Кіріспе

Құтб минары кешені – Үндістанның Дели қаласындағы Мехраулиде орналасқан Дели сұлтандығының ескерткіштері мен ғимараттары. Кешендегі «жеңіс мұнарасы» деп аталатын Құтб минарының құрылысы суфи дінінің қайраткері, қасиетті Хуаджа Құтбуддин Бахтиар Какидің құрметіне аталған. Оны Делидің бірінші сұлтаны болған Құтб-уддин Айбақ бастап, кейіннен оның мұрагері Илтутмиш (Алтамаш) жалғастырды. 1368 жылы Тұғлақ әулетінен (1320–1412 жж.) шыққан Дели сұлтаны Фироз Шах Тұғлақ оны аяқтады. Құтб минарының қасында орналасқан Куббат-ул-Ислам мешіті (Ислам күмбезі) кейіннен Куват-ул-Ислам деп өзгертілді. Тұғлақтар, Алаудин Халджи және британдықтар сияқты көптеген келесі билеушілер де кешенге құрылыстар қосты. Құтб минары мен Куват-ул-Ислам мешітінен басқа, кешенде Алай Дарваза қақпасы, Алай минары және темір бағана да бар. Кешен ішінде Илтутмиш, Алауддин Халджи және Имам Заминнің қабірлері орналасқан. Бүгінде Балбанның қабірі сияқты көптеген ескі ескерткіштермен қоршалған аумақ Үндістанның археологиялық зерттеу қызметі (ASI) тарапынан Мехраули археологиялық паркі ретінде дамытылды, ал INTACH парктегі 40-қа жуық ескерткішті қалпына келтірді. Бұл жерде қараша-желтоқсан айларында жыл сайынғы «Құтб фестивалі» өтеді, онда суретшілер, музыканттар мен бишілер үш күн бойы өнер көрсетеді.

Алай Дарваза

Алай дарвазасы – Құтыб кешенінің оңтүстік жағындағы басты қақпа. Оны 1311 жылы Делидің екінші Халжи сұлтаны Алауддин Халжи салған, ол шығыс жағына бағаналы сарайды да қосты. Дөңгелектелген қақпа қызыл таспен және ақ мәрмәрмен әшекейленген, Насх әрпімен жазылған жазулармен, торлы тас экрандармен безендірілген және оның құрылысында жұмыс істеген түрік шеберлерінің тамаша қол өнерін көрсетеді. Бұл Үндістанда ислам архитектурасының принциптерін пайдаланып салынған алғашқы құрылыс. Ол Дели сұлтандығы кезеңінде салынған ең маңызды ғимараттардың бірі саналады. Сүйір аркалары мен лотос гүлдерінің бүршіктері сияқты белгіленген шеттерімен, ол кіреберіс қызметін атқарған Кувват-ул-Ислам мешітіне әсемдік сыйлайды.

Құтб минары

Құтб минары Ауғанстандағы Джам минаретінен шабыттандырылып салынған. Бұл ертедегі Ауған сәулетінің маңызды үлгісі, кейіннен Үнді-Ислам сәулетіне дамыды. Құтб минарының биіктігі 72,5 метр (239 фут) болып, кірпіштен салынған әлемдегі ең биік минарет етеді. Онда бес бөлек қабат бар, әрқайсысы мукарналармен тірелген және сыртқа қарай кеңейетін балкондармен белгіленген. Базасының диаметрі 14,3 метрден басталып, 379 қадамнан кейін 2,7 метрге дейін тарылады. Ол айналасындағы ғимараттар мен ескерткіштермен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. 1192 жылы Мұхаммед Горидің Раджпут патшасы Притхирадж Чауханды жеңгенінің құрметіне, сол кездегі вице-королі, кейін Мамлюк әулетінің бірінші сұлтаны болған Кутб-уд-дин Айбақ Жеңіс мұнарасы ретінде салған. Оның құрылысы Үндістанда мұсылман билігінің басталуын белгіледі. Ол қызыл құмтас және мәрмәрден салынған. Жазуларда 27 индуист және джайнист ғибадатханаларының бұзылып, оның құрылысына пайдаланылғаны көрсетілген. Бүгінгі күнге дейін Құтб Ислам әлеміндегі ең маңызды "Жеңіс мұнараларының" бірі болып табылады. Алайда, Айбақ тек бірінші қабатты ғана салған, сондықтан төменгі қабат Мұхаммед Гориге арналған мақтаулармен толы. Келесі үш қабатты оның күйеу баласы және мұрагері Илтутмиш салған. 1368 жылы минаретке найзағай соғып, жоғарғы қабаты құлап кеткен. Кейіннен Фироз Шах Туглак, 1351 жылдан 1388 жылға дейін Дели сұлтаны, оны қазіргі екі қабатпен алмастырған. Осылайша, құрылыста Айбақтың және Туглак әулетінің сәулет стилі арасында айқын айырмашылық бар. Ішкі жағында Құран аяттарының күрделі өрнектері бейнеленген. Минарет ішінде көптеген біріктірілген фланцты және цилиндрлі шахталармен, ал сыртында 40 см қалыңдықтағы қызыл және сары құмтастан жасалған бағаналармен салынған. Бәрі де ислам каллиграфиясының Куфи стиліндегі күрделі ою-өрнектермен қоршалған, бұл минаретке жиналған қамыстың сипатын береді. Ол Кувватул мешітінің жанында орналасқан, арабша жазуы оның муэдзинге намазға шақыру үшін салынған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Құтб минаретіндегі қалың және әсем Тхулут шрифтіндегі жазулардың пайда болуы дәуірдің дамуын көрсетеді, бұл құрылыстың басындағы Куфи шрифтімен салыстырғанда, жоғары жағында қалыңдайтын штрихтарымен ерекшеленеді. Жазуларда Сұлтан Сикандер Лодидің 1503 жылы оны қайта жөндеу жұмыстарын жүргізгені де көрсетілген, осы кезде минарет тағы да найзағайға шалынған. 1802 жылы үстіндегі күмбез құлап, жер сілкінісі кезінде бағананың барлық бөлігі зақымданған. Оны Корольдік инженерлердің майоры Р. Смит 1823 жылы қалпына келтірген, күмбезді бенгал стиліндегі шатримен алмастырған, бірақ 1848 жылы генерал-губернатор Лорд Хардинг оны орынсыз деп танып алып тастаған. Қазір ол кешеннің сыртқы газонында тұр және "Смит ақымақтығы" деп белгілі. Мектеп оқушыларының қатысуымен болған оқыс оқиғадан кейін, 1981 жылдан бері Құтб минаретіне кіру тыйым салынған, бірақ Құтб археологиялық аймағы жұртшылыққа ашық. 2004 жылы минаретте сейсмикалық мониторлар орнатылды, ол 2005 жылғы Делидегі жер сілкінісінде ешқандай зақым немесе айтарлықтай сілкініс болмағанын көрсетті. Мұның себебі әк қыш және үйінді тас қабырғалардың сілкіністі жұта алатын қасиеттері, сондай-ақ, оның тасты топыраққа салынғандығы, бұл жер сілкінісі кезінде оны қосымша қорғайды. Ол бұрынғы қиратылған үлкен ғибадатхананың орнына жақын жерде салынған, ол цитадельдің орталығында орналасқан. Тарихшылардың айтуынша, жаулап алушылар қалаға кіргеннен кейін, оның айналасы тәңір мүсіндерінен және оларға табынудан тазартылған, ал тәңірлердің мүсіндерінің қасиетті орындарында мешіттер салынған. Бұл Джами мешіті 1193 жылы, Айбақ Делиді басып алған Мұхаммед Гори гарнизонының қолбасшысы болған кезде салынған. Жаңа аумақтағы дінінің ізін қалдыру үшін Айбақ исламның құдіретін бейнелейтін мешіт тұрғызуды шешті және өзінің орнын, қолға алынған Кила Рай Питораның раджпут цитаделінің жүрегін таңдады. Құтб минары мешітпен бір мезгілде салынған, бірақ ол "Жами мешітінің минареті" ретінде, муэдзиннің намаз оқуға шақыруы және сонымен қатар Исламның осьтері немесе полюсі ретінде салынған. Бұл стилі мен дизайны бойынша Адхай дин ка Джонпра немесе Аджмер мешітін еске салады, ол да сол уақытта Айбақ салған, сонымен қатар бұрынғы ғибадатханалар мен санскрит мектебін қиратып, сол жерде салынған. [[Файл:Кутуб минарының маңында Куват-ул-Ислам мешітінің киелі үйіндегі күрделі тас оюлар. jpg|сол жақта|thumb|Куват-ул-Ислам мешітінің киелі үйінің бағаналарындағы күрделі тас оюлар, Құтб кешені, Дели – индуисттік бейнелері бар индуист бағаналары...

Шамс әл-Дин Илтутмиш қабірінің

Дели сұлтандығының билеушісі, Делидің екінші сұлтаны (1211–1236 жж.) Илтүтміштің қабірі 1235 жылы салынған және Нью-Делидің Мехраулидегі Кутб-Минар кешенінің бір бөлігі болып табылады. Орталық камера 9 метрлік шаршы және күмбез болғанын көрсететін скинчтерге ие, бірақ ол кейіннен құлап кеткен. Ақ мәрмәрдан жасалған басты саркофаг камераның ортасындағы биік платформаға орналастырылған. Фасад өрнекті өрнектерімен, кіреберісте де, ішкі қабырғаларда да танымал. Ішкі батыс қабырғасында мәрмәрмен әсемделген дұға нишасы (михраб) және ислам архитектурасына енген үнді мотивтерінің бай үйлесімі бар, мысалы, қоңырау және тізбек, мақпал, лотос, алмаз тәрізді белгілер. Қабірі орналасқан ғимараттың орталық бөлмесі күмбезін жоғалтқан, бірақ семинарияның немесе колледждің көптеген бөлмелері сақталған және қалпына келтірілген. Қабірдің екі жағында өтеулер арқылы байланысқан екі кішкентай бөлме болған. Фергюссон өз кітабында қабірдің батысында жеті бөлме болғанын, олардың екеуінде күмбездер мен терезелер болғанын айтқан. Қабір ғимаратының қалдықтары ғимараттың оңтүстік және батыс жағында ашық аула болғанын, ал солтүстік жақтағы бір бөлме кіреберіс ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Бұл – Үндістанда медресемен қатар тұрған қабірдің алғашқы мысалы.

Басқа ескерткіштер

Қоршаудан батысқа қарай, Мехраули ауылында Адам ханның қабірі орналасқан. Әңгімеге сүйенсек, ол Мадхья-Прадеш штатындағы Манду қаласын басып алғаннан кейін әдемі индус әншісі Рупматиді өлімеге жетеліпті. Мұғұл императоры Жалалуддин Ақбар сыбайлас жемқорлық және саяси келіспеушіліктерге байланысты оған наразы болған кезде, Ақбар оны жеке өзі ұрып, өлтіруін қамтамасыз ету үшін Агра бекінісіндегі террасадан екі рет төңкеріп жіберді. Мераули археологиялық паркінде Балбанның қабірі, Джамали Камали мешіті мен қабірі сияқты бірнеше археологиялық ескерткіштер бар. Аймақта бірнеше моғолдық жазғы сарайлар да бар: Зафар Махал, Хауз-и Шамси көлінің жанындағы Жахаз Махал және суфи қасиетті Құтбұддин Бахтиар Какидің дарғасына жақын орналасқан патшалық қоршаудың ішіндегі Үндістанның кейінгі моғол императорларының қабірлері. Мұнда екі қабірдің арасындағы бос орын, сарга, 1857 жылғы Үндістан көтерілісіне қатысқаннан кейін 1862 жылы Бірманың Рангун қаласында жер аударылып қайтыс болған Үндістанның соңғы моғол императоры Бахадур Шах Зафар үшін арналған. Сонымен қатар, жақын жерде ақ мәрмәрден салынған Моти мешіті тұр.