Кіріспе

Неміс туған дирижер, пианист және композитор (1876–1962)

Бруно Вальтер (туған Бруно Шлезингер, 15 қыркүйек 1876 – 17 ақпан 1962) – неміс туған дирижер, пианист және композитор. Берлинде туған ол 1933 жылы нацистік Германиядан қашып, 1938 жылы француз азаматы болып, 1939 жылы АҚШ-қа қоныстанды. Ол Густав Малермен тығыз байланыста жұмыс істеді, оның музыкасын репертуарда орнықтыруға көмектесті, Лейпциг Гевандхаус оркестрі, Нью-Йорк филармониясы, Концертгебу оркестрі, Зальцбург фестивалі, Вена мемлекеттік операсы, Бавария мемлекеттік операсы, Staatsoper Unter den Linden және Deutsche Oper Berlin сияқты ірі ұйымдарда жетекші қызметтер атқарды, тарихи және өнерлік маңызы бар жазбалар жасады және 20-шы ғасырдың ең ұлы дирижерлерінің бірі деп есептеледі.

Ерте өмір

Берлиннің Александрплац маңында орта таптық еврей отбасында дүниеге келді. Сегіз жасында Стерн консерваториясында музыкалық білімін бастады және тоғыз жасында алғаш рет пианист ретінде халық алдында өнер көрсетті. 1889 жылы Берлин филармониясымен концерт бөлігін, ал 1890 жылғы ақпанда толыққанды концерт орындады. Роберт Радекеден Стернде композицияны оқыды және шамамен 1910 жылға дейін композитор ретінде белсенді болды (төмендегі композициялар тізімін қараңыз). Бірақ, 1889 жылы Ханс фон Бюлов жетекшілік еткен Берлин филармониясының концертін тыңдағаннан кейін, ол өзінің болашағын шешкенін айтты: "Енді мен не үшін туғанымды білдім. Оркестр дирижерінен басқа ешқандай музыкалық қызмет мен үшін қабылдауға болмайды". 1894 жылы Кёльн операсында Альберт Лорцингтің "Der Waffenschmied" операсымен дирижерлік дебютін жасады. Сол жылы Гамбург операсына хор директоры болып жұмысқа орналасты. Ол онда алғаш рет Густав Малермен кездесіп, онымен жұмыс істеді, оған деген құрметі зор болды және кейіннен оның музыкасымен тығыз байланысты болды.

Дирижерлік

1896 жылы Малердің театр директоры Теодор Лёвке берген ұсынысы бойынша Бреслаудағы Штат-театрдың (қалалық опера) капельмейстері болып тағайындалды. Алайда, Лёве жас дирижердің осы лауазымға кіріспес бұрын өзінің тегін Шлезингерден өзгертуін талап етті, себебі «Шлезингер» тегі Силезия астанасында жиі кездеседі. Биографтар Эрик Райдинг пен Ребекка Печефскийдің сөздерін келтіретін ағасына жазған хатында Уолтер, Малер жазып алған бірнеше есімді Лёвке ұсынғанын, ал Лёве келісімшартты Бруно Уолтер деген атпен қайтарғанын айтты. Бұл биографтар Уолтер ата-анасына есімін өзгертудің өте қиын болғанын жазғанын қостырады. Малер мен оның қарындастары Уолтерге есімін өзгертуге «әрекет еткенін» айтады, сондай-ақ, кез келген нақты дәлелдері жоқ хабарламаларға қарамастан, Лёвтің талабы Уолтердің еврей тегін жасырумен байланысты екендігі «белгісіз» екенін де көрсетеді. 1899 жылы Уолтер Темешвар, Австро-Мажарстан (қазіргі Тимишоара, Румыния) операсының музыкалық директоры болып тағайындалды, ол қазіргі Тимишоарадағы Банат филармониясы болып табылады. 1900 жылы Уолтер Берлинге оралды, онда ол Франц Шалктің орнын басып, Staatsoper Unter den Linden-де Корольдік Пруссия дирижерінің лауазымын алды; оның әріптестерінің арасында Рихард Штраус және Карл Мюк болды. Берлинде жүргенде ол өмір бойына дос болып қалған Ханс Пфицнердің «Армиялық Генрих» операсының премьерасын өткізді. 1901 жылы Уолтер Малердің Венадағы сарай операсында оның ассистенты болу туралы шақыруын қабылдады. Ол өзінің дебютінде Вердидің «Аида» операсына жетекшілік етті. 1907 жылы ол Вена филармониясының Николай концертіне дирижер болып сайланды. 1910 жылы ол Малерге оның 8-ші симфониясының премьерасы үшін жеке орындаушыларды таңдауға және дайындауға көмектесті. Келесі жылдары Уолтердің дирижерлік беделі өсті, ол Еуропа бойынша – Прагада, Лондонда, 1910 жылы Ковент-Гарденде «Тристан мен Изольда» және Этель Смиттың «Жұмқыршылар» операларын, сондай-ақ Римде дирижерлік етті. 1911 жылдың 18 мамырында Малер қайтыс болғанда, Уолтер оның төсегі басында болды. 6 маусымда ол әпкесіне Малердің «Жер туралы ән» операсының премьерасын өткізетінін жазды; ол мұны 1911 жылдың 20 қарашасында Мюнхенде Малердің барлық шығармаларынан тұратын концерттің бірінші бөлігінде (екінші бөлігінде Малердің 2-ші симфониясы орындалды) өткізді. 1912 жылдың 26 маусымында ол Вена филармониясын жетектеп, Малердің 9-шы симфониясының әлемдік премьерасын өткізді.

Мюнхен

1911 жылы австриялық азамат болған Уолтер 1913 жылы Венадан шығып, Мюнхендегі Бавария мемлекеттік операсының Корольдік Бавария музыка директоры және бас музыка директоры болды. Эрик Райдинг пен Ребекка Печефскийдің пікірінше, "Вагнер өнері тарихындағы Вальтердің үлесі көптеген адамдар есептегеннен әлдеқайда маңыздырақ болды. Байройт фестивалі 1914 жылдан кейін тоқтатылып, 1924 жылы ғана қайта жаңғырды. Осы тоғыз жыл ішінде Мюнхен Вагнердің шынайы өнер орталығына айналды; оның Принцрегент театры Байройттегі Фестшпильхаустың үлгісімен салынды, ал Ұлттық театрында «Майстерзингерлер», «Рейн алтыны», «Валькирия» және «Тристан мен Изольда» операларының әлемдік премьерасы өтті. Вальтер осы кезеңнің көп бөлігінде қаланың музыкалық директоры болды және Вагнер репертуарының көп бөлігін басқарды". 1914 жылдың қаңтар айында Вальтер Мәскеуде алғашқы концертін өткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол дирижерлік жұмысына белсенді қатысып, Эрих Вольфганг Корнгольдтың «Виоланта» және «Поликрат сақинасы», сондай-ақ Ханс Пфицнердің «Палестрина» операларының премьерасын қойды. 1920 жылы Вальтер Браунфельстің «Құстар» операсының премьерасын жүргізді. Мюнхенде Вальтер кардинал Эухенио Пачеллимен (кейіннен Папа Пий XII) жақын дос болды. Вальтер мен Томас Маннның достығы 1914 жылға қарай Мюнхенде басталған секілді.

Америка Құрама Штаттары

Уолтер 1922 жылы Мюнхендегі қызметін аяқтады (оның орнын Ханс Кнапертсбуш басқарды) және 1923 жылы Нью-Йоркке кетіп, Карнеги залында Нью-Йорк симфониялық оркестрімен жұмыс істеді; кейін Детройт, Миннесота және Бостон қалаларында дирижерлік етті.

Берлин, Лейпциг, Вена

Еуропаға оралғанда, Уолтер 1923 жылы Лейпциг Гевандхаус оркестрімен және Корольдік Концертгебау оркестрімен дебют жасады және 1925 жылдан 1929 жылға дейін Берлиндегі Deutsche Oper (Städtische Oper) музыкалық директоры болды. Ол 1926 жылы Ла Скалада дебют жасады және 1924 жылдан 1931 жылға дейін Лондондағы Ковент-Гардендегі неміс маусымдарының бас дирижері болды. Вальтер 1929 жылдан 1933 жылдың наурызына дейін Лейпциг Гевандхаус оркестрінің бас дирижері болды, бірақ оның өкілеттігі жаңа нацистік үкімет тарапынан қысқартылды. 1920-ші жылдардың аяғындағы сөздерінде нацистік көшбасшы Адольф Гитлер Берлин операсындағы еврей дирижерлерінің болуынан қатты шағымданып, Уолтер туралы бірнеше рет айтты және оның атына "Шлезингер" деген лақапты қосты. Нацистер билікке келгеннен кейін еврейлерді өнерден жүйелі түрде шеттету саясатын жүзеге асырды. Биографтар Эрик Райдинг пен Ребекка Печефскийдің мәлімдемесінше, 1933 жылдың қаңтарында Гитлер канцлер болған кезде Уолтер Нью-Йоркте дирижерлік етіп тұрған, бірақ келесі айда Лейпцигке оралып, Гевандхаус оркестрімен жоспарланған концерттерін өткізуге ниеттенді. Алайда Лейпциг полициясының бастығы басшылыққа егер Уолтер дирижерлік етсе, концерттің өткізілмейтінін ескертті. Басшылық қарсылық көрсетті және Уолтер репетицияларды жүргізді, бірақ бірінші концерт күні полиция "Саксония ішкі істер министрлігінің атынан" репетиция мен концерттерді тыйым салды; Уолтер Лейпцигтен кетіп қалды. Ол кезде Уолтер 20 наурызда Берлин филармониясын басқаруға жоспарлаған, бірақ басшылыққа Джозеф Геббельс концертте "жағымсыз демонстрациялар" болуы мүмкін екені туралы ескертті, ал Пропаганда министрлігі бұл туралы залда зорлық-зомбылық болатынын түсіндірді. Бұл туралы естіген Уолтер басшылыққа: "Онда менің мұнда жұмыс істегім қалмайды" деп, жұмыстан кетуді шешті. Кейінірек Уолтер былай деп жазды: "Эйн Хеллебобеннің ["Батырдың өмірі"] композиторы күшпен шығарылған әріптесінің орнына дирижер болуға дайын екенін мәлімдеді". Сонымен қатар, Уолтердің Франкфуртта өткізуге жоспарлаған концерті де тоқтатылды. Ол Германиядан кетіп, соғыс аяқталғанға дейін сол елде дирижерлік қызметтен бас тартты. Ол сондай-ақ 1934-1939 жылдары Амстердам Концертгебу оркестрінің тұрақты қонақ дирижері (eerste dirigent) болып тағайындалды және 1932-1936 жылдары Нью-Йорк филармониясымен жыл сайынғы концерттерінде қонақ ретінде өнер көрсетті. 1938 жылы нацистік Германия Австрияны Аншлюс арқылы қосып алғанда, Уолтер Нидерландыда Концертгебу оркестрін басқарып жүрді. Ол кезде оның үлкен қызы Лотте Венада болған және нацистер оны тұтқындаған; Уолтер өз ықпалын оны босатуға пайдаланды. Ол сондай-ақ соғыс жылдарында ағасы мен апасына Скандинавияда қауіпсіз баспана табу үшін ықпалын қолданды. Уолтердің қызы Маргарита "Гретель" (1906 жылы туған) 1939 жылдың 21 тамызында күйеуі Роберт Непач өлтірді, ол кейін өзін-өзі өлтірді; оның себебі итальяндық бас әншісі Эцио Пинзамен қарым-қатынасының күшейгеніне қызғану болды. Уолтердің әйелі Эльза, тумасы Корнек (1871 жылы туған) тұрақты депрессияға ұшырап, 1945 жылы қайтыс болды. Уолтер бұл трагедия үшін өзін кінәлі деп санады, өйткені оның қызы Пинзамен Уолтердің Дон Джованни рөліне оны шақыруына байланысты танысқан.

Құрама Штаттарға оралу

1939 жылдың 1 қарашасында ол Америка Құрама Штаттарына аттанды, ол оның тұрақты мекеніне айналды. Ол Калифорния штатындағы Беверли-Хиллз қаласына қоныстанды, онда оның көптеген эмигрант көршілерінің ішінде Томас Манн да болды. Уолтер музыкаға көптеген әсерлерге ұшырағанмен, "Музыка және оның жасалуы" (1957) атты еңбегінде философ Рудольф Штайнердің терең ықпалын айтады. Ол былай деді: "Қартайған шағымда мен антропософия әлеміне енуге және соңғы жылдары Рудольф Штайнердің ілімдерін зерттеуге мүмкіндік алдым. Міне, осында Фридрих Хёльдерлин айтқан құтқарылудың тірі күшін көреміз; оның нығметі маған құйылды, сондықтан да осы кітап – антропософияға деген сенімімнің жариялануы. Менің ішкі өмірімнің бір де бір бұрышы Рудольф Штайнердің биік ілімдерімен жарықтанбаған немесе ынталандырмаған жоқ. Мен шексіз байлыққа ие болғаныма шын ризамын. Өмірімде қайтадан оқушы болу – ғажайып. Мен өзімнің барлық болмысымның жаңаруын сезінемін, бұл менің музыкалық өнерімді, тіпті музыка жасауымды күшейтеді және жаңартады". АҚШ-тағы жылдары Уолтер көптеген танымал американдық оркестрлермен жұмыс істеді. 1942 жылдың желтоқсанында оған Нью-Йорк филармониясының музыкалық директоры лауазымы ұсынылды, бірақ ол жасының қарттығына байланысты бас тартты. Содан кейін, 1947 жылдың ақпанында Артур Родзинский отставкаға кеткеннен кейін ол бұл лауазымды қабылдады, бірақ атауын "Музыкалық кеңесші" деп өзгертті (1949 жылы отставкаға кетті). Ол Чикаго симфониялық оркестрі, Лос-Анджелес филармониясы, NBC симфониялық оркестрі және Филадельфия оркестрі сияқты басқа да оркестрлермен жұмыс істеді. 1946 жылдан бастап ол Еуропаға көптеген сапарлар жасады, Эдинбург фестивалінің алғашқы жылдарында және Зальцбург, Вена және Мюнхен қалаларындағы маңызды музыкалық тұлғаға айналды. Ол сондай-ақ Кэтлин Ферриерді Лондон қаласында соғыстан кейінгі кезеңде оның ерте қайтысына дейін, 1953 жылға дейін жаттықтырды және сүйіп тыңдады. 1950 жылдың қыркүйегінде ол 1933 жылғы сәтсіз аяқталған концертінен кейін алғаш рет Берлинге оралды; ол Бетховен, Моцарт, Рихард Штраус және Брамстың шығармаларынан тұратын бағдарламамен Берлин филармониясын дирижерлік етті және "муниципалды консерваторияның студенттері үшін лекция оқыды – бұл бұрынғы оның мектебі, Штерн консерваториясы болған". Оның өмірінің соңғы жылдары Колумбия рекорд компаниясы жинаған кәсіби музыканттардан құралған Колумбия симфониялық оркестрімен стерео жазбалар жасаумен ерекшеленді. Ол 1960 жылдың 4 желтоқсанында Лос-Анджелес филармониясымен және пианист Ван Клибернмен соңғы концерттік өнер көрсетті. Оның соңғы жазбасы 1961 жылдың наурыз айының соңында Колумбия симфониялық оркестрімен Моцарттың увертюраларының сериясы болды.

Өлім

Бруно Уолтер 1962 жылы Беверли-Хиллстегі үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол соңғы демалыс орнын Швейцарияның Тичино кантонындағы Лугано қаласының жанындағы Джентилино зиратында тапты, осы зиратта оның әйелі мен қызы Гретл бұрыннан жерленген болатын. Олардың қызы Лотте (1903–1970) да сол жерге қойылды.

Жазбалар

Уолтердің жұмысы 1900 жылдан (ол 24 жаста болған кезде) 1961 жылға дейін жасалған жүздеген жазбада сақталған. Көптеген тыңдаушылар оны соңғы жылдары, денсаулығы нашарлаған кездегі стерео жазбалары арқылы таныды. Кейбір сыншылар бұл жазбалар Уолтер өнерінің қанатқақты кезеңін толыққанды жеткізбейді деп санайды. Кейінгі жазбаларда бұрынғы онжылдықтардың қуатты, қарқынды және өзгеше орындалуларынан өзгеше, мейірімділік сезімі байқалады. Сонымен қатар, Уолтердің соңғы жазбалары көбінесе көне композицияларға арналған, ал жастығында ол сол кезде жаңа саналатын музыканы жиі орындаған. Уолтер Малермен көмекші және шәкірт ретінде тығыз байланыста болды. Малер өзінің «Жер туралы жыр» немесе 9-шы симфониясын орындауға үлкермеді, бірақ оның әйелі Альма Малер Уолтерден оларды сахнаға қоюды өтінді. Уолтер 1911 жылы Мюнхенде «Жер туралы жырды» және 1912 жылы Венада 9-шы симфонияны Вена филармониясымен алғаш рет орындады. Он жылдар өткен соң, Уолтер мен Вена филармониясы (Малердің жеңешесі Арнольд Розе әлі де концертмейстер болып қызмет еткен) 1936 жылы «Жер туралы жырдың» және 1938 жылы 9-шы симфонияның алғашқы жазбаларын жасады. Екеуі де концертте тікелей эфирде жазылды, соңғысы нацистік Аншлюс Уолтерді (және Розені) эмиграцияға мәжбүрлегенге дейін екі ай бұрын болды. Бұл жазбалар оркестрдің орындаушылық тәжірибесіне, сондай-ақ орындаудың эмоционалдық күшіне байланысты ерекше қызығушылық тудырады. Уолтер кейіннен екі туындыны да сәтті жаздырып қайта жаңартып шығарды. Оның 1952 жылғы мамырда Кэтлин Ферриер, Юлиус Патзак және Вена филармониясымен жасаған «Жер туралы жыр» жазбасы әйгілі болды, ал ол 1960 жылы «Жер туралы жырды» Нью-Йорк филармониясымен стерео форматында қайта жазды. Ол 1957 жылы Нью-Йорк филармониясымен 2-ші симфонияның стерео жазбасын дирижерлік етті. 1961 жылы 9-шы симфонияны стерео форматында жазды. Бұл жазбалар, сондай-ақ оның басқа да американдық жазбалары бастапқыда Columbia Records компаниясы арқылы шығарылды, ал кейін Sony компаниясы CD форматында қайта шығарды. Малер өзі 9-шы симфонияны және «Жер туралы жырды» ешқашан орындаған емес, сондықтан Уолтердің орындауларын Малердің түсіндірулерінің құжаттамасы деп қарауға болмайды. Дегенмен, Уолтердің композитормен жеке байланысы және оның алғашқы орындауларын жасағандығы оларға ерекше маңыз береді. Оның Малердің басқа да (жоғары бағаланған) жазбаларында – әртүрлі әндерде және 1-ші, 2-ші, 4-ші және 5-ші симфонияларда – олардың көпшілігін Малердің өзі орындағандарын естігендігі үлкен қызығушылық тудырады. Уолтер Моцарт, Гайдн, Бетховен, Шуберт, Йоханнес Брамс, Иоганн Штраус-младший және Антон Брукнер сияқты ірі герман композиторларының, сондай-ақ Бах, Вагнер, Шуман, Дворак, Рихард Штраус, Чайковский, Сметана және басқалардың көптеген жоғары бағаланған жазбаларын жасады. Ол операның жетекші дирижері болды, Метрополитен опера театры мен Зальцбург фестивалінің Моцарттың «Дон Джованни» және «Фигароның үйлену тойы» операларын, Бетховеннің «Фиделио» операсын, Вагнер мен Вердидің операларын CD форматында таба аласыз. Сондай-ақ, 1950 жылдардағы Моцарт, Малер және Брамс репетицияларының жазбалары оның музыкалық басымдықтарын және оркестрлермен қарым-қатынастағы жылы және қатал емес әдісін (кейбір әріптестерімен салыстырғанда) көрсетеді.

Жазба шығармалары

Густав Малердің III. Симфониясы. "Der Merker 1" (1909), 9–11
"Малерс Вег: Эйн Эрингернсблат". "Der Merker 3" (1912), 166–171
"Этель Смит туралы: Бруно Вальтердің хаты". "Der Merker 3" (1912), 897–898
"Kunst und Öffentlichkeit". "Süddeutsche Monatshefte" (1916 жылғы қазан), 95–110
Бетховеннің салтанатты миссасы. "Münchner Neueste Nachrichten" (30 қазан 1920), Бетховен қосымшасы, 3–5
Музыканың моральдық күштері. Вена, 1935
Густав Малер. Вена, 1936
Брукнер және Малер. "Chord and Discord 2/2" (1940), 3–12
"Thema und Variationen – Erinnerungen und Gedanken". Стокгольм, 1947
"Von der Musik und vom Musizieren". Франкфурт, 1957
"Mein Weg zur Anthroposophie". "Das Goetheanum 52" (1961), 418–21
Хабарламалар 1894–1962. Л. В. Линдт құрастырған, Франкфурт а. М., 1969