Кіріспе

Карл Амадей Хартманн (2 тамыз 1905 – 5 желтоқсан 1963) – неміс композиторы. Кейде ол 20 ғасырдың ең ұлы неміс симфонисі деп есептеледі, бірақ қазір оны көбінесе, әсіресе ағылшын тілді елдерде, көпшілік назарынан тыс қалдырып жүр.

Өмір

Мюнхенде туған, Фридрих Рихард Хартманның ұлы, төрт ағасының ең кішісі, үлкендері суретші болған, Хартман өзінің мансабының басында музыка мен бейнелеу өнері арасында қылыштан қалды. Оның саяси қалыптасуына Бавариядағы сәтсіз жұмысшы революциясының оқиғалары зор әсер етті, бұл оқиға Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Германия империясының құлауынан кейін болды (Бавария Кеңес Республикасы). Өмірінің соңына дейін ол идеалистік социалист болып қалды. 1920 жылдары Мюнхен академиясында Хартман Макс Регердің шәкірті болған Йозеф Хааспен оқыды, кейіннен ол Шенберг мектебінің жақтасы, дирижер Герман Шерхеннен интеллектуалдық жігерлену мен қолдау алды, оныңмен өмір бойына ұстаз бен шәкірт ретінде қарым-қатынаста болды. Нацистік кезеңде Германияда болып тұрса да, ол музыкалық өмірден толыққанды бас тартты және өзінің шығармаларын орындауға рұқсат бермеді. Оның алғашқы симфониялық поэмасы «Miserae» (1933–1934, алғаш рет Прагада орындалды, 1935) нацистік режим тарапынан айыпталып, бірақ оның шығармалары шетелде орындалып, оның даңқы арта түсті. Хартманның көптеген шығармалары саяси ахуалдың терең әсерін көрсетеді. Оның «Miserae» (1933–34) шығармасы «Мәңгілік ұйықтап жатқан достарыма, біз сізді ұмытпаймыз (Дахау, 1933–34)» деп арналған, ол Дахау концлагеріне сілтеме жасайды және нацистер тарапынан айыпталып, оның фортепианолық сонатасы 1945 жылғы 27 сәуірдегі оқиғаны бейнелейді, онда Хартман соғыс аясында Достасқан әскерлерден алып кететін Дахаудан 20 000 тұтқынды көрді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, тәжірибелі композитор болғанымен, Хартман Шенбергтің шәкірті Антон Веберннің Венадағы жеке сабағына қатысты (онымен ол жеке және саяси тұрғыдан жиі келіспейтін). Музыкалық стильдері ұқсаспаса да, ол Веберннің жоғары талапкерлігінен қажеттілік сезініп, пайда тапты. Адольф Гитлердің құлауынан кейін Хартман Бавариядағы аман қалған антифашистердің бірі болды, оны соғыстан кейінгі одақтас әкімшілігі жауапты лауазымға тағайындады. 1945 жылы ол Бавария мемлекеттік операсында драматург болып жұмыс істеді, және ол нацистік режиммен ынтымақтастықтан таза болған халықаралық деңгейде танымал тұлға ретінде (Батыс) Германияның музыкалық өмірін қайта құруда маңызды рөл атқарды. Оның ең маңызды жетістігі – өмірінің соңына дейін Мюнхенде құрған және басқарған «Musica Viva» концерттік сериясы болды. 1945 жылдың қарашасынан бастап концерттерде неміс тыңшыларына 1933 жылдан бері тыйым салынған 20 ғасыр репертуары қайтадан таныстырылды. Хартман 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында жас композиторлардың музыкасына мүмкіндік берді, Ханс Вернер Хенце, Луиджи Ноно, Луиджи Даллапикола, Карл Орф, Яннис Ксенакис, Оливье Мессиан, Лучано Берио, Бернд Алоис Циммерман және тағы да көптеген тұлғалардың қалыптасуына көмектесті. Хартман «Musica Viva» көрмелеріне Жан Кокто, Ле Корбюзье және Жоан Миро сияқты мүсіншілер мен суретшілерді де шақырды. Соғыстан кейін ол көптеген наградаларға ие болды, соның ішінде 1949 жылғы наурызда Мюнхен қаласының Музыкалық сыйлығы, 1950 жылғы Баварияның әдемі өнер академиясының «Kunstpreis» сыйлығы, 1954 жылғы IGNM-нің Арнольд Шёнберг медалі, 1957 жылғы Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінің «Große Kunstpreis» сыйлығы, сондай-ақ Брауншвейг қаласының Людвиг Шпор сыйлығы, Швабинг «Kunstpreis» (1961) және Баварияның Еңбегіне сіңіргені үшін медалі (1959). Хартман Мюнхендегі (1952) және Берлиндегі (1955) Өнер академиясының мүшесі болды және Вашингтондағы Спокан консерваториясынан (1962) құрметті докторлық дәреже алды. Оның социалистік көзқарастары Кеңес Одағының коммунизміне қатысты емес, және 1950 жылдары ол Шығыс Германияға көшу ұсынысынан бас тартты. Хартман өмірінің соңына дейін Мюнхендегі қызметін жалғастырды, және оның әкімшілік міндеттері көп уақытын және күшін жұмсады. Бұл оның шығармашылыққа жұмсайтын уақытын азайтты, және соңғы жылдары ауыр науқасқа шалдықты. 1963 жылы 58 жасында асқазан рагынан қайтыс болды, өзінің соңғы жұмысын – Жан Жиродукстің «Содом мен Гоморра» апокалиптикалық драмасының сөздеріне негіделген дауысты және оркестрге арналған кеңейтілген симфониялық «Gesangsszene» шығармасын аяқталмаған күйде қалдырды.

Шығарылым және стиль

Хартманн бірнеше шығарма жазды, олардың ең танымалдары сегіз симфония. Олардың біріншісі, және оның көптеген шығармаларының қиын тууының символы, – №1 симфония, «Реквиемге эссе» (Versuch eines Requiems). Ол 1936 жылы альт солисі мен оркестр үшін Уолт Уитменнің бірнеше өлеңдеріне негізделген кантата ретінде басталды. Көп ұзамай ол «Біздің өміріміз: Симфониялық фрагмент» (Unser Leben: Symphonisches Fragment) деп аталды және ерте нацистік режимдегі суретшілер мен либералды ойлы адамдардың жалпы алғанда қиын жағдайларына түсініктеме беру мақсатында жазылған. Екінші дүниежүзілік соғыста үшінші рейх жеңілгеннен кейін, режимнің нағыз құрбандары анық болды, және кантатаның атауы «Симфониялық фрагмент: Реквиемге талпыныс» деп өзгертілді, бұл Холокост құрбандарына арналған құрметті білдірді. Хартманн 1954–55 жылдары осы шығарманы өз симфониясы №1 ретінде қайта жазды және 1956 жылы жариялады. Осы мысалдан көрініп тұрғанындай, ол өзін-өзі қатаң сынаған композитор болды және оның көптеген шығармалары бірнеше қайта қарау сатыларынан өтті. Ол сондай-ақ 1930 жылдардың соңы мен соғыс жылдарындағы өзінің маңызды оркестрлік шығармаларының көп бөлігін жарияланбауға рұқсат берді немесе кейбір жағдайларда оларды өңдеді – немесе олардың бөліктерін – 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында жазған нөмірленген симфониялар сериясына енгізді. Оның симфонияларының ең көп орындалатындарының қатарында №4, скрипкаларға арналған, және №6 тұр. Оның ең танымал шығармасы, концерттер мен жазбалар арқылы, – екінші дүниежүзілік соғыстың басында жазылған скрипка мен скрипкаларға арналған «Аза тұту концерті», ол гусит хоралы мен 1905 жылғы орыс революциялық әнін пайдаланды. Хартманн музыкалық экспрессионизм және джаз стилизациясы сияқты әртүрлі стильдерді Брукнер мен Малер дәстүріндегі органикалық симфониялық формаларға біріктіруге тырысты. Оның ерте шығармалары сатиралық және саяси сипатқа ие. Бірақ ол И.С. Бахтың полифониялық шеберлігіне, Малердің терең экспрессивті ирониясына, Игорь Стравинский мен Пол Хиндемиттың неоклассицизміне қызығушылық танытты. 1930 жылдары ол Венгрияда Бела Барток пен Золтан Кодалымен жақын байланыс орнатты, және бұл оның музыкасында белгілі бір дәрежеде көрініс тапты. 1940 жылдары ол Шенбергтің он екі тондық техникасына қызығушылық таныта бастады; Вебернмен оқығанмен, оның жеке стилі Альбан Бергке жақын болды. 1950 жылдары Хартманн Борис Блэчер мен Эллиотт Картер бастаған метрикалық әдістерді зерттей бастады. Оның ең көп қолданылатын формалары – үш бөлімді адажио баяу бөлімдер, фугалар, вариациялар және токкаталар.