Кіріспе
Фута Хелу (1934 ж. 17 маусым 1934 ж. 2 ақпан 2010 ж.) - тонгалық философ, тарихшы және педагог. Ол австралиялық эмпирицист Джон Андерсонның басшылығымен философияны оқыды және 1963 жылы Атиниси (Афина үшін тонга, ежелгі грек философтарына, әсіресе Гераклеитке құрмет көрсету үшін) атты білім беру институтын ашты. Институт мемлекеттік қызметкерлерге арналған үздіксіз білім беру бағдарламасы ретінде басталды, содан кейін 1964 жылы орта мектеп және 1975 жылы университет ашылды.
Futa Helu (17 June 1934 – 2 February 2010) was a Tongan philosopher, historian, and educator. He studied philosophy under the Australian empiricist John Anderson and in 1963 launched an educational institute named Atenisi (Tongan for Athens, to pay homage to the ancient Greek philosophers, Herakleitos in particular). The institute began as a continuing education programme for civil servants, then initiated a high school in 1964 and a university in 1975.
Өмір
Хелу 1934 жылы 17 маусымда Тонга Корольдігінің Хаапай архипелагындағы Фуа аралындағы Лотофоа ауылында дүниеге келген. Хелю - бұл кішігірім лауазым, ол ауыл тұрғындары мен жерлерін басқару міндетін атқарады. Хаапайда Фута ақылды, бірақ қасарысқан студент еді. 1947 жылы ол Тонганың астанасында орналасқан жаңадан құрылған Тонга орта мектебінің құрылтайшы сыныбының мүшесі болып таңдалды. Мектеп 1967 жылы Тауфаахау Тупу IV ретінде таққа отыратын уәделі мұрагер ханзаданың жобасы болды. Хелу Австралияда Ньюингтон колледжінде (1953-1956) және Сидней университетінде (1957-1960) оқыды. Сиднейде философия, ағылшын әдебиеті, математика және физика салаларына көңіл бөлді. 1961 жылы сәуірде Тонгаға оралғанда ол күткендей үкімет бюрократы емес, мектепте қиындыққа тап болғандарға тәлімгер болды. Оның тәлім беру тәсілі көп ұзамай танымал болды, ал қазір маңызды тұлғалар болып табылатын көптеген тонгалықтар олардың мансабына түрткі болған білімге деген сүйіспеншілікті ұялатты деп мәлімдейді. Атиниси институты бастапқыда орталықтағы түнгі мектеп болып, мемлекеттік қызметкерлерге білім беруді жалғастыра берді. 1964 жылы күндізгі орта мектепке айналды. 1966 жылы Хелу Атинисидің орта мектебін үкіметке тіркеді және сол жылдың соңында Тонганың астанасы Нукуалофаның батыс ауданы Туфуенгада жер телімін жалға алды. Бұл жер теңіз деңгейінен төмен орналасқан, сондықтан студенттер кампус емес, батпақ туралы жиі айтады. 1975 жылдың соңында шағын университет осы жердегі жоғары мектепке қосылды, оның алғашқы бакалавр дәрежесі 1980 жылы берілді, бірнеше жылдан кейін ғылым бакалавры дәрежесі берілді. 1990 жылдары кейбір Магистрлік және тіпті докторлық дәрежесі Австралия мен Жаңа Зеландия университеттерімен бірлесіп берілді. Доктор Хелу өзінің институтын ғана емес, сонымен қатар 19-ғасырдың басындағы Вирджиния университетіндегі Томас Джефферсон сияқты Америкада сыныптар, зертханалар мен кітапханаларды, көбінесе классикалық стильде жасады. Әрине, Атинисидің құрылысына кіші мердігерлер тартылса да, алғашқы күндері оның директоры сабақтан кейін жаңа ғимараттың шатырларын жабудан бас тартпады. 1992 жылы доктор Хелу Тонганың католикалық епискобы Пателисио П. Финау мен Еркін Веслиан шіркеуінің бұрынғы президенті доктор Сионе Аманаки Хавеаға қосылып, Тонганың феодалдық режимнен парламенттік монархияға өтуін қолдаған конференцияны ұйымдастырды. Үкімет бұл шақыруға қарсылық білдіріп қана қоймай, Атинизиді өзінің адвокаты үшін жазалады, бұдан былай ол өзінің университет түлектерін жұмысқа қабылдаудан бас тартады, бұл дамушы әлемдегі ауыр жаза. 2006 жылы қарапайым премьер-министр билікке келгеннен кейін және үкімет демократиялық принципке қол бергеннен кейін бойкот алынып тасталды. 2008 жылдың сәуірінде қайтыс болғанға дейін доктор Хелу Калони Шаафқа үйленген; Одақта алты бала және көптеген немерелері болды. Екі қызы сахна өнерінде ерекшеленіп отыр Сисиуно Хелу, Атинисидің сахналық өнер труппасы мен оркестрінің негізін қалаушы, Тынық мұхит, Еуропа және АҚШ турларында Тоңға фаивасы мен итальяндық операдан үзінділер шығарды; Атоломаке Хелу Сидней және Окленд қалаларының әкімдіктері сияқты белгілі халықаралық орындарда меццо-сопрано әнін шырқады. Ұлы, Ниулала Хелу, Окленд университетінде тонга мәдениетінің бұрынғы оқытушысы. Доктор Хелу бірнеше кітаптың авторы болды, ең бастысы - Тонга мәдениеті туралы екі кітап, Гераклеитос туралы монография және Оңтүстік Тынық мұхит мәдениетіне қатысты очерктер жинағы. 1999 жылы Оңтүстік Тынық мұхиты университеті оған әдебиет саласының құрметті докторы дәрежесін берді. 2007 жылы институттың директоры және университет деканы лауазымынан зейнеткерлікке шыққан ғалымның орнын бұрынғы лауазымда қызы Сисиуно (2008 жылы және 2010 жылдан 2019 жылға дейін) және ұлы Ниулала (2009 жылы) және соңғысында (2008 жылдан 2010 жылға дейін және 2015 жылдан бастап) 90-жылдардың аяғында деканның орынбасары болған АҚШ социологы доктор Майкл Хоровиц басқарды. Доктор Опети Талиай - Тоңғалық антрополог, Масси университетінің докторлық дәрежесін және Атинисидің бакалавриат дәрежесін алған. Ол 2013-2014 жылдар аралығында университет деканы болды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін Хелу Тонга тарихы, дәстүрі және білім беру саласының авторитеті болды. Ол саясаткер болмағанымен, демократияны қорғауды жақтауының арқасында Тонга саясатында ықпалды дауыс болды. Атинисиде ол философия және тонгалық мәдениет профессоры атанды. Өмірінің соңғы жыл�...
Құжаттық фильм
2012 жылдың тамызында Фута Хелу өмірі мен Атиниси тарихы туралы деректі фильм Жаңа Зеландия халықаралық кинофестивалінде көрсетіліп, Жаңа Зеландияның Herald және Overland газеттерінде жағымды пікірлер жинады. "Тонгалық кеме" фильмін Нью-Йорк штатының антропологы және Атинисидің бұрынғы оқытушысы Пол Янман жазды, түсірді және режиссерлік етті. Ол Окленд технология университетінде кино өндірісін оқытады.