Кіріспе
Дели тарихы, Үндістан Солтүстік Үндістанның тарихи аймағыДели тілі Хиндустани (хинди және урду), панджаби, бенгал, ағылшын шайқастары Дели шайқасы (1303); Моңғолдар мен Хилжистер (1556) Дели шайқасы Хемму мен Моғолдар (1737); Маратхалар мен Моғолдар (1754); Джаттар мен Моғолдар (1771); Маратхалар мен Моғолдар (1783); Сихтер мен Моғолдар (1803); Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Маратхалармен (1804); Британдық Шығыс Үндістан компаниясы Маратхалармен (1857); Делидің жазылған тарихы 8-ғасырдағы Томар Раджпуттар патшалығынан басталады. Бұл қала бірнеше рет салынған, қиратылған және қайта салынған деп саналады, өйткені Үндістан субконтинентіне сәтті шабуыл жасаған шетелдіктер Делидегі қазіргі астананы тонаған, ал жаулап алуға келгендер және қаладағы стратегиялық орналасудан таңғалғандықтан, оны өз астанасы етіп, өздері қалағанша қайта тұрғызатын. Ежелгі дәуірден ортағасырлық дәуірге дейін Делиді Томара, Чохан, Гаутаманың күшті раджпут әулеті басқарды. Дели сұлтандығы - бірінен соң бірі пайда болған бес патшалықтардың аты. Олар Делиде астанасы болып, Үндістан субконтинентінің басым күші болып қала берді. Сұлтандық кезеңінде қала мәдениет орталығы болды. Дели сұлтандығы 1526 жылы Бабур Панипат шайқасында соңғы Лоди сұлтанының әскерін жеңіп, Моғол империясын құрған кезде аяқталды. Мұғалдар бұл аймақты үш ғасыр бойы биледі. XVI ғасырда қала Моғол астанасы ауысқаннан кейін құлдырап кетті. Бесінші моғол императоры Шах Жахан Делиде қабырғалы Шахжанабад қаласын және оның ескерткіштері Қызыл форт пен Джама мешітін салды.
Historical Region of North IndiaDelhi Language Hindustani (Hindi and Urdu), Punjabi, Bengali, English Battles Battle of Delhi (1303); Mongols vs KhiljisBattle of Delhi (1556) Hemu vs MughalsBattle of Delhi (1737); Marathas vs MughalsBattle of Delhi (1757); Marathas vs MughalsBattle of Delhi (1764); Jats vs MughalsBattle of Delhi (1771); Marathas vs MughalsBattle of Delhi (1783); Sikhs vs MughalsBattle of Delhi (1803); British East India Company vs MarathasBattle of Delhi (1804); British East India Company vs MarathasBattle of Delhi (1857); British East India Company vs Mughals Dynasties Kuru Kingdom, Tomara dynasty, Tomars, Chahamanas of Shakambhari, Chauhan, Ghurids, Mamluk Sultanate (Delhi), Mamluks, Khalji dynasty, Khaljis, Tughlaq dynasty, Tughlaqs, Sayyid dynasty, Sayyids, Lodi dynasty, Lodis, Mughal dynasty, Mughals, Sur Empire, Suris, Hemu, Hemchandra, Mughal Empire, Mughals, Maratha Empire, Marathas, British Raj, British, Government of India
Delhi has been an important political centre of India as the capital of several empires. The recorded history of Delhi begins with the 8th century Tomar Rajputs kingdom. It is considered to be a city built, destroyed and rebuilt several times, as outsiders who successfully invaded the Indian subcontinent would ransack the existing capital city in Delhi, and those who came to conquer and stay would be so impressed by the city's strategic location as to make it their capital and rebuild it in their own way. From the Ancient to the medieval era, Delhi was ruled by the powerful rajputs
dynasties of the Tomaras, Chauhans, Gautamas. The Delhi Sultanate is the name given for a series of five successive dynasties, which remained as a dominant power of Indian subcontinent with Delhi as their capital. During the sultanate period, the city became a center for culture. The Delhi Sultanate came to an end in 1526, when Babur defeated the forces of the last Lodi sultan, Ibrahim Lodi at the first Battle of Panipat, and formed the Mughal Empire. The Mughals ruled the area for three centuries. During the 16th century, the city declined as the Mughal capital was shifted. The fifth Mughal Emperor Shah Jahan built the walled city of Shahjahanabad within Delhi, and its landmarks, the Red Fort and Jama Masjid.]]
Тарихи дәуірге дейінгі кезең
Қызыл бекініс аймағында көміртекпен санау бойынша шамамен б.з.д. Б.з.д. 1200 жылдары бұл аймақта Веда дәуіріне сәйкес келетін боялған сұр керамика мәдениетінің адамдары өмір сүрген. Делидегі маңызды тарихқа дейінгі орындарға Анангпур (Бадарпур аймағында), сондай-ақ Нарела мен Нанд Нагари маңындағы Хараппа қазбалары жатады.
Мифологияда
Ұзақ уақыт бойы қалыптасқан дәстүр Делиді Индрапрастамен байланыстырады және аңыздық қаланы Пурана Киланың ішінде 20-ғасырдың басына дейін сақталған Индарпат ауылымен сәйкестендіреді. Алайда, Пурана-Киладағы қазбадан табылған "боялған сұр бұйымдар" мен Бхарата-Кханда жерін байланыстыратын нақты археологиялық дәлелдер жоқ. Әңгімелі ежелгі Индрапрашта қаласы ежелгі үнді эпосы Маһабхаратада айтылған, бәлкім, б.з.б. Маурият дәуірінде Индрапрашта будда әдебиетінде Индапатта деп аталды. Индрапрастханың орналасқан жері белгісіз, бірақ қазіргі Нью-Делидегі Пурана Кила жиі келтіріледі.
Томара
Анангпал Томар 1052 жылы Дели қаласын құрған. Дели мұражайындағы VS 1383 жазуы Делидің Томарлар қолында құрылғанын растайды. Ол VIII ғасырдың басында Делидегі Томар әулетін құрып, өзінің астанасын Харьянадағы Анангпур ауылында салды. Анангпур бөгеті оның тұсында, Сурайкунд оның ұлы Сурайпалдың тұсында салынған.
Шаухандық раджпуттар
1180 жылы Аджмердің шахаман (чаухан) патшалары Лал-Котты басып алып, оны Кила-Рай Питора деп атады. Шаухан патшасы Притвирадж III 1192 жылы Тарайнның екінші шайқасында Мұхаммед Гориден жеңілді, бұл Солтүстік Үндістанда мұсылмандықтардың болуын нығайтып, Индо-Ганг жазығында Раджпут билігін талқандады.
Дели сұлтандығы
1206 жылдан бастап Дели құлдар әулеті тұсында Дели сұлтанының астанасы болды. Делидің алғашқы сұлтаны Кутб-уд-дин Айбак - бұрынғы құл, ол генерал, губернатор, содан кейін Дели сұлтаны болды. Құтбұддин өзінің жеңісін еске алу үшін Делидің танымал символы Құтбұддин мұнарасын салуды бастады, бірақ ол аяқталмай қайтыс болды. Құтб кешенінде ол сонымен қатар Quwwat al Islam (Исламның күші) мешітін де салдырды, бұл Үндістандағы ең көне мешіт. Ол бастапқыда Кутб кешенінде орналасқан жиырма жеті джайнистік ғибадатхананы жойды және осы мешіт үшін олардың қалдықтарынан әсем оюлы бағаналар мен құрылыс материалдарын тонады, олардың көбі әлі күнге дейін көрінеді. Құлдар әулетінің жойылуынан кейін Түрік орта азиялық және Ауған әулеттері, Халджи әулеттері, Туғлук әулеттері, Сайид әулеттері және Лоди әулеттері орта ғасырдың аяғында билік құрып, Делиде бірнеше бекіністер мен қалашықтар салды.
Лоди сұлтандарының жеңілуі
1526 жылы Панипат шайқасынан кейін Фергананың бұрынғы билеушісі Захируддин Бабур соңғы ауғандық Лоди сұлтанын жеңіп, Дели, Агра және Лахордан билік жүргізген Моғол династиясын құрды.
Моғол билігі
Үндістан тарихындағы ерте заманауи кезең 16-18 ғасырлар аралығында Моғол империясының өрлеуімен белгіленеді. Дели сұлтандығының құлдырауынан кейін моғолдар Аградан, Сикриден және Лахордан билік жүргізді, бірақ қала 1648 жылы Шах-Джаханның билігі кезінде астана болды және империя құлағанға дейін астана болып қалды. Бұл кезеңде Дели мәдениет орталығы болды, ал қалада Ғалиб, Дард, Даг және Заук сияқты ақындар өмір сүрді және императордың қамқорлығын іздеді. Мұғалдар қалада бірнеше ескерткіштер, соның ішінде Хумаюн қабірі, Қызыл форт және Джама мешіт салған.
Бабур мен Хумаюн (15261556)
Алғашқы Моғол императорлары Бабур (1526-1530) және Хумаюн (1530-1540, 1556-57 қалпына келтірілді) алдыңғы Дели сұлтандарынан айырмашылығын Аградан билік жүргізді. 16 ғасырдың ортасында Шер-шах Сури Хумайунды жеңіп, оны Парсы еліне қашуға мәжбүрлеген кезде Үндістанның Моғол билігі үзілді. Шер Шах Сури Делидің алтыншы қаласын, сондай-ақ Пурана Кила деп аталатын ескі қалмақты салдырды, бірақ бұл қала ежелгі дәуірден бері қоныстанған. Шер-шах Сури 1545 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Ислам-шах Солтүстік Үндістанның тізгінін Делиден алды. Ислам Шах Делиден билік жүргізді. Кейін Хумаюн қысқа уақытқа қалпына келтірілді, бірақ осы арада 1553 жылы индус Хему Адил Шахтың премьер-министрі және армиясының бастығы болды. Хему көтерілісшілерге қарсы және Агра мен Делиде Моғол Акбардың әскеріне қарсы (екі рет) 22 шайқаста жеңіске жетті. 1556 жылы 7 қазанда Дели шайқасында Туглакабад бекінісі аймағында Акбардың әскерін жеңгеннен кейін, Хему Дели тағына отырды және Солтүстік Үндістанда қысқа уақытқа индуистік патшалықты құрды. Хему Панипаттың екінші шайқасында Акбардың регенті Байрам хан бастаған моғол күштерінен жеңілді, осылайша аймақта моғол билігін қалпына келтірді.
Акбардан Аурангзебке (1556 1707)
Үшінші және ең ұлы Моғол императоры Акбар (1556 1605) Аградан билік етуді жалғастырды, нәтижесінде Делидің табысы төмендеді. 17 ғасырдың ортасында Моғол императоры Шах Джахан (1628-1658) Делидің жетінші қаласы Шахджаханабадты құрды, ол қазір ескі қала немесе ескі Дели деп аталады. Қала 1638 жылдан бастап, Шах-Джахан астананы Аградан қайта көшіргеннен кейін, кейіннен Моғол империясының астанасы болды. Аурангзеб (1658 1707) 1658 жылы Делидегі Шалимар бағында ("Айззабад Баг") 1659 жылы екінші рет патша тағына отырды. 1680 жылдан кейін Моғол империясының ықпалы тез төмендеді, өйткені индустар Маратха империясы танымал болды.
Моғолдардың құлдырауы
Маратхалар, джаттар, афғандар мен сикхтердің басып кіруіне байланысты Моғол империясы бірнеше соққыға ұшырады. 1737 жылы Баджирао І үлкен әскермен Делиге қарай аттанды. Маратхалар Делидегі бірінші шайқаста моғолдарды жеңді. Маратха күштері Делиді моғолдарға қарсы жеңіске жеткеннен кейін тонаған. 1739 жылы Моғол империясы үш сағаттан аз уақыт ішінде Карнал шайқасында Надир Шах бастаған сан жағынан басым, бірақ әскери жағынан басым парсы әскеріне қарсы жеңіліс тапты. Содан кейін ол Моғол астанасы Делиді тонап, тонап, 2 күн бойы қырғынға ұшыратып, 30 000-нан астам азаматты өлтірді. Надыр ақырында Моғол императоры Мұхаммед Шах І-ді оған мейірімділік сұрауға және оған қаланың кілттерін және патша қазынасын беруге мәжбүрлегеннен кейін қала мен Үндістаннан кетуге келісті.
Маратхалар протектораты
1752 жылы қол қойылған келісім бойынша Маратхалар Делидегі моғол тағын қорғайтын болды. 1753 жылы Джат билеушісі Сураж Мал Делиге шабуыл жасады. Ол Делидің науабын Ғазиуддинді (екінші) жеңіп, Делиді басып алды. Джанттар 9 мамырдан 4 маусымға дейін Делиді тонаған. Ахмад-шах Дуррани 1757 жылдың басында төртінші рет Солтүстік Үндістанға шабуыл жасады. Ол 1757 жылы қаңтарда Делиге кірді және Моғол императорын тұтқындады. 1757 жылдың тамызында Маратхалар тағы да Делиге шабуыл жасап, Дели шайқасында (1757) Нажиб уд Даула мен оның Рохилла Ауған әскерін жеңілді. Кейін Ахмад-шах Дуррани 1761 жылы Маратхалар жеңілген Панипаттың үшінші шайқасынан кейін Делиді жаулап алды. Кейін маратхалар мен ауғандар арасында келісім жасалып, Сатледж өзенінің шығысындағы жерлер маратхаларға тиесілі болды. Осылайша маратхалар қалаға толықтай билік құрды. Джасса Сингх Ахлувалия мен Багел Сингхтің басшылығымен Дели 1783 жылдың басында Дели шайқасында (1783) сикхтер империясы қысқа уақытқа басып алды.
Мараттардың құлдырауы
1803 жылы Екінші Англо-маратха соғысы кезінде Британдық Шығыс Үндістан компаниясының күштері Дели шайқасында (1803) Маратха күштерін жеңіп, қаладағы Маратха билігін тоқтатты. Нәтижесінде Дели Британдық Шығыс Үндістан компаниясының бақылауына түсіп, Солтүстік-Батыс провинцияларының бір бөлігіне айналды. Моғол императоры Шах Алам II тек қана көрнекі тұлға болып қалды.
1857 жылғы көтеріліс
1857 жылғы Үндістан көтерілісі Үндістанда компанияның билігін тоқтатуға тырысты. 11 мамырда көтерілісшілер Делиге жетіп, оны басып алды және Бахадур Шах Зафар ІІ-ді Үндістан императоры деп жариялады. Алайда ағылшындар қайтып келіп, 1857 жылы 8 маусымда Делиді қоршап алды. 21 қыркүйекте Дели ақыры британ әскерлерінің қолына түсті. Қала шайқаста едәуір зақымданды. Кейіннен соңғы титулярлы моғол императоры Бахадур Шах Зафар II тұтқындалып, Рангунға жер аударылды. Дели 1857 жылғы Үндістан көтерілісінен кейін Британ үкіметінің тікелей бақылауына өтті және қалған Моғол аумақтары Британдық Үндістанның бір бөлігі ретінде қосылды.
Британдық радж
1911 жылға дейін Калькутта Британдық Үндістанның астанасы болды, бірақ 1911 жылы Коронация паркінде өткен 1911 жылғы Дели Дурбарында король Георг V астананың Делиге ауысатынын жариялады. Жаңа Делиді британдық сәулетші Эдвин Лютенс 1931 жылы ашып, бірінші дүниежүзілік соғысқа байланысты құрылысын кейінге қалдырды. Бастапқыда король Георг V және королева Мэри жобаны жариялады, бірақ ол Калькуттаның еуропалық бизнес қауымдастығынан, Лорд Керзон мен Махатма Гандиден үлкен қарсылық алды. Жобаны архитекторлар, инженерлер мен мердігерлер тобы орындады, атап айтқанда сэр Эдвин Лютюнс, сэр Герберт Бейкер, сэр Тежа Сингх Малик, Уолтер Сайкс Джордж, Роберт Тор Рассел, Артур Шусмит, сэр Соба Сингх, Басаха Сингх, Рам Сингх Кабли, Нараин Сингх және Дхарам Сингх Сетхи. Нью-Дели 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін ресми түрде Үндістан үкіметінің орталығы деп жарияланды.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезең (1947 жылдан қазіргі уақытқа дейін)
Үндістанның бөлінуі кезінде шамамен бес миллионға жуық индустар мен сикхтер, негізінен Батыс Пенджабтан, Делиге қашып кетті, ал қаланың үш миллионға жуық мұсылман тұрғындары Пәкістанға көшіп кетті. Этникалық панджабилер Дели тұрғындарының кемінде 40% -ын құрайды және көбінесе хинди тілінде сөйлейтін панджаби индустары. Делиге Үндістанның қалған бөлігінен көші-қон жалғасуда (2013 жылғы жағдай бойынша), бұл Дели халқының өсуіне туу деңгейінен гөрі көбірек ықпал етеді, ол төмендеп келеді. 1956 жылғы штаттарды қайта ұйымдастыру туралы заң Делидің орталық аумағын оның бұрынғы штаттарынан, Делидің бас комиссарынан, құрады. 1991 жылғы Конституция (алпыс тоғызыншы түзету) Заңы бойынша Делидің орталық аумағы ресми түрде Делидің ұлттық астаналық аумағы деп аталады. Бұл акт Делиге шектеулі өкілеттіктерге ие болса да, азаматтық желі бойынша өзінің заң шығарушы құрамын берді. 1966 жылы Шриниваспуридің маңында Маурия императоры Ашоканың (273 - 236 б.з.б.) жазуы табылды. 14 ғасырда Ашока жарлықтары жазылған екі құмтастан бағаналар Делиде бар.