Кіріспе

Ирандық Назанин (Махабад) Фатехи (نازنین فاتحی; 1987 жылы туған) - өзін және 15 жасар немере қызын зорлауға тырысқан ер адамды пышақпен ұрып өлтіргені үшін өлім жазасына кесілген ирандық әйел. Бұл оқиғалар оның өзі 17 жасында болған. Екі жылдан астам уақыт түрмеде болғаннан кейін, Фатехи қасақана кісі өлтіргені үшін айыптан босатылды, оған диех (қаза болған үшін төленген қан ақшасы) төлеуге бұйырылды және кепілдікпен босатылды (2007 жылдың қаңтары). 2012 жылы Ираннан тыс жердегі қамқорлықшыларына Фатехидің қайда екені белгісіз болды.

Өмірбаян

Назанин Фатехи мен оның тұтқындалуына әкеп соққан оқиғаға қатысы бар немересі, сондай-ақ кәмелетке толмаған, "экономикалық жағынан кедей күрд отбасынан" шыққан және "түбін кедейлікте" өмір сүргендер ретінде сипатталады. Отбасылық өмір туралы баяндамалар "қыз туғаны үшін қарғысқа ұшыраған ана" және Назаниннің білімсіз болып, бауырларына қамқорлық жасайтын болады деген үміт, атасының опиумға тәуелділігі, ата-анасы мен аға-інісі физикалық және психологиялық зорлық-зомбылық жасағаны туралы және бала кезінде отбасылық танысы жыныстық зорлық-зомбылық жасағаны туралы мәліметтер. Халықаралық құқық қорғау ұйымының мәлімдеуінше, "жастар тобы қыздарды қоршап алып, оларды зорлауға тырысты". Қылмыскерлер Фатехи мен оның немере қызын жерге жығып, жыныстық зорлық жасауға тырысқан; содан кейін айыпталушы өзін қорғауға тырысып, қалтасынан пышақ алып, бір жігіттің қолына пышақ салған. Фатехидің айтуынша, қыздар қашып кетуге тырысқан, бірақ ер адамдар оларды ұстап алды. Осы кезде Фатехи шабуылшылардың біреуін көкірекке пышақпен ұрып өлтірді (соның салдарынан ол қайтыс болды), оқиға орныннан полицияға қашып кетті және оқиға туралы хабарлады. Иран Ислам Республикасының қылмыстық соты. Сотта үкім бойынша, ол асылып өлім жазасына кесілді. Сот деректерін қарағаннан кейін, Amnesty International Фатехидің мүддесін қорғау үшін лоббилер жүргізе бастады. "Менің ойымша, мұндай оқиғалар Иранда адам құқықтары бойынша ауыр дағдарыс бар екендігін көрсетеді: өлім жазасы, әйелдерді кемсіту және басқа да көптеген мәселелер. Халықаралық қауымдастыққа осы мәселелерді күн тәртібінің басты бөлігіне қоюға уақыт жетті", - деді "Амнести Интернешнл Канада" Ұйымының Бас хатшысы Алекс Нев. Осы және басқа да мәлімдемелерде Amnesty International Фатехи ісіне қатысты өз алаңдаушылығын білдірді. Музыкант, белсенді және бұрынғы ирандық Мисс Канада Назанин Афшин Жам Фатехидің өмірін құтқару үшін "Назанинді құтқару науқаны" атты өтінішхатты бастады, ол бүкіл әлем бойынша 350 000-нан астам қолды тартты (2007 жылдың қаңтары). Ванкувердегі иммиграциялық заңгер Негар Азмудех бұл іс Ирандағы әйелдерге әділетсіз қаралуын көрсетті деп, науқанға көмектесті. Азмудех канадалық телеарнаға (CTV) Фатехиді адам өлтірсе, ол өлім жазасына кесілмес еді, "себебі оның өмірі Назаниннің өміріне қарағанда екі есе қымбат болар еді". Жоғарыда аталған өтініш Фатхе ісіне қатысты БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Кофи Аннанға жолданған болатын. БҰҰ-да Назанин Афшин Джам мен БҰҰ-ның жоғары комиссары Луиза Арбурдың кездесуінен кейін БҰҰ Иран үкіметімен Фатехи ісі бойынша байланысқа түсті. Халықаралық апелляциялық іс-қимылға байланысты Фатехи 2006 жылы сауалнама арқылы Афшин Жам ханыммен сұхбат берді. 2006 жылы 5 маусымда Афшин Жам ханым Канада парламенті мүшелеріне осы мәселе бойынша сөйледі, ал депутат Белинда Стронах Канаданың Төменгі палатасында сұрақтар кезеңі кезінде Канаданың Сыртқы істер министрі Питер Маккейден Фатхе үшін жаңа сот үкімін шығарды деген Иран елшілігінен кепілдік алғанын растауын сұрады.

Сот арқылы шағымдану және жазаны жою

Фатхи ісі Иран Жоғарғы Сотының қарауына алғашқы үкімнен кейінгі аптада жоспарланған еді. Бастапқыда ол түрмеде алты ай болған, бірақ соңынан екі жылға дейін созылып, есірткіден және ұрып-соғудан өткен. Соттың бірінші отырысында шешім шығарылмағандықтан, сот оны 10 қаңтарда қайта қарауға шақырды. Сотта көп адам болғандықтан, Fatehi-дің екі қорғаушысы өздерін қорғады. Сот 14 қаңтарда бес судьяның бірауыздан қабылдаған шешімімен аяқталды, ол сот шешімінің төлемақы төлеу туралы апелляциялық шағым берді (жоғарыда қараңыз) және Фатехидің кепілдікпен босатылуына жағдай жасады. 2007 жылдың 31 қаңтарында Назанин Махабад Фатехи кепілдікпен босатылды. 2007 жылдың сәуірінде Назаниннің адвокаты Назанин Фатхеиді жаза төлеуді талап ететін үкімнің бөлігіне қарсылық білдірді.

Ағымдағы жағдай

2012 жылдың шілдесінде Фатехидің қайда екені туралы батыстағы адамдар хабарлаған, олармен оның бұрын байланысы болған, қазіргі байланыс тек кейде ғана болған. 2012 жылы канадалық белсенді және қолдаушы Назанин Афшин Жамның кітаптарында екі ирандық Назаниннің өмірлері Фатхидің соты кезінде қиылысқан.