn shop after the wedding, because the couple could not afford to keep them. She expressed anger with her family for not accepting her science studies, and for depriving her of money owed to her. By 1608, Erik Lange was living in Prague, and he died there in 1613 (Det Kongelige Bibliotek). Sophia was often ridiculed and avoided due to her personal life and marriage. Many alienated her due to her marriage to Erik Lange which was opposed by all in her family except for her brother Tycho. She spent her last years writing up the genealogy of Danish noble families, publishing the first major version in 1626 (there were later additions). Her work is still considered a major source for early history of Danish nobility (Det Kongelige Bibliotek). She died in Helsingør in the year 1643, and was buried in the Torrlösa old church in the village of Torrlösa, east of the town of Landskrona in what was then Denmark but now is southern Sweden. That church housed a burial chapel for the Thott family that remained for some time even after the church itself was pulled down in the mid 19th century (the new Torrlösa church was built nearby). Currently, a stone setting marks the outlines of the Thott chapel, while the tombstone for Sophie Brahe is still standing on the site.
Мансап және зерттеу
Тихо Софияны бау-бақша шаруашылығы мен химияға үйреткенін, бірақ ол оны астрономияны зерттеуден бас тартқанын жазған. София өз бетінше астрономияны оқыды, неміс тіліндегі кітаптарды оқыды, сондай-ақ латын тіліндегі кітаптарды өз қаражатымен аударып берді. Кейіннен екі карьерасында да Тихо оны астрономияны зерттеуді жалғастырудан бас тарта бастады, өйткені ол әйелдің таланты үшін тым күрделі деп санайды. Сол жерде ол оған De nova stella немесе On the New Star атты басылымына байланысты астрономиялық байқауларға көмектесті. Нақты айтқанда, ол 1572 жылы 11 қарашада бір қатар бақылауларға көмектесті, бұл қазір SN 1572 деп аталатын супернованы, сондай-ақ 1573 жылғы 8 желтоқсандағы Ай тұтылуын байқауға әкелді. SN 1572 табылуы ғаламның геоцентрикалық моделін жоққа шығаратын көрінетін дәлелдердің өсуіне ықпал еткен. Софияның көмегі Тихоның орбиталар туралы жұмысына да әсер етті, бұл планеталардың орналасуын болжау үшін қолданылатын қазіргі заманғы әдістердің негізі болды. Тихоның орбиталық зерттеулері телескоптың пайда болуына дейін планеталардың қозғалысын дәл өлшеуді қамтиды. Тихо өлшеулерді жүргізу үшін қолданылатын көптеген астрономиялық құрылғыларды жасаса, София өлшеулерді жасаған көмекшілердің арасында болды. Тихоның басқа да көмекшілері болған, София осы табылғандардың әрқайсысына қатысқан, бірақ оның жеке үлесі қаншалықты болғаны белгісіз. Алайда Тихо Софияның күш-жігерін мақтаған. 1570 жылдары жасаған бірқатар еңбектерінен кейін София өзінің астрономиялық зерттеулеріне қатысты бұрынғыдан да көп дербестікке қол жеткізді. Тихоның Софияның гороскоптардың нюанстарын түсіну қабілеті туралы бұрын айтқан күмәндануына қарамастан, 1588 және 1597 жылдар аралығында Ураниенборгтан жиі алыстағанда София Тихоның клиенттерімен астрологиялық жауапкершілігінің көп бөлігін өз мойнына алды. Софияны тәжірибеден гөрі тәжірибемен және байқаумен көбірек қызықтыратын көрінеді. Бұл оның некеде шындыққа сай келеді. София 1602 жылы алхимик Эрик Лангеге қайтадан үйленеді. Ланге, көптеген алхимиктер сияқты, әр түрлі металдарды алтынға айналдыруға ұмтылды. Осы уақытта Тихо мен Софи алхимия арқылы алтын жасау идеясын қабылдамады. Осы мақсатты жүзеге асыру үшін Ланге әйелімен бірге жинаған ақшасының бәрін жұмсады. Олар Ерик Ланге қайтыс болғанға дейін өте кедей өмір сүрді. Осылайша Брахе Данияға ұлымен бірге қайта оралды. Енді ол ғылыми еңбектерін жалғастырып, даниялық ақсүйектер әулетінің шежірелерін жаза алады.
Tycho wrote that he had trained Sophia in horticulture and chemistry, but he initially discouraged her from studying astronomy. Instead, Sophia learned astronomy on her own, studying books in German, and having Latin books translated with her own money so that she could read them as well. Later in both of their careers, Tycho began to discourage her from continuing her research into astronomy because he believed it to be too complex for the talents of a woman. There, she assisted him with astronomical observations associated with his publication De nova stella, or On the New Star. Specifically, she assisted with a set of observations on 11 November 1572, which led to the discovery of the supernova that is now called SN 1572, as well as observations of the 8 December 1573 lunar eclipse. The discovery of SN 1572 was especially significant in that it added to the growing body of evidence that seemed to refute the geocentric model of the universe. Sophia's assistance was also instrumental in Tycho's work on orbits, which was foundational to the modern methods used to predict the positions of the planets. Tycho's studies of orbits involved the most precise measurements of the planets' movements made prior to the invention of the telescope, and while Tycho created many of the astronomical devices used to conduct the measurements, Sophia was among the assistants who actually made the measurements. Tycho did have other assistants, however, and while Sophia was present for each of these discoveries, the extent to which she contributed personally is unknown. Tycho did commend Sophia for her efforts, though, referring with admiration to Sophia's animus invictus, or "determined mind." After her series of contributions in the 1570s, Sophia achieved more autonomy with regards to her astronomical research than before. Despite the serious doubts Tycho had previously expressed about Sophia's ability to comprehend the nuances of horoscopes, when he was frequently away from Uranienborg between 1588 and 1597, Sophia took on much of Tycho's astrological responsibilities with their clients. As one can see Sophia was interested more in hands on experience and observations rather than experimenting. This really shines true during her marriage. Sophia remarries in 1602 to the alchemist Erik Lange. Lange, like many alchemists was striving to change different metal into gold. Meanwhile, Tycho and Sophie both rejected the idea of creating gold via the science of alchemy. In the pursuit of this goal Lange, with the support of his wife, spent all of the money that the two had saved. They lived in extreme poverty until Erik Lange passed away. This allowed Brahe to move back with her son in Denmark, who likely supported her financially. Now she could continue her works in science and write the genealogy of Danish noble families.
Титан қыры
"Урания Титани" - 1594 жылы ақпанда София мен Эрик арасындағы махаббат хаттары туралы жазылған алты жүз жолдық поэма. Поэма 1594 жылы жазылған, бірақ 1668 жылы Педер Ресен жариялаған. "Урания Титани" Овидияның героид түрінде жазылған. Овидиялық героидтық формада өлең әйел кейіпкердің өзінің сүйіктісіне жазған хаттар сериясы ретінде оқылады. Оның атауы - "Ovidan heroid" - римдік ақын Овидийдің есімімен берілген. "Урания Титани" поэмасын кім жазғаны туралы дау-дамайлар болды: кейбіреулер оны София деп санайды, ал басқалары оның ағасы Тихо деп санайды. "Урания Титани" романының баспашысы Педер Ресен, Софияның роліне байланысты, София автор деп ойлады. Алайда, Тихо 1594 жылы 26 шілдеде Томас Крейгке хат жазды, онда Тихо автор екенін айтты. Сол сияқты, Овидияның героид түрі Софидің туған жері Данияда ешқашан қолданылмаған. Бұл түрдегі алғашқы өлең 1775 жылы Данияда жазылған. Бұл "Урания Титани" жазылғаннан кейін шамамен 200 жыл өткен. Сондықтан, Софияның осы өлең түрін білуі әкесінен гөрі аз. Тайконың Томас Крейгке берген сөзі дұрыс емес екеніне дәлел жоқ. Поэмада Тихо Софияны грек мифологиясындағы астрономияның музасы Уран ретінде, ал Эрикті Уранның (мифология) ұлы Титан ретінде бейнелейді. София күйеуін шетелде алхимия оқып жүргенде сағынады. Соңында, өлең Тихоның өз қарындасымен қарым-қатынасын жариялап, өзін Ренессанс адамы ретінде танытуы және өз қарындасымен жұмыс істегенін ұялмайтындығының үлкен көрсеткіші болды. Осы уақыт аралығында шежірелер отбасылық кітаптар деп аталатын құжаттарға орналастырылды. Бұл кітаптарда отбасы мүшелері, дәстүрлер, әр түрлі отбасылық тармақтар сияқты отбасылық өмірдің көптеген аспектілері қамтылған. 1626 жылы Софи Лунд университетінде сақталған 60 даниялық ақсүйек отбасыларының шежірелері туралы 900 беттік қолжазбаны жасады.
"Urania Titani" was a six hundred line poem written in February 1594 about a fictional love correspondence between Sophia and Erik. The poem was written in 1594 but was published in 1668 by Peder Resen. "Urania Titani" was written in an Ovidian heroid form. In an Ovidian heroid form, the poem reads as a series of letters from a female protagonist to her lover. The form's name, Ovidian heroid, comes from the Roman poet Ovid. The poem "Urania Titani" has been contested on who wrote it: some say it was Sophia, while others believe it was her brother Tycho. Peder Resen, the publisher of "Urania Titani", thought that Sophia was the author due to her role as the narrator. However, Tycho wrote a letter to Thomas Craig on 26 July 1594, in which Tycho stated he was the author. Likewise, the Ovidian heroid form had never been used in Denmark, where Sophie was from. The first poem in that form from Denmark, which we know of, was written in 1775. That would have been approximately 200 years after "Urania Titani" was written. Therefore, the likelihood that Sophia knew of this type of poem is slim compared to her brother. There is no evidence that would prove Tycho's statement to Thomas Craig as incorrect. In the poem, Tycho represents Sophia as Urania, the Muse of astronomy in Greek mythology, and Erik as a Titan, a son of Uranus (mythology). Sophia is depicted as longing for her husband while he was studying alchemy abroad. Lastly, the poem was a large indicator of Tycho publicizing his bond with his sister, establishing himself as a Renaissance man and unashamed of his work with his sister. During this time, genealogy was placed in documents called family books. These books contained many aspects of the family's life such as family members, traditions, and different family branches. In 1626 Sophie had completed a 900 page manuscript on the genealogies of 60 Danish noble families, which is held by Lund University.