Кіріспе
Клавдий Птолемейдің астрономиялық трактаты «Алмагест» – Клавдий Птолемей (шамамен 100 – шамамен 170 жж.) б.з.) Койна грек тілінде жазған жұлдыздардың және планеталардың көзге көрінетін қозғалысы туралы математикалық және астрономиялық трактат. Тарихтың ең ықпалды ғылыми мәтіндерінің бірі болып табылатын «Алмагест» ғаламның геоцентрлік моделін бекітті, ол оның грек Александриясынан бастап, ортағасырлық Византия және Ислам әлемдерінде, сондай-ақ Батыс Еуропада Орта ғасырлар мен ерте Ренессанс кезеңіне дейін, Коперникке дейін 1200 жылдан астам қабылданды. Бұл сонымен қатар ежелгі грек астрономиясы туралы маңызды мәліметтер көзі болып табылады. Птолемей 147 немесе 148 жылы Египеттің Канопус қаласында қоғамдық жазу орнатқан. Н.Т. Гамильтон Канопус жазуындағы Птолемейдің модельдерінің нұсқасы «Алмагест» нұсқасынан бұрынғысы екенін анықтады. Осылайша, «Алмагест» Птолемей бақылауларын бастағаннан кейін ширек ғасыр өткен 150 жылға дейін аяқталмаған.
The Almagest '/æ//l//m//ə//dʒ//ɛ//s//t/ is a 2nd century mathematical and astronomical treatise on the apparent motions of the stars and planetary paths, written by Claudius Ptolemy ( c. no – c. 170) in Koine Greek. One of the most influential scientific texts in history, it canonized a geocentric model of the Universe that was accepted for more than 1,200 years from its origin in Hellenistic Alexandria, in the medieval Byzantine and Islamic worlds, and in Western Europe through the Middle Ages and early Renaissance until Copernicus. It is also a key source of information about ancient Greek astronomy. Ptolemy set up a public inscription at Canopus, Egypt, in 147 or 148. N. T. Hamilton found that the version of Ptolemy's models set out in the Canopic Inscription was earlier than the version in the Almagest. Hence the Almagest could not have been completed before about 150, a quarter century after Ptolemy began observing.
Аттар
Атау араб тілінен алынған – اَلْمَجِسْطِيّ al majisṭī, мұнда اَل al сөзі "осы" дегенді білдіреді, ал magesti грек тіліндегі μεγίστη megístē 'ең үлкен' деген сөздің өзгеруінен туындаған. Бұл еңбек бастапқыда Койне грек тілінде "Μαθηματικὴ Σύνταξις" (Mathēmatikē Syntaxis) деп, ал латын тілінде Syntaxis Mathematica деп аталды. Кейіннен трактат Hē Megalē Syntaxis (Ἡ Μεγάλη Σύνταξις, "Ұлы еңбек"; Magna Syntaxis) деп аталып, осы атаудың суперлятивтік түрі (μεγίστη, megiste, "ең үлкен") арабша al majisṭī (المجسطي) атауының негізінде жатыр, содан ағылшын тілінде Almagest атауы пайда болды. Арабша атаудың маңыздылығы 12-шы ғасырда арабша аудармадан жасалған латынша Almagestum аудармасының кең таралғандығында, ол 15-шы ғасырда грек тіліндегі түпнұсқа қолжазбалар табыларша қолданыста болды.
Syntaxis Mathematica кітаптары
Syntaxis Mathematica он үш бөлімнен тұрады, олар кітаптар деп аталады. Ортағасырлық көптеген қолжазбалар сияқты, қолмен көшірілген немесе, әсіресе, баспаның алғашқы жылдарында басылған мәтіндердің әртүрлі басылымдары арасында елеулі айырмашылықтар болды, себебі транскрипция процесі жеке сипатқа ие болды. Синтаксистің қалай ұйымдастырылғанын көрсететін мысал төменде келтірілген; бұл 1515 жылы Венецияда Петрус Лихтенштейн басып шығарған латын нұсқасы. Бірінші кітап Аристотельдің космологиясының негіздерін қамтиды: аспанның шар тәрізділігі, ортада қозғалмай тұрған шар тәрізді Жер, тұрақты жұлдыздар және Жерді айналатын әртүрлі планеталар. Содан кейін хордалар кестесімен бірге хордалардың түсіндірілуі, эклиптиканың еңістігі (күннің жұлдыздар арқылы көрінетін жолы) туралы байқаулар және сфералық тригонометрияға кіріспе келеді. Екінші кітап аспан денелерінің шығуы мен батуы, күндізгі уақыттың ұзақтығы, ендіктің анықталуы, Күн тік тұратын нүктелер, күн мен түн теңелу және күн тоқырауы кезіндегі гномонның көлеңкелері, сондай-ақ бақылаушының орнына байланысты өзгеретін басқа да байқаулар сияқты аспан денелерінің күнделікті қозғалысына қатысты мәселелерді қамтиды. Бұған қоса, эклиптиканың тікпен құратын бұрыштарын кестелермен зерттеу бар. Үшінші кітап жылдың ұзақтығы мен Күннің қозғалысын баяндайды. Птолемей Гиппархтың күн мен түн теңелуінің прецессиясын ашқанын түсіндіреді және эпициклдер теориясын түсіндіре бастайды. Төртінші және бесінші кітаптарда Айдың қозғалысы, Айдың параллаксы, Айдың апогеясының қозғалысы, Жерге қатысты Күн мен Айдың мөлшері мен арақашықтығы баяндалады. Алтыншы кітапта Күн мен Айдың тұтылулары қарастырылады. Жетінші және сегізінші кітаптарда тұрақты жұлдыздардың қозғалысы, соның ішінде күн мен түн теңелуінің прецессиясы баяндалады. Сондай-ақ, оларда 1022 жұлдыздың жұлдыздық шоқтардағы орналасуы, эклиптикалық ұзындығы мен енімен сипатталған жұлдыз каталогы бар. Тоғызыншы кітап бес планетаның модельдерін жасаумен және Меркурийдің қозғалысымен байланысты жалпы мәселелерді қарастырады. Оныншы кітапта Венера мен Марстың қозғалысы баяндалады. Он бірінші кітапта Юпитер мен Сатурнның қозғалысы баяндалады. Он екінші кітапта планеталардың тоқтауы мен кері қозғалысы туралы айтылады, бұл планеталар тоқтағандай көрінгенде, содан кейін зодиак фонында қозғалысын қысқаша кері бұрады. Птолемей бұл терминдерді Меркурий мен Венераға, сондай-ақ сыртқы планеталарға қатысты деп түсіндірді. Он үшінші кітап географиялық ендік бойынша қозғалыс, яғни планеталардың эклиптикадан ауытқуларын баяндайды.
Птолемейдің ғаламшары
Синтаксистің космологиясы бес негізгі тұжырымнан тұрады, олардың әрқайсысы І кітабының бір тарауында қарастырылады. Келесі мәтін – Птолемейдің Томер аудармасынан алынған сөздерінің жақын қайта баяндалуы. Аспан денесі шар тәрізді және шар сияқты қозғалады. Жер шар тәрізді. Жер ғарыштың ортасында орналасқан. Жер, қашықтағы жұлдыздарға қатысты, ешқандай айқын мөлшерге ие емес және математикалық нүкте ретінде қарастырылуы тиіс. Жер қозгалмайды.
Координаттардағы қателер
Ол қолданған сан Гиппархтың прецессияны бағалауы бойынша 100 жылда 1° болған, 72 жылда 1° емес. Жұлдыздардың дұрыс қозғалысы арқылы жасалған мерзімдік анықтамалар да Птолемейдің емес, Гиппархтың уақытына жатқан байқауларды көрсетіп тұр. Көптеген қолжазбалардағы ұзындық және ендік координаттары бұрмаланған. Бұл қателердің көпшілігі әртүрлі сандарды белгілеу үшін қолданылатын символдардың ұқсастығымен түсіндіріледі. Мысалы, грек әріптері А және Δ сәйкесінше 1 және 4 мағынасын білдірген, бірақ олардың ұқсас болуына байланысты көшірушілер кейде дұрыс емес жазған. Араб қолжазбаларында, мысалы, 3 және 8 (ج және ح) арасында шатасу болған. (Бір аудармашы да қате енгізген. 1175 жыл шамасында араб қолжазбасын латын тіліне аударған Кремоналық Жерар бірнеше жұлдыздың ендік координаттарын 300° деп көрсеткен. Ол, әлдебір маврлардан 300-ді (ивриттің ש (shin) әрпі сияқты) белгілеу үшін س (sin) әрпін қолдануды үйренген болуы мүмкін, бірақ ол аударған қолжазба Шығыстан келген, онда س әрпі 60-ты белгілеу үшін қолданылған, ивриттің ס (samekh) әрпі сияқты.) Көшірушілердің енгізген қателіктеріне қарамастан, тіпті ұзындық координаттарының 137-шы жылға қарағанда 58-ші жылға сәйкес екенін ескерсек те, ендік және ұзындық координаттары толыққанды дәл емес, қателік бір градустың үлкен бөлігіне жетеді. Кейбір қателер атмосфералық рефракциядан туындауы мүмкін, бұл аспанда төменгі жатқан жұлдыздардың олардың нақты орнынан жоғары көрінуіне себеп болады. Кентавр шоқжұлдызындағы жұлдыздардың бірі, соның ішінде біз Алфа Кентавры деп атайтын жұлдыз, бірнеше градусқа қатемен өлшенген. Бұлар, басқалардан бөлек, дәл емес өлшенген болуы мүмкін.
Жұлдыздар каталогындағы шоқжұлдыздар
Жұлдыздар каталогында әртүрлі бет ауданы мен жұлдыздар саны бар 48 шоқжұлдыз бар. VIII кітаптың 3-тарауында Птолемей шоқжұлдыздарды жер шарына бейнелеу керек деп жазған, бірақ оның бұл сөзді қалай түсіну керектігі нақты емес: айналасына көпбұрыштар сызу керек пе, әлде фигураларды сызу керек пе, тіпті сызықты суреттер салу керек пе? Бұл туралы мәлімдеме жоқ. Ежелгі заманнан сызықты суреттер сақталмағанмен, жұлдыздар каталогындағы сипаттамаларға сүйене отырып, фигураларды қайта құруға болады: фигуралардың бас, аяқ, қол, қанаттары және басқа да дене мүшелерінің нақты аспан координаттары тіркелген. Сондықтан, «Алмагест» кітабындағы сипаттамаға сай келетіндей етіп, қазіргі түсінік бойынша сызықты суреттер салуға болады. Осы шоқжұлдыздар 1922 жылы Халықаралық астрономиялық одақ ресми түрде қабылдаған қазіргі шоқжұлдыздардың негізін құрайды, ал 1928 жылы олардың ресми шекаралары айқындалды. Каталогтағы жұлдыздардың 108-і (10%-дан сәл астам) Птолемей тарапынан «қалыптаспаған» деп жіктеліп, бұл олардың танылған шоқжұлдыз фигураларының шегінен тыс екенін білдіреді. Кейіннен олар жақын орналасқан шоқжұлдыздарға қосылды немесе кейбір жағдайларда жаңа шоқжұлдыздар құруға пайдаланылды.
Ықпал
Птолемейдің математикалық астрономияға арналған толық еңбегі грек астрономиясының көптеген ескі мәтіндерін ығыстырды. Кейбіреулері арнайы мазмұнда болғандықтан аз қызығушылық тудырды, ал басқалары жаңа модельдердің пайда болуымен ескірді. Осының салдарынан ескі мәтіндер көшірілмей, бірте-бірте жоғалып кетті. Гиппарх сияқты астрономдардың еңбектері туралы біздің көптеген біліміміз Синтаксисте келтірілген сілтемелерге негізделген. Араб тіліне алғашқы аудармалар 9-шы ғасырда екі жеке күш-жігермен жасалды, бірі халиф Әл-Мамунның қолдауымен жасалды, ол Византия императорымен бейбіт келісім шартының бір шарты ретінде бір данасын алды. Сахл ибн Бишр араб тіліне алғашқы аудармашы деп есептеледі. Латын тіліне алғашқы аударма 12-шы ғасырға дейін жасалмады. Генрих Аристипп грек тілінен тікелей латын тіліне алғашқы аударма жасады, бірақ ол Испанияда итальяндық ғалым Жерард Кремонаның араб тілінен жасаған кейінгі латын тіліне аудармасымен салыстырғанда аз әсер етті (1175 жылы аяқталды). Жерард Толедо аудармашылар мектебінде жұмыс істеген кезде араб мәтінін аударды, бірақ Гиппархтың арабша "Абрахир" сияқты көптеген техникалық терминдерді аудара алмады. 13-шы ғасырда испан тіліндегі нұсқа пайда болды, кейіннен Альфонсо X-тің қолдауымен аударма жасалды. 15-шы ғасырда Батыс Еуропада грек тіліндегі нұсқа пайда болды. Немец астрономы Иоганн Мюллер (туған жері Кёнигсбергтің атымен Региомонтанус деп аталды) грек шіркеуінің кардиналы Бессарионның тапсыруымен латын тілінде қысқартылған нұсқасын жасады. Сонымен қатар, Георгий Трапезунд толық аударма жасады және түпнұсқа мәтінмен бірдей ұзындыққа ие түсіндірме жазды. Георгийдің аудармасы Папа Николай V-тің қолдауымен жасалды. Жаңа аударма үлкен жетістік болды, бірақ жаңа түсіндірме болмады және сынға ұшырады. Папа Георгийдің еңбегін қабылдаудан бас тартты, ал Региомонтанус аудармасы 100 жылдан астам уақыт бойы басымдық сақтады. 16-шы ғасырда Осман империясына елшілік сапармен барған Гийом Постель Альмагесттің арабша пікірталастарын, мысалы, әл-Харакидің және Мунтаха әл-идрак фи тақасим әл-афлак ("Сфералардың бөлінісін толық түсіну", 1138-39 жж.) еңбектерін әкелді. Синтаксиске түсініктемелер Александриялық Тео (сақталған), Александриялық Папп (тек фрагменттері сақталған) және Аммоний Гермия (жоғалған) жазды.
Қазіргі заманғы бағалау
Қазіргі заманғы ғылыми зерттеулердің нәтижесінде және «Альмагест» кітабындағы байқау деректерін кері экстраполяция арқылы алынған мәліметтермен салыстырып тексеру барысында, кітапта түрлі қателер анықталды. Птолемейдің күндізгі сағат 12-де жасалған деп көрсетілген, бірақ жүйелі түрде жарты сағатқа қателікпен тіркелген өлшемдері көрнекті мысал. Яғни, байқаулар сағат 12:30-да жасалған сияқты. Алайда, бұл қателіктің түсіндірмесі 1969 жылы табылды. Клавдий Птолемейдің ғылыми еңбегінің сапасы және «Ежелгі заманның ең көрнекті ғалымдарының бірі» ретіндегі орны бірнеше заманауи авторлар, оның ішінде Роберт Р. Ньютон 1977 жылы жарық көрген «Клавдий Птолемейдің қылмысы» атты кітабында сынға алынды. Ньютон Птолемейді жүйелі түрде деректерді өңдеуде немесе ертерек астрономдардың деректерін бұрмалауда айыптады және оны «ғылым тарихындағы ең табысты алаяқ» деп атады. Ньютон атап көрсеткен бір қателік – Птолемейдің 25 қыркүйек 132 жылы сағат 14:00-де байқаған және «жоғары мұқияттықпен өлшенген» күзгі күн мен түннің теңелуі. Ал, шындығында, теңелу алдыңғы күні сағат 9:54-те байқалуға тиіс болған. Птолемейдің есептеулерін қайта қараған Герберт Льюис Ньютонмен келісіп, «Птолемей ашық алаяқ» және «статистикалық талдауға жарамды барлық нәтижелер күмәнсіз алдамшылықты көрсетеді және кездейсоқ қателікке қарсы» деді. Ньютонның айыптаулары кейбіреулер тарапынан «білімді және әсерлі» деп сипатталғанмен, басқалары оның қорытындыларымен келіспеді. Бернард Р. Голдштейн: «Өкінішке орай, Ньютонның осы айыптауларды қолдаған аргументтері түрлі бұрмалаулармен, түсініксіздіктермен және ызалы стильге байланысты риторикалық артықшылықтармен тоңғалған», - деп жазды. Оуэн Гингерич «Альмагест» кітабында «бірнеше күдікті сандар» бар екеніне келісіп, оның ішінде 30 сағатқа ығысқан күн мен түннің теңелу мәселесі де бар екенін атап өтті. Бұл мәселе 278 жыл бұрын Ғиппарх жасаған болжамдармен толық сәйкес келеді. Алайда, ол алдамшылық деп атауға келіспеді. Йель университетінің қонақ ғылыми қызметкері Джон Филлипс Бриттон Р.Р. Ньютон туралы: «Менің ойымша, оның Птолемейдің астроном ретіндегі орны мен жетістіктері туралы негізгі қорытындысы мүлдем дұрыс емес. «Альмагест» кітабын үлкен, тіпті бірінші ғылыми трактат ретінде қарастыру керек», - деп жазды. Ол былай деп жалғастырды: «Ньютонның еңбегі «Альмагест» кітабының құрылымындағы көптеген қиындықтар мен сәйкессіздіктерге назар аударады. Оның «Альмагест» Птолемейдің модельдерін және параметрлерін қалай құрастырғаны туралы тарихи есеп емес деген қорытындысы менікімен сәйкес келеді, бірақ осы қорытындыға келген себептеріміз бен одан жасаған тұжырымдарымыз түбегейлі түрде өзгеше».
Қазіргі заманғы басылымдар
Алмагест латын тіліндегі Syntaxis mathematica деген атаумен J. L. Heiberg Claudii Ptolemaei opera quae exstant omnia, 1.1 және 1.2 томдарында (1898, 1903) жарық көрді. Алмагесттің ағылшын тіліне үш аудармасы жарық көрген. Біріншісі, Мэриленд штатының Аннаполис қаласындағы Сент-Джонс колледжінің Р. Кэйтсби Талияферросы 1952 жылы Батыс әлемінің Ұлы кітаптарының 16-томына енгізді. Екіншісі, Г. Дж. Тумердің 1984 жылғы «Птолемейдің Альмагесті», 1998 жылы қайта басылды. Үшіншісі Брюс М. Перридің «Алмагест: Аспан математикасына кіріспе» кітабындағы 2014 жылғы толық емес аудармасы болды. Грек тілінен француз тіліне тікелей аударманы Николас Халма 1813 және 1816 жылдары екі томдық түрінде жариялады, онда 69 беттік алғы сөзбен егжей-тегжейлі тарихи түсініктемелер берілген. Тумер бұл аударманы «әсіресе мәтін қиын болған жерлерде, тым әдеби аудармадан зардап шегеді» деп сипаттады, ал Серж Жодра оны «өте кемшіліктері бар» деп атады. Сканерленген кітаптардың толық нұсқалары Галлика француз ұлттық кітапханасында қолжетімді.
Журналдар мен журналдар
Басылымның 1-тарауы ретінде қайта басылды.