Кіріспе

Мозамбик Португалияның колониясы, теңіз арты провинциясы және кейін Португалияның құрамына кірген мемлекет болды. 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алды.

Тарихи Мозамбик

2007 жылы Калгари университетінің профессоры Хулио Меркадер Мозамбиктегі Ниасса көлінің жанындағы терең әк тасты үңгірден (Нгалуэ) 100 000 жыл бұрынғы ондаған тас құралдарды тауып алды. Бұл жабайы соргоның – бүгінгі Сахара Африкасында ұн, нан, ботқа және спирттік сусындарға қолданылатын негізгі астық дақылдарының ата-тегі – Хомо сапиенс тарапынан африкалық пальма жемісімен, жалған бананмен, қаскыр бұршақпен, жабайы апельсинмен және африкалық "картоппен" бірге желгенін көрсетті. Бұл әлемдегі адамдардың егіншілікке дейінгі астықтарды қолдануының ең ерте тікелей дәлелі. Қазіргі Мозамбиктің алғашқы тұрғындары – Хоисани халықтарының ата-бабалары болған Сан аңшылары мен жинаушылары. Біздің заманымыздың 1-ші және 5-ші ғасырлары аралығында банту тілдерінде сөйлейтін халықтардың толқындары солтүстіктен Замбези өзені арқылы көшіп, кейін плато және жағалау аймақтарына біртіндеп енген. Бантулар – егіншілер және темір өңдеушілер.

Мәдениеттер аралық байланыс

1498 жылы Португалия үшін саяхаттап зерттеуші Васко да Гама Мозамбик жағалауына жеткенде, жағалау мен аралдарда бірнеше ғасыр бойы араб сауда орындары бар болған, ал жағалаудың саяси билігі жергілікті сұлтандардың қолында болды. Шындығында, мұсылмандар бұл аймақта көп бұрыннан өмір сүрген; танымал араб тарихшысы және географы Әл-Масуди 947 жылы Софала жерінде африкалықтардың арасында мұсылмандар бар екенін мәлімдеген (қазіргі Мозамбик, оның аты португалдықтар келген кезде аймақты басқарған шейх – Муса бин Бикке байланысты). Жергілікті халықтың көп бөлігі ислам дінін қабылдаған. Аймақ, Қызыл теңізді, Арабияның Хадрамаут жағалауын және Үндістан жағалауын қамтитын дәстүрлі сауда әлемінің ең оңтүстік нүктесінде жатқан. Бұл аймақ бірінші ғасырда жазылған «Эритрея теңізінің айналысы» деп аталатын жағалаулық нұсқаулықта сипатталған.

Португалия Мозамбигі (14981975)

1500 жылдан бастап португал сауда посттары мен бекіністері араб саудасы мен әскери гегемониясын ығыстырып, шығысқа қарайғы жаңа еуропалық теңіз жолындағы тұрақты тоқтау пункттеріне айналды. 1498 жылы Васко да Гаманың Жақсы Үміт мүйісін айналып саяхаттауы португалдардың аймақтың саудасына, саясатына және қоғамына қатысуын белгіледі. Португалдар 16-шы ғасырдың басында Мозамбик аралын және Софала портын бақылауға алды, ал 1530-шы жылдары алтын іздеген португал саудагерлері мен кеншілерінің шағын топтары ішкі аймақтарға еніп, Замбези өзені бойындағы Сена мен Тетеде гарнизондар мен сауда бекеттерін құрып, алтын саудасын толығымен бақылауға тырысты. Португалдар өздерінің сауда және қоныстану позицияларын португалдықтардың қоныстануы мен басқаруына байланысты жер берілістері (prazos) арқылы заңдастыруға және нығайтуға тырысты. Празолар бастапқыда португалдықтар үшін арналған болса, аралас некелер арқылы олар африкалық португалдықтар немесе үлкен африкалық құл әскерлерімен қорғалған африкалық үнді орталықтарына айналды. Мозамбикте құлдық бұрыннан бар еді. Адамдарды африкалық тайпа басшылары, араб мұсылман саудагерлері, португалдықтар және басқа еуропалық саудагерлер сатып алып, сатты. Мозамбиктегі құлдардың көп бөлігін соғысқан тайпаларды шапқылап, тұтқындарын празеироларға сатқан тайпа басшылары жеткізді. 20-шы ғасырдың басында португалдар Мозамбиктің көп бөлігін басқаруды Мозамбик компаниясы, Замбезия компаниясы және Ниасса компаниясы сияқты ірі жеке компанияларға жүктеді, олар негізінен британдықтар басқарды және қаржыландырды, сондай-ақ көршілес колонияларға (Оңтүстік Африка және Родезия) теміржол желілерін салды. Мозамбикте құлдық заңмен жойылған болса да, 19-шы ғасырдың соңында чартерлік компаниялар мәжбүрлі еңбек саясатын қабылдады және жақын маңдағы британдық колониялар мен Оңтүстік Африканың кен орындары мен плантацияларына арзан – көбінесе мәжбүрлі – африкалық еңбек күшін жеткізді. Ең табысты чартерлік компания – Замбезия компаниясы бірнеше кішігірім празеиролық иеліктерді иеленді және өз мүлігін қорғау үшін әскери бекеттер құрды. Чартерлік компаниялар өз тауарларын нарыққа жеткізу үшін жолдар мен порттар салды, соның ішінде қазіргі Зимбабвені Мозамбиктің Бейра портымен байланыстыратын теміржолды салды. Олардың қанағаттандырмас жұмысы және Оливейра Салазардың корпоративистік «Estado Novo» режимі кезінде Португалия империясының экономикасын португалдықтардың күшейтуіне бағытталған өзгерістерге байланысты компаниялардың концессиялары мерзімі біткенде жаңартылмады. Осылайша 1942 жылы Мозамбик компаниясымен болды, бірақ ол ауыл шаруашылығы және сауда салаларында корпорация ретінде жұмыс істей берді, ал 1929 жылы Ниасса компаниясының концессиясы тоқтатылған еді. 1951 жылы Африкадағы португалдық теңізден тыс колониялар Португалияның теңізден тыс провинциялары деп қайта аталды.

Мозамбик Тәуелсіздік соғысы (1964-1974)

Коммунистік және отаршылдыққа қарсы идеологиялар Африкаға тараған сайын, Мозамбиктің тәуелсіздігін қолдау мақсатында көптеген құпия саяси қозғалыстар құрылды. Бұл қозғалыстар, саясат пен даму жоспарлары негізінен Мозамбиктің португал халқының мүддесі үшін үкімет тарапынан жасалғандықтан, Мозамбиктің тайпалық бірігуіне және оның жергілікті қауымдастықтарының дамуына жеткілікті назар берілмегенін мәлімдеді. Бұл, мемлекеттік деңгейдегі кемсітушілік пен зор әлеуметтік қысымға ұшыраған, жергілікті халықтың көп бөлігіне әсер етті. Мозамбикті азат ету майданы (ФРЕЛИМО) 1964 жылдың қыркүйегінде португалдық үкіметке қарсы партизандық күресті бастады. Бұл қақтығыс, Ангола және Португалия Гвинеясындағы бұрын басталған екі қақтығыспен бірге, Португалияның отарлық соғысы (1961–1974) деп аталды. Әскери тұрғысынан алғанда, португал армиясы халық шоғырланған орталықтарды бақылауда ұстады, ал партизандар солтүстік және батыстағы ауылдық және тайпалық аймақтарда олардың ықпалын әлсіретуге тырысты. FRELIMO-ға жауап ретінде португал үкіметі әлеуметтік даму мен экономикалық өсуге қолайлы жағдай жасауға көбірек мән берді.

Тәуелсіздік (1975)

10 жыл бойы үзір-кесір соғыс жүргізілгеннен кейін және Португалия Лиссабондағы солшыл әскери төңкеріс арқылы демократияға оралғаннан соң, Португалияның "Estado Novo" режимі әскери хунтамен алмастырылды (1974 жылғы сәуір айындағы Гвоздика революциясы), FRELIMO аумақты бақылауға алды. Бір жыл ішінде Мозамбиктегі 250 000 португалдың көп бөлігі елден кетіп қалды – кейбіреулері жаңадан тәуелсіздік алған аумақтың үкіметімен қуылды, ал енді біреулері қорқынышпен қашып кетті. Мозамбик 25 маусым 1975 жылы Португалиядан тәуелсіздік алды. ФРЕЛИМО партиясының сол кездегі аса танылмаған Армандо Гебузаның бастамасымен португалдарға 24 сағат ішінде 20 килограмм (44 фунт) салмақтың ғана багажымен елден кетуді міндеттеген заң қабылданды. Олардың көпшілігі мүлкін сақтап қалуға мүмкіндік таппай, Португалияға қаражатызсыз оралды.

Азамат соғысы (1977-1992)

1975 жылы құрылған Мозамбик ұлттық қарсыласы – Родезия барлау қызметі мен Оңтүстік Африканың апартеид үкіметінің демеуімен құрылған антикоммунистік топ, көлік жолдарына, мектептерге және денсаулық сақтау орталықтарына бірқатар шабуылдар жасады, нәтижесінде ел азаматтық соғысқа ұшырады. АҚШ-та ЦРУ және консерваторлар РЕНАМО-ны қолдау үшін лобби жасады, бірақ Мемлекеттік департамент оған күшті қарсылық көрсетті, ол "РЕНАМО-ны мойындамайды немесе онымен келіссөздер жүргізбейді" деді. 1984 жылы Мозамбик П.В. Ботамен және Оңтүстік Африка үкіметімен Нкомати келісімін жасады, онда Мозамбик Африка Ұлттық Конгресін елден шығарып жіберуге, ал Оңтүстік Африка РЕНАМО-ға қолдау көрсетуді тоқтатуға келісті. Әуелде екі тарап та келісімді сақтады, бірақ жақын арада екі тараптан да бұзушылықтар орын алғаны анық болды және соғыс жалғасты. 1986 жылы Мозамбик президенті Самора Машел Оңтүстік Африка аумағындағы авиа апатта қаза тапты. Дәлелдемесе де, көптеген адамдар оның өліміне Оңтүстік Африка үкіметінің қатысы бар деп күдіктенеді. Машелдің орнын Жоаким Чиссано президенттік лауазымға тағайындалды. Соғыс РЕНАМО және ФРЕЛИМО тарапынан жасалған кең ауқымды адам құқықтары бұзушылықтарымен сипатталды. Оңтүстік Африкадан РЕНАМО-ға берілетін қолдау азайғаннан кейін, 1990 жылы ФРЕЛИМО үкіметі мен РЕНАМО арасында алғашқы тікелей келіссөздер өтті. 1990 жылдың қараша айында жаңа конституция қабылданды. Мозамбик енді көп партиялық мемлекетке айналды, мерзімді сайлаулар өткізіліп, демократиялық құқықтар кепілдендірілді. 1992 жылдың 4 қазанында Римде Сант-Эгидио қауымдастығының, БҰҰ қолдауымен келіссөздер жүргізілген Римнің жалпы бейбітшілік келісімдеріне президент Чиссано мен РЕНАМО жетекшісі Афонсо Длакама қол қойды, ол 1992 жылдың 15 қазанында күшіне енді. БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштері (ОНУМОЗ) екі жылдық демократияға өту процесін қадағалады. 1995 жылдың басында соңғы ОНУМОЗ контингенттері елден шықты.

Демократиялық дәуір (1994 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Мозамбикте 1994 жылы сайлаулар өтті, оларды көпшілік партиялар еркін және әділ деп қабылдады, бірақ көптеген азаматтар мен бақылаушылар оған дау көтерді. Жоаким Чиссано басшылығымен ФРЕЛИМО жеңіске жетті, ал Афонсо Дхакама басқаратын РЕНАМО ресми оппозиция ретінде қатысты. 1995 жылы Мозамбик Британ империясының бір бөлігі болмаған жалғыз ел ретінде Ұлттар Достастығына қосылды. 1995 жылдың ортасына қарай көрші елдерде пана сұраған 1,7 миллионнан астам босқын Мозамбикке оралды. Тағы да 4 миллион адам ел ішіндегі көші-қоннан өз үйлеріне қайтып келді. 1999 жылғы желтоқсанда азамат соғысынан кейін Мозамбикте екінші рет сайлау өтті, оны ФРЕЛИМО тағы да жеңді. РЕНАМО ФРЕЛИМО-ны алаяқтыққа айыптады және азамат соғысына оралумен қауіптендірді, бірақ Жоғарғы сотқа шағымданып, сотта жеңілгеннен кейін бұл қауіптен бас тарды. 2000 жылдың басында циклон елде кең ауқымды су тасқынына әкеп соқты, жүздеген адам қаза тауып, нашар инфрақұрылымды қиратты. ФРЕЛИМО-ның ықпалды басшылары шетелден келген көмек қаражатын жеке пайдалануы мүмкін деген күдік туды. Бұл айыптауларды зерттеген журналист Карлос Кардосо қаза тапты, бірақ оның өліміне қанағаттанарлық түсіндірме берілген жоқ. 2001 жылы үшінші мерзімге түспейтінін мәлімдеген Чиссано, өзінен ұзақ билікте қалған басшыларды сынады, бұл Замбия президенті Фредерик Чилубаға, ол үшінші мерзімді қарастырып жатқан, және Зимбабве президенті Роберт Мугабеге, төртінші мерзімінде болған, сілтеме ретінде қабылданады. 2004 жылғы 1-2 желтоқсанда президенттік және Ұлттық жиналысқа сайлаулар өтті. ФРЕЛИМО үміткері Армандо Гебуза халықтың 64% дауысымен жеңіске жетті. Оның қарсыласы, РЕНАМО-дан Афонсо Дхалама 32% дауыс алды. ФРЕЛИМО парламентте 160 орын жеңіп алды. РЕНАМО мен бірнеше шағын партиялардың коалициясы қалған 90 орынды иеленді. Армандо Гебуза 2005 жылғы 2 ақпанда Мозамбик президенті болып инаугурацияланды. Мозамбик азамат соғысының (1977–1992) аяқталуынан кейін экономикалық жаңарудың көп бөлігі көрші Оңтүстік Африка және Шығыс Азиядан келген инвесторлар мен туристердің есебінен жүзеге асты. Португалиядан оралған азаматтар да елге инвестиция жасады, сондай-ақ итальяндық бірнеше ұйымдар да белсенділік танытты. Көмір және газ салалары қарқынды дамыды. Азамат соғысынан кейін 20 жыл ішінде жан басына шаққандағы табыс үш есеге өсті. Мозамбик 2015 жылы Бостандық соғысы мен Азамат соғысы кезінде орнатылған миналардан толықтай тазарды, бұл 22 жылдық күш-жігердің нәтижесі болды. Биліктегі Мозамбик Азаттық фронтының (ФРЕЛИМО) үміткері Филипе Нюси 2014 жылғы қазан айында өткен сайлауда жеңіске жеткеннен кейін 2015 жылғы қаңтардан бастап Мозамбик президенті болды. Президент Филипе Нюси 2019 жылғы жалпы сайлауда үлкен артықшылықпен қайта сайланды. ФРЕЛИМО 184 орын жеңіп алды, РЕНАМО 60 орын алды, ал МДМ партиясы Ұлттық Ассамблеядағы қалған алты орынды иеленді. Оппозиция нәтижелерді қабылдамады, себебі алдастық пен бұзушылықтар туралы айыптаулар таралды. ФРЕЛИМО парламентте үштен екі көпшілікті қамтамасыз етті, бұл оларға оппозицияның келісімінсіз конституцияны өзгертуге мүмкіндік берді.