Кіріспе

Қойлы акула (Heterodontus francisci) - Heterodontidae тұқымдасына жататын бұқа балық акуласының бір түрі. Бұл Солтүстік Американың батыс жағалауындағы, Калифорниядан Калифорния шығанағына дейінгі жағалау суларында мекендейді. Жас акулалар ересектерден бөлек орналасады, біріншісі терең құмды жерлерді, екіншісі жағалаудағы жартасты рифтерді немесе балдырларды жақсы көреді. Шашқарықты акулалар ұзындығы бойынша шағын түр, оларды көздерінің үстінде жоталары бар қысқа, тұйық баспен, үлкен тікендері бар екі биік арқалық қанаттарымен және көптеген кішкентай қара дақтармен қоңыр немесе сұр түстес болып таныуға болады. Баяу қозғалатын, әдетте жалғызбасты жыртқыш, мүйізді акулалар түнде шағын үйлер ішінде аң аулайды және күндіз ыстық ыстыққа бас сауғалайды. Олардың күнделікті белсенділік циклдері қоршаған ортаның жарық деңгейімен реттеледі. Ересектер негізінен қатты қабықты моллюскаларды, эхинодермияларды және қаңқалы жануарларды жабады, оларды күшті жаққалар мен моляр тәрізді тістер арасында қысып, сонымен қатар омыртқасыз жануарлар мен кішкентай сүйекті балықтардан тамақтанады. Жас құрттар полихеталы құрттар мен теңіз анемондарын сияқты жұмсақ денелі жемді ұнатады. Акула жемін сору және қажет болған жағдайда дене қозғалысы арқылы субстраттан алады. Ұрық көбейеді, әйелдер ақпаннан сәуірге дейін 24 жұмыртқа салады. Ұялағаннан кейін аналық құс құрт тәрізді жұмыртқа қаптарын алып, жыртқыш аңдардан қорғау үшін оларды жарықтарға тығады. Бұрынғы акулалар, егер оларды қинаған болмаса, зиянсыз және тұтқында оңай ұсталады. Олар коммерциялық немесе демалыс мақсатындағы балық аулаудың нысанасы емес, бірақ аз мөлшерде қосалқы ау ретінде ұсталады. Мексикада бұл түрді тамақ пен балық ұны үшін пайдаланады, ал Калифорнияда оның тікендері зергерлік бұйымдар үшін қолданылады. Табиғатты қорғау жөніндегі халықаралық одақ (IUCN) мүйізді акуланың сақталу жағдайын анықтау үшін әлі жеткілікті ақпаратқа ие емес. АҚШ жағалауында оған қауіп төніп тұрған жоқ.

Таксономия

Француз биологы Шарль Фредерик Жирар 1855 жылы Филадельфиядағы Табиғи ғылымдар академиясының іс қағаздарында Cestracion francisci деген атпен мүйізді акуланың алғашқы ғылыми сипаттамасын жариялады. Монтерей шығанағындағы типтік үлгісі жоғалып кетті. Бұл түрдің ғылыми атауы қате түрде Heterodontus californicus деп берілген.

Сипаттама

Басқа бұқа басындағы акулалар сияқты мүйізді акуланың да қысқа, кең басы, тұмша мұрны және көздерінің үстінде көрініс тапқан supraorbital қыртыстары бар. Мүйізді акуланың орбитальді жоталары төмен және кенеттен аяқталады; олардың арасындағы бас үстіне терең қуыс. Әр көздің никтитациялайтын мембранасы жоқ, артында шағын спиракул бар. Мұрын тесіктері ауызға дейін жететін ұзын қапшығымен кіретін және шығатын тесіктерге бөлінеді. Кіру саңылаулары саңылаумен қоршалған, ал басқа саңылау ағып шығу саңылауларын ауызға жалғастырады. Аузы кішкентай және қисық, бұрыштарында айқын саңылаулары бар. Жоғарғы жақ сүйегінде 1926 тіс қатары, ал төменгі жақ сүйегінде 1829 тіс қатары бар. Жақсы тістердің алдыңғы жағында тістер кішкентай және тік, ортаңғы жағы екі жақты жақтаулармен қоршалған; жақсы тістердің екі жағындағы тістер әлдеқайда үлкен, ұзын, моляр тәрізді. Бұл қатты су астына тіршілік ететін түрлер субстраттан жоғары жерге сирек шығады. Бұрынғы акулаға үлкен балықтар мен солтүстік пил тұмсығы (Mirounga angustirostris) жем болады, ол ересектерді, жас тұмсықтарды және жұмыртқа қуыстарын жейді. Сонымен қатар, оларды Каталина аралында аққалпақ бүркіттер (Haliaeetus leucocephalus) ұстап, жейді, ал үлкен теңіз шаяндары жұмыртқа қабығына бұрғылап, сарысын шығарады.

Тамақтандыру

Ересектердегі мүйізді акуланың 95% тамақтануы қатты қабықты моллюскалардан (мысалы, екіқабаттылар мен жаяу жүргіншілер), эхинодермиялардан (мысалы, теңіз қазқарындары) және қаңылтырлардан (мысалы, крабтар, креветкалар және теңелушілер) тұрады. Қабықшаларын сындырып алу үшін мүйізді акулалар өзінің көлеміне қатысты кез-келген акулалардың ең жоғары белгілі соғу күшін тудырады, бұл тікенді ит балығы (Squalus acanthias) және қара ұшты акула (Carcharhinus limbatus) сияқты басқа өлшенген түрлерден әлдеқайда көп. Негізінен теңіз қазқарындарымен қоректенетін ірі мүйізді акулалардың (әсіресе қысқа тікұяқты қызғылт қазқарындар, Strongylocentrotus purpuratus) тістері мен қанатының тікұяқтары қызғылт түсті болады. Бұрынғы акулалар аң аулауда негізінен иіс сезу қабілетін пайдаланады. Басқа акулалар сияқты мүйізді акуланың тістері де үнемі ауыстырылады; құлаған тісті ауыстыру үшін 4 апта қажет. Мүйізді акула ауды сору арқылы ұстайды, бұл ауыз қуысын кеңейту арқылы жасалады. Оның лабиалдық кеміршектері ауызы түтік болып, сору күшін жеңілдетеді. Ауызға түскен олжаны алдыңғы өткір тістерімен ұстап, содан кейін жақтағы жалпақ тістерімен ұнтақтап, бөлшектейді. Құрбықты акула көмілген немесе жабысып қалған жемді алу үшін оны ұстап алады да, басы мен кеуде қанаттарымен субстратқа жанасып, құйрығы жоғары қарай бұрылысқан тік тұрып тұрады. Содан кейін акула көкжиек қанаттарымен тірек ретінде рычаг ретінде әрекет етеді: құйрығын төмен қарай соғу арқылы ол басын жоғары қарай итеріп, олжасын босатып алады; мұндай тамақтану тәсілі басқа акулаларда байқалған жоқ. Мүйізді акуланың жоғарғы жақ сүйегі бас ұзындығының 15% -ына дейін шыға алады; бұл қозғалысты орындауға тек 20 миллисекунд кетеді және акуланың жоғарғы жақ сүйегін кескіш сияқты қатты бекітілген олжаны шығаруға мүмкіндік береді.

Өмірбаян

Мүйізді акулаларда жұптасу желтоқсан немесе қаңтарда, мүмкін жылдық өсімдік циклында болады. Алғашында қабықша жұмсақ, ашық қоңыр түсті болады, ал бірнеше күн өткен соң қатайды да, түсі қараңғылайды. Фланецтерді есептемегенде, қапшық ұзын және кең; Канал аралдарындағы акулалар Калифорния материгінен келгендерге қарағанда ұзын жұмыртқа қапшықтарын шығарады, бұл олардың бөлек популяциялары екенін көрсетеді. Бұл акуланың Калифорнияда коммерциялық құны жоқ, өйткені ол аң аулаушылар мен балық аулаушылар үшін пайдаланылады. Акуланың мықтылығы оны суға тірі қайтаруға мүмкіндік береді. Суға түсушілер оларды кейде спорт үшін немесе олардың жұлдыз тікенектерінен зергерлік бұйымдар жасау үшін өлтіреді, бұл оңтүстік Калифорнияның ең қарқынды суға түсетін аймақтарында мүйізді акулалардың санының төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Мексикадан тыс жерлерде бұл түрді шаян аулау және су түбіндегі желкен аулау желілерінде кездейсоқ ұстап, адам тамағы мен балық ұны үшін пайдаланады. Мексикадағы торлы балық аулаудың кеңейуі болашақта қорғау мәселесін туындатуы мүмкін. Қазіргі уақытта Халықаралық табиғат қорғау одағының (IUCN) бұл түрдің жалпы сақталу жағдайын бағалауға жеткілікті ақпараты жоқ; АҚШ суларында оның жағдайы ең төменгі алаңдаушылыққа ие болуы мүмкін.