Кіріспе
XVI ғасырдағы Месоамерикаға испандықтардың басып кіруі Чичимека соғысы (1550-90) - испан империясы мен Чичимека конфедерациясы арасындағы әскери қақтығыс. Соғыс ошағы қазіргі Бахио деп аталатын аймақта болды. Чичимека соғысы Испания империясы мен Аридоамериканың жергілікті халқына қарсы ең ұзақ және ең қымбат әскери науқан ретінде тіркелді. Қырық жылдық қақтығыс испандықтардың ықпалымен бірнеше бейбіт келісімдер арқылы шешілді, бұл бейбітшілікке және түпкүлкі халықтардың Жаңа Испания қоғамына кірігуіне әкелді. Чичимека соғысы (1550-1590) Микстон көтерілісінен сегіз жыл өткен соң басталды. Бұл көтерілістің жалғасы деп қарастыруға болады, өйткені соғыстар аралық жылдары тоқтаған жоқ. Соғыс қазіргі мексикалық штаттар - Закатекас, Гуанахуато, Агуаскалиентес, Халиско, Керетаро және Сан-Луис-Потосиде өтті.
The Chichimeca War (1550–90) was a military conflict between the Spanish Empire and the Chichimeca Confederation established in the territories today known as the Central Mexican Plateau, called by the Conquistadores La Gran Chichimeca. The epicenter of the hostilities was the region now called the Bajío. The Chichimeca War is recorded as the longest and most expensive military campaign confronting the Spanish Empire and indigenous people in Aridoamerica. The forty year conflict was settled through several peace treaties driven by the Spaniards which led to the pacification and, ultimately, the streamlined integration of the native populations into the New Spain society. The Chichimeca War (1550 1590) began eight years after the two year Mixtón Rebellion. It can be considered a continuation of the rebellion as the fighting did not come to a halt in the intervening years. The war was fought in what are the present day Mexican states of Zacatecas, Guanajuato, Aguascalientes, Jalisco, Queretaro, and San Luis Potosí.
Кіріспе
1546 жылы 8 қыркүйекте Закатекас қаласына жақын жердегі Серро-де-ла-Буфаның маңындағы жерлестері испандық Хуан-де-Толосаға күміс кенінен жасалған бірнеше ұсақ-түйекті көрсетті. Көп ұзамай бай болу арманы испандықтардың көпшілігін Мексиканың оңтүстігінен Ла Гран Чичимеканың орталығында орналасқан қазіргі Закатекас қаласына көшіп кетуге итермеледі. Көп ұзамай Сан-Мартин, Халчихуитес, Авино, Сомбререте, Фреснильо, Мазапиль және Нивес шахталары құрылды. Чичимека халықтары испандықтардың өздерінің ата-бабаларының жерлеріне басып кіруіне наразы болды. Көп ұзамай испандық сарбаздар жерлестердің жеріне шабуыл жасап, шахтаға құлдар алуға тырысты. Сакатекастағы және оның маңындағы кен орындарын жабдықтау және олармен байланыс орнату үшін, Чичимека жерлері арқылы Кверетаро мен Халискодан жаңа жолдар салынды. Жол бойындағы тауарға толы кербендер Чичимека жауынгерлерінің экономикалық нысанасы болды.
Чичимекалар
Чичимекалар солтүстіктегі қазіргі Салтильо мен Дурангодан оңтүстіктегі Кверетаро мен Гвадалахараға дейінгі кең шөлейт алабында өмір сүрген көшпелі және жартылай көшпелі халықтар болды. Бұл аумақта шамамен 500 мың адам тұрады. Чичимекалар негізінен аң аулау мен жинаумен өмір сүрді, әсіресе мескуит бұршағы, агав өсімдіктерінің жеуге болатын бөліктері, жемісі (туна) және кактустың жапырақтары. Кейбір чичимекалар игі жерлерінде жүгері мен басқа да дақылдар өсірді. Чичимека халқының санын бағалау қиын, бірақ көшпелі мәдениеттердің орташа тығыздығына сүйенсек, олардың саны 30 000 - 60 000 -ға дейін болған. Чичимекалар шикі баспаналар немесе үңгірлер сияқты табиғи баспаналар орналасқан ранчоларда өмір сүрді, олар маусымдық тағамдар мен аңшылықты пайдалану үшін жиі бір аймақтан екінші аймаққа көшіп барады. Чичимекалар өздерін "Желдің балалары" деп атаған, олар табиғи жерлерден дінге сай өмір сүрген. Испандықтар олардың ерекшелігі - ерлер де, әйелдер де кішкентай киім киіп, шаштарын ұзартып, денелеріне бояулар мен татуировкалар жасаған. Оларды көбінесе канибализмге кінәлаған, бірақ бұл айыптау дау туды, өйткені испандықтар Мексика инквизициясы кезінде Испанияның католиктік дінге мәжбүрлеп көшуін ақтау үшін жергілікті тұрғындарды жабайы деп атауға тырысты. Чичимекалар конфедерациясы төрт негізгі ұлттан: Гуачичильдер, Паместер, Гуамарлар және Закатеколардан тұратын. Бұл елдердің орталықтандырылмаған үкіметтері болды және олар көбірек тәуелсіз мемлекеттер болды. Орталықтандырылмаған саяси бірліктің арқасында олардың аумақтары бір-біріне жанасып, басқа чичимектер шабуылдарға бірігіп кетті. Гуачичильдер аумағы Сан-Луис-Потоси қаласының айналасына қарай орналасқан. Олар төрт этностың ішіндегі ең көп санды болып, Чичимекалардың іс жүзіндегі басшылары болған көрінеді. Олардың аты "қызыл түстес шаш" дегенді білдіреді, өйткені олар тері мен киімдеріне де бояу таққан. Олар Кверетаро мен Закатекастың арасындағы күміс жолдың маңында өмір сүргендіктен, жергілікті жаулардың ішіндегі ең қорқыныштысы болды. Памелер қазіргі Кверетаро штатының солтүстігінде және Гуачичильдердің оңтүстігінде және шығысында өмір сүрді. Олар Чичимеканың ең аз соғысушы және жауынгерлік тобы болды. Олар қалаларға көбірек тараған жергілікті халықтардың кейбір діни және мәдени салттарын өздеріне сіңіріп алған еді. Гуамарелер негізінен қазіргі Гуанахуато штатында өмір сүрді. Бір жазушы оларды "барлық чичимекалардың ішіндегі ең сатқын, ең бүлдіршін, ең ақылдылары" деп атаған. Гуамарелер мен Сан-Мигель-де-Альендеге баратын күміс жолда орналасқан Долорес-Идальгоның метиз халқы Мексиканың тәуелсіздік соғысын бастады, содан кейін көп ұзамай Мексикадағы француз интервенциясы кезінде Пуэбла шайқасына күш-жігер батальонын жіберді. Сакатеколар қазіргі Закатекас пен Дуранго штаттарында өмір сүрген. Олар бұрын Микстон соғысына қатысқан, сондықтан испандарға қарсы тәжірибелі жауынгерлер болды. Кейбіреулері жүгері өсіретін, ал басқалары көшпелі өмір кешкен. Чичимекалардың көшпелі мәдениеті испандықтарға оларды жеңуді қиындатты. Олардың басты қаруы - садақ болатын, ал бір тәжірибелі бақылаушы закатеколықтардың "дүниедегі ең жақсы садақшылар" екенін айтты. Олардың садақтары қысқа, әдетте ұзындығы төрт футтан кем, олардың жебелері ұзын және жұқа, қамыстан жасалған және опыры қазіргі заманғы қырғышқа қарағанда өткір вулканикалық тау жынысы обсидианмен жабылған. Обсидиан жебелерінің әлсіздігіне қарамастан, олар тіпті испандық броняға қарсы да өте жақсы өткір қасиеттерге ие болды, бұл Чичимекамен күресетін сарбаздар үшін де ригуар болды. Көп қабатты қаз терісінен жасалған қару-жарақ шынжырлы қаптамаға қарағанда артық болған, өйткені обсидиан жебелері қаптаманың буынына енген. Чичимеканың садақ пен жебелері мамандана жасалған, олар испандық қару-жараққа енуге мүмкіндік берді. Пауэлл өз кітабында жазған Чичимеканың садақ ату шеберлігі туралы екі испан есебі бар: Бірде мен олардың апельсинді ауаға лақтырып жібергенін көрдім, олар оған сонша көп жебелер атып, оны көп уақыт бойы ауада ұстағаннан кейін, ақырында ұсақ-түйек бөлшектерге ұшырады " (Пауэлл 48). "Дон Алонсо де Кастильяның сарбаздарының бірі атының басын, оның ішінде қос тері мен металлдан жасалған тәжді көкірекке өткізді, сондықтан ол аттың өлі күйінде жерге құлады" бұл әлі де тірі көптеген адамдар көрді " (Пауэлл 48). Чичимекалар көшпелі мәдениет болғандықтан, олар өте...
On one occasion I saw them throw an orange into the air, and they shot into it so many arrows that, having held it in the air for much time, it finally fell in minute pieces" (Powell 48). "One of don Alonso de Castilla's soldiers had an arrow pass through the head of his horse, including a crownpiece of double buckskin and metal, and into his chest, so he fell with the horse dead on the ground 'this was seen by many who are still living' (Powell 48). The Chichimeca were a nomadic culture making them very mobile and experts of rough terrain with vegetation filled (mostly cactus) land in which they always looked for hiding spots. "His long use of the food native to the Gran Chichimeca gave him far greater mobility than the sedentary invader, who was tied to domesticated livestock, agriculture, and imported supplies. The Chichimeca could and did cut off these supplies, destroy the livestock, and thus paralyze the economic and military vitality of the invaders; this was seldom possible in reverse" (Powell 44). They attacked in small groups ranging from five to two hundred warriors. In one account, with only fifty Zacateco warriors, the Chichimeca killed two hundred Spanish soldiers in one battle. They had no shortage of raiding parties because of the highly valued supplies attracting warriors from far off allowing for the highest quality of trade goods. As the war escalated, both the Spanish and Chichimeca adapted and bettered their defensive and offensive tactics. "He [The Chichimeca] sent spies into Spanish towns for appraisal of the enemy's plans and strength; he developed a far flung system of lookouts and scouts (atalays); and, in major attacks, settlements were softened by preliminary and apparently systematic killing and stealing of horses and other livestock, this being an attempt, sometimes successful, to change his intended victim from horseman to foot soldier" (Powell 46). When they attacked they used a very good tactic that terrified the animals and scared the Spanish. The Guachichil especially would disguise themselves as grotesque animals using animal heads and paint then yelled like crazed beasts making the Spanish lose control of horses and livestock. The Spanish started to set up many forts, bought mercenaries, and tried to use as many slaves as they could. Chichimeca battle tactics were mostly ambushes and raids on the Spanish. Some of their raids were conducted by up to 200 men, groups of 40 to 50 warriors were more common, about the size of a modern infantry company or platoon with attachments, respectively. During the war, the Chichimecas learned to ride horses and use them in war. This was perhaps the first time that the Spanish in North America faced mounted Native warriors. The undeniable advantage for the Spanish was their use of horses and other animals of burden that they had introduced to the Americas. Horses were unknown to the Americas before the Spanish imported them in 1519.
Бейбітшілік үшін сатып алу
Соғыс тоқтамай жалғасып, испандықтардың қанды және отты соғыс саясаты сәтсіз аяқталғаны анық болды. Патшаның қазынасы соғыстың талабымен бос қалды. Алғашында от пен қанды соғысты қолдаған шіркеу басшылары мен басқалар енді осы саясатты күмәнге ұшыратты. Чичимека әйелдері, балалары мен еркектерін қырып-жою іспандықтардың соғысқа себепкері ретінде қарастырылды. 1574 жылы доминикандықтар, августиндіктер мен францискандардан айырмашылығы, Чичимека соғысы әділетсіз және испандықтардың агрессиясына байланысты деп жариялады. Осылайша, жауыздықты тоқтату үшін испандықтар шичимекалардан бейбітшілік сатып алып, олармен ассимиляцияға түсу үшін мемлекеттік саясатты өзгерте бастады. 1584 жылы Гвадалахара епискобы соғысқа "христиандық ем" жасауды ұсынды: Чичимекаларды біртіндеп христиандыққа айналдыру үшін діни қызметкерлер, сарбаздар және достық үндістер тұратын жаңа қалалар құру. Вице-король Альваро Манрике де Зунига 1586 жылы бұл идеяны көптеген испандық сарбаздарды шекарадан алып тастау саясатымен ұстанды, өйткені олар емдік емес, қайталау ретінде қаралды. Вице-король чичимека басшыларымен келіссөздер жүргізді, оларға "жағымды ынандыру" арқылы құрал-жабдықтар, азық-түлік, киім-кешек және жер сатып алды. Ол бұдан әрі әскери операцияларды жүзеге асыруға тыйым салды. Бұл келіссөздердің негізгі адамдарының бірі Мигель Кальдера болды, ол испан және гуачичиле ұрпағы болатын капитан. 1590 жылдан бастап бірнеше онжылдықтар бойы іспандықтар "Бейбітшілік үшін сатып алу" бағдарламасын жүзеге асырды. 1590 жылы вице-король бағдарламаны табысты деп жариялады және 40 жылдан кейін алғаш рет Закатекасқа баратын жолдар қауіпсіз болды. Келесі қадам 1591 жылы жаңа вице-король Луис де Веласко Кальдера сияқты басқалардың көмегімен испандықтардың ескі одақтастары Тлаксаландық үндістердің 400 отбасын Чичимека аймақтарында сегіз елді мекен құруға көндірді. Олар шичимекаларға мәсіхшіліктің үлгісін көрсетті, оларға мал шаруашылығы мен егін шаруашылығын үйретті. Шекараға көшіп келу үшін таласкалалықтар испандардан жер беру, салық төлеуден босату, қару-жарақ алып жүру құқығы және екі жылға азық-түлікпен қамтамасыз ету сияқты жеңілдіктер алды. Испаниялықтар Мексиканың солтүстік шекарасында құлдықты тоқтату үшін Карабоджаль отбасы мүшелерін және Гаспар Кастаньо де Сосаны тұтқындауға бұйрық берді. Олардың стратегиясының маңызды бөлігі - чичимекаларды католик дініне айналдыру болды. Францискандар шекараға діни қызметкерлерді бейбітшілік орнатуға көмектесу үшін жіберді. "Бейбітшілік үшін сатып алу" бағдарламасы жаулықтардың деңгейін төмендетуге көмектесті және Чичимекалардың көпшілігі біртіндеп тұрақтанған, католик немесе номиналды католик болды.
Маңыздылық
Чичимекалармен татуласу үшін жасалған испан саясатының төрт компоненті болды: бейбіт келісімдер туралы келіссөздер жүргізу; католиктік дінге айналдыруды мәжбүрлеудің орнына қарсы алу; жергілікті одақтастарды шекараны реттеуге шақыру; және ықтимал жау жергілікті тұрғындарға азық-түлік, басқа да тауарлар мен құралдар беру. Бұл іспандықтардың солтүстік шекарадағы жергілікті тұрғындарды ассимиляциялау саясатының үлгісін қалыптастырды. Бейбітшілік үшін сатып алу саясатының негізгі компоненттері үш ғасырға жуық уақытқа созылады және Apache және Comanches сияқты жау тектес жерлестердің кейінгі қауіптері көрсетіп тұрғандай, сәтті болмайды.
Қазіргі чичимекалар
Уақыт өте келе Чичимека халқының көпшілігі өздерінің этникалық ерекшеліктерін өзгертіп, католик халқына қосылды және Мексиканың тәуелсіздік соғысына дейін және оның кезінде негізгі ағымдағы қоғамға көбірек араласты. Гуачихиль халқының көп бөлігі Ла Монтесадан Милагросқа дейін Закатекас немесе Агуаскалиентес қалаларына және Калифорния, Колорадо және Техас аумақтарына көшіп барды. Виксарика немесе хуичхольдер Гуачичильдердің ұрпақтары деп есептеледі. Олардың 20 мыңға жуығы Халиско мен Наярит шекарасындағы оқшау аймақта тұрады. Олар консервативті, өз тілдерін, діндерін және мәдениетін (виксарика) табысты сақтап қалғандарымен танымал. Мексикада паме тілдерін сөйлейтін 10 000-ға жуық адам бар, негізінен Сан-Луис-Потосидің оңтүстік-шығысындағы Санта-Катарина муниципалитеті Санта-Мария-Акапулькода. Олар консервативті және аты-жөнінен католик, бірақ көбінесе өздерінің дәстүрлі діндері мен әдет-ғұрыптарын ұстануда. Гуанахуато штатында тағы бір топ - 1500-дей чичимека-йоназ тұрады.