Кіріспе

Француз генералы, дипломат және мемлекет қайраткері (1719–1785)

Этьен Франсуа де Шойзол, Маркиз де Шейзол, Шойзол герцогы, КОХС, ОГФ (28 маусым 1719 – 8 мамыр 1785) – француз әскери шенеунігі, дипломат және мемлекет қайраткері. 1758 жылдан 1761 жылға дейін және 1766 жылдан 1770 жылға дейін Францияның Сыртқы істер министрі болды және осы кезеңде Францияның әлемдік стратегиясына зор ықпал етті. Ол Жеті жылдық соғыста Францияның жеңілісімен және француз беделін қайта жаңғыртуға жасалған тымыр-тыбырмен тығыз байланысты.

Көтеріліңіз

Франсуа Жозеф де Шойзельдің үлкен ұлы, Стенвилль маркизі (1700–1770), Этьен Франсуа Лотарингия герцогтығының Нанси қаласында дүниеге келді, онда оның әкесі Франциямен тығыз мәдени және саяси байланысы бар тәуелсіз француз тілді мемлекетті басқарған Лотарингия герцогінің басты кеңесшілерінің бірі болды. Туған кезде ол Стенвилль графы титулын алды. 1737 жылы Лотарингиялық Франциск Стефан (болашақтағы Киелі Рим императоры Франциск I) Лотарингиядан бас тартып, Италиядағы Тоскананың билеушісі болуға мәжбүр болды. Лотарингия әулетіне адалдығының өзінің мүмкіндіктерін шектейтінін түсінген Этьен Франсуа өзінің адалдығын Францияға ауыстырды. Аустрия-Түркия соғысы кезінде тәжірибе жинағаннан кейін, ол Деттингендегі француз әскерлерінің көрінісінен қатты қорқып, әсіресе кейіннен «бейжайлық пен білімсіздік» деп сипаттаған нәрсесіне наразы болды, және оның осы тәжірибесі француз әскеріндегі келешек реформаларына түрткіс болды. 1745 жылдан 1748 жылға дейін ол Төмен елдердегі армиямен бірге болды және Монс, Шарлеруа және Маастрихт қалаларын қоршауға қатысты. Ол генерал-лейтенант шеніне жетті және 1750 жылы Луи Франсуа Крозаттың қызы Луиза Онорин Крозатқа үйленді, Шатель маркизі (1750 жылы қайтыс болды), ол күйеуіне атасы Антуан Крозаттың зор байлығының үлесін, сондай-ақ оның ағасы Пьердің Ришелье көшесіндегі әсем Хотел де Крозат үйін сыйлады және өте адал әйел болды. Шуазол Помпадур ханымның құрметіне ие болды, ол король Людовик XV-тің өзінің туысы Шарлотта Розалия де Романеге, Шозель-Бопре графинясына жазған хаттарын тапты, король бұрын осы әйелмен сырлы қарым-қатынаста болған еді; және Вогездердегі бекініс ретінде қысқа ғана уақыт қызмет еткеннен кейін, 1753 жылы ол Римге елші болып тағайындалды, онда оған папалық бұйрықтан туған ала-құлалықтар туралы келіссөздер жүргізу тапсырылды. Ол бұл міндетті шеберлікпен орындады, ал 1757 жылы оның қамқоршысы оны Венаға ауыстыруға қол жеткізді, онда Франция мен Австрия арасындағы жаңа одақты нығайту міндеті қойылды. Ол 1757 жылдың мамырында қол қойылған Версаль келісімінің екінші нұсқаушысының бірі болды, онда екі мемлекет Германияда Пруссияға қарсы бірлескен соғысқа түсуге міндеттенді.

Жеті жылдық соғыс

Венадағы жетістігі 1758 жылы Кардинал де Бернисті сыртқы істер министрі қызметінен ығыстырғанда, оған үлкен мансапқа жол ашты және жеті жылдық соғыс кезінде француз сыртқы және әскери саясатын бағыттап, іріккендеу басқарды. 1759 жылы ол Ұлыбританияға қарсы амбициялы шабуыл жоспарлады, бірақ Лагос шайқасы мен Киберон шығанағындағы шайқаста француз теңіз күштерінің жеңіліске ұшырауы салдарынан бұл жоспар тоқтатылды. 1759 жылы жеңіске жетудің тағы бір маңызды жоспары – Ганноверге шабуыл жасау болды, бірақ француз әскері Минден шайқасында жеңілгендіктен ол орындалмады. 1759 мен 1762 жылдар аралығында Германияға жасалған француз әрекеттері сәтсіз аяқталды, соның ішінде Веллингхаузен шайқасы да осылардың қатарында болды. Ол Францияның пэрі (графы) атағын алды және де Шоизель герцогі болып жарияланды. 1761 жылдан 1766 жылға дейін оның туысы Сезар Габриэль де Шоизель, де Праслин герцогі сыртқы істер министрі болғанымен, Шоизель 1770 жылға дейін Франция саясатын бақылауда ұстады және сол кездегі басқа да маңызды мемлекеттік лауазымдардың көпшілігін атқарды. «Отбасылық келісім» (Pacte de Famille) авторы ретінде ол Испания Бурбон әулетімен одақтасып, Австриямен жасалған одақтың апатты нәтижелерін түзетуге тырысты, бірақ оның бұл әрекеті кеш қалды. Дегенмен, оның басқа да мемлекеттік салалардағы белсенді саясаты бекер болған жоқ. Россбах пен Крефельд шайқастарындағы жеңілістерден кейін елдің рухы құлдыраған кезде, ол батылдығы мен күшімен армия мен флотты реформалап, нығайтты. Канада мен Үндістанды жоғалтуға үлкермегенімен, ол Антиль аралдары мен Сан-Домингодағы француз колонияларын дамытты. Оның ішкі істерді басқаруы философтарды қанағаттандырды. Ол «Энциклопедияның» жарық көруіне рұқсат берді, иезуиттерді елден қуғызды және Рим папасы XIV Клементтің бұл орденді уақытша таратуына себепкер болды.

Француздық күшті қайта құру

1763 жылғы Париж келісімінен кейінгі жылдары Шозюль француз әскерін қайта құруға тырысты. Ұлыбританияның Жеті жылдық соғыста жеңіске жетуі және одан кейін Еуропадағы күштер тепе-теңдігінің бұзылуынан алаңдап, ол Ұлыбританияға қарсы болашақ кек алу соғысына Испанияның қолдауын сақтап қалуға тырысты және Ұлыбританияға шабуыл жасаудың бірнеше жоспарын жасады. Францияның аумақтық шығындарын өтеу үшін ол Корсика мен Лотарингияны Франция тәжіне қосты. Ол Корсиканың француз билігіне көшуіне жетекшілік етті. Сондай-ақ, Гвиананы қоныстандырудың сәтсіз жобасын қадағалады. 1760-шы жылдардың соңында Шозюль Балтық теңізі маңындағы Ресейдің күшейіп келе жатқан күшінен алаңдады, өйткені оның артында Ұлыбритания тұр деп ойлады. Ол олардың Францияға қарсы «солтүстік одақ» құруды жоспарлап отырғанын айтты. Осыған қарсы тұру үшін ол Осман империясын Ресейге шабуыл жасауға ынталандыру арқылы Екатерина II-нің билігін құлатуға немесе әлсіретуге үміттенді. Алайда, Шозюльдің құлауына иезуиттерге қарсы әрекеттері, олардың қарсыласы Ла Шалоте және провинциялық парламенттерді қолдауы себеп болды. 1764 жылы мадам де Помпадур қайтыс болғаннан кейін, оның жаулары, патшаның жаңа сүйіктісі мадам дю Барри және канцлер Мопэу оларды өздерінің жоспарларына қосып, оған тым күшті болды. Ол өзінің қарындасы Беатрикс де Шозюль-Стенвильдің мадам де Помпадурдан кейін патшаның сүйіктісі болуға тырысқанда қолдады, бұл оны мадам дю Барриге қарсы қойды. Австриялық одақты нығайту мақсатында Шозюль дофин, болашақ Людовик XVI және Священ Рим империясының императрицасы Мария Тереза мен император Франциск I-нің қызы эрцгерцогиня Мария Антуанеттаның некесін қолдады. Шозюль бұл некені жеке жеңіс деп есептеді және ол өзінің билік позициясын нығайтады деп сенді. 1770 жылы Фолкленд аралдары мәселесі бойынша Ұлыбритания мен Испания арасындағы дау ашық соғысқа ұласу қаупін тудырды. Ұлыбританияның гегемониясын жоюға бағытталған ұзақ мерзімді стратегиясының бір бөлігі ретінде Шозюль Испанияны белсенді түрде қолдады және соғысқа дайындық үшін француз әскерін жұмылдырды. Бұл туралы білген Людовик XV, өзінің билігінің көп бөлігін алып кеткен соғыстардан кейін бейбітшілікке ұмтылып, ашуланды. 1770 жылы Фолкленд дағдарысының ең жоғары нүктесінде Шозюль қызметтен босатылып, өзінің елдік иелігіне, Шато-де-Шантелупаға зейнетке шығуға бұйрық берілді. Осыдан кейін Ұлыбритания мен Испания дағдарысты бейбіт жолмен шешті.

Зейнеткерлік

Оған қарсы жасалған интригалар, алайда, оның бұрыннан жоғары болған танымалдылығын арттырды. 1774 жылға дейін жалғасқан зейнеткерлік кезеңінде ол мол байлықпен өмір сүрді және көптеген көрнекті тұлғалар оны аралап тұрды. Бас министр қызметіне Эммануэль Арман де Ришелье, д’Эгийон герцогы келді, оның сыртқы саясаты Шуазольдікіне ұқсас болды. Д’Эгийон Шуазольге қарағанда абсолюттік монархияны жақтады және мадам Дю Барридің айналасына топтасқан топпен тығыз байланыста болды. Шуазоль кеңінен танымал болды, көптеген адамдар оған қолдау көрсету мақсатында қоштасуға келді, ол Парижден Шантелупа иелігіне кетуге дайындалып жатқанда. 1771 жылы ол мадам Дю Барриді тақтан түсіру үшін король мен Альбертин Элизабет Патердің арасында құпия неке жасауға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты. Шуазольдің үлкен көңілі қалды, бірақ Людовик XVI оны бұрынғы лауазымына қайта қысметке алмады, алайда патша оған 1774 жылы Парижге оралуға рұқсат берді. Шуазоль 1785 жылдың 8 мамырында Париждегі Делонай қонақ үйінде, жеке резиденциясында қайтыс болды және Шантелупта жерленді. Ол үлкен қарызды мұра етіп қалдырды, оны оның жесірі ұқыпты түрде төледі. Шуазольдің жесірі, "жан түршігерлік зұлымдықтардың ешқандай кемшілік таппаған" әйел, 3 желтоқсан 1801 жылы қайтыс болғанға дейін зейнеткерлікпен өмір сүрді.

Бағалау

Шойзель қабілетті де, еңбекқор да болды, және қажырлылығы жетпесе де, істерді басқаруда көрегенділік пен жомарттық танытты. Сырт келбеті бойшаң, сұлу емес, бірақ қызғылт беті мен күшті дене бітімімен ерекшеленді. Оның "Естеліктері" Шантелупа жерсіндірілуінде жазылған, және түрлі мәселелер бойынша жекелеген жазбалардан тұрады. Ағылшын жазушысы Хорас Уолпол өзінің естеліктерінде герцогтың мінезін айқын бейнелейді, оны патшайым Екатерина II-ге кек қайтару үшін орыс-түрік соғысын (1768–1774) тудырды деп айыптайды, сондай-ақ оның сыртқы саясаты туралы: "Ол бір елдің құлауын жоспарлап, шеше алатын, бірақ ұсақ зиян немесе тар пайда туралы ойлана алмайтын еді. Ол мемлекеттің де, өзінің де байлығын ысырапқа шашты, бірақ мемлекеттің есебінен өзінің кемшіліктерін толтырмады". Шойзельдің жеке өміріне қатысты Уолпол "оның үнемі іздегені – нәзіктіксіз ерлік" екенін айтады.

Көркем туындылар жинағы

Шойсэуль музыкаға, театр мен өнерге қызығушылық танытты. Ол Францияның ең маңызды суреттер коллекцияларының бірін құрды және көптеген француз суретшілерінің жомарт меценаты болды. Оның коллекциясындағы заттар екі маңызды визуалды жазбаның арқасында белгілі: біріншісі, көбінесе «Шоизель қорапшасы» деп аталатын, Луи Николас ван Бларенбергтің 1770–1771 жылдары салған, Париждегі резиденциясы – Ришелье көшесіндегі Хотель де Шоизельдің интерьерін бейнелейтін бес миниатюралық суреті; және екіншісі, Пьер Франсуа Басан жасаған гравюралармен толықталған 1771 жылғы коллекциясының каталогы. Шойсэульдің суреттер жинағы негізінен голланд, фламанд және француз суреттерінен тұрады, соның ішінде Рембрандттың сегіз туындысы (мысалы, «Мұсаның табылуы», Филадельфия өнер мұражайы), Якоб ван Руисдейлдің «Эгмонда-ан-Зеедегі жағажай» (Ұлттық галерея, Лондон), Жерард тер Борхтың «Екі адамға теорбо ойнайтын әйел» (Ұлттық галерея, Лондон), Филипс Вуверманның «Елікке аң аулау» (Эрмитаж мұражайы, Санкт-Петербург), Клод Лорреннің «Меркурий мен Ио» (Ұлттық галерея, Дублин), Луи Ле Найннің «Төте» (Лувр, Париж), Жан Батист Грезедің «Итпен қыз» (Уптон Хаусы, Уорвикшир) және «Махаббатқа құрбандық» (Уоллас жинағы, Лондон), Джозеф Вернеттің «Тас аркасы» (Нимдегі Әдемі өнерлер мұражайы), Роберттың «Теңіз жағасындағы Мысыр сарайы» (Дюнкерктегі Әдемі өнерлер мұражайы) және Джозеф Мари Вьеннің «Мойыншоуып жатқан грек қызы» (Понседегі өнер мұражайы). Шойсэуль Францияның көптеген гравюралық түрлеріне де ие болды (оның ішінде Клод Шастильон, Израиль Сильвестр, Альберт Фламен және Рейньер Нумстың еңбектері), сондай-ақ 18 ғасырдың ең танымал француз жиһаздарының біріне – кейіннен Таллеран, Франц фон Вольф Меттерних және Эдмонд Адольф де Ротшильдке тиесілі болған, эбэнист Антуан Годрео мен қола ойып жасаушы Жак Каффиериге жатқызылатын үстелге ие болды.

Еске алу және халықтық мәдениет

Шоисеул аралы — Соломон аралдарының ең үлкен аралы, оның құрметіне аталған. Шоисеул шығанағы — Шығыс Фолклендтегі маңызды шығанақ, ол оның есімімен аталған. Шоисеул 1934 жылғы «Мадам дю Барри» фильмінде Генри О'Нилл ойнаған рөлде көрінеді. Шоисеул 2006 жылғы София Копполаның «Мария Антуанетта» фильмінде Жан Кристоф Буве ойнаған рөлде пайда болады.