Кіріспе

Үттар-Прадеш штатындағы қала. Қаланың атауы бұрын осы жерде орналасқан Сикри деген ауылдан шыққан. 1999-2000 жылдар аралығындағы Үндістан археологиялық зерттеулер тобының (ASI) қазбалары Ақбар астанасын салғанға дейін мұнда тұрғын үйлер, храмдар және сауда орталықтары болғандығын көрсетті. Бұл аймақты Сунга әулеті кеңеюінен кейін қоныстандырды. 7-16 ғасырларда, 1527 жылғы Ханва шайқасына дейін Сакарвар раджпуттары басқарды. Шейх Салим Чисштидің ханкаһы осы жерде бұрыннан бар еді. Ақбардың ұлы, Жахангир, 1569 жылы Сикри ауылында сүйікті әйелі Мариам-уз-Заманиден дүниеге келді. Сол жылы Ақбар шейхтың туылын болжағандығының құрметіне діни кешен құрылысын бастады. Жахангирдің екінші туған күнінен кейін, ол мұнда қоршалған қала мен императорлық сарай салуға кірісті. 1573 жылы Гуджараттағы жеңісті жорығынан кейін қала Фатехпур Сикри, яғни "Жеңіс қаласы" деп аталды. 1803 жылы Аграны басып алғаннан кейін, Британ Ост-Индия компаниясы мұнда әкімшілік орталық құрды, ол 1850 жылға дейін сақталды. 1815 жылы Хейстингс маркизі Сикридегі ескерткіштерді жөндеуге бұйрық берді. Мұғал империясының астанасы ретіндегі тарихи маңызы мен көрнекті сәулеті үшін Фатхпур Сикри 1986 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Тарих

Археологиялық деректерге сүйенсек, аймақ суреттелген сұр керамика дәуірінен бері қоныстанған. Тарихшы Сәйед Әли Надим Резавидің айтуынша, аймақ Сунга әулетінің билігінде гүлденген, содан кейін Сикарвар Раджпуттарының билігінде болған. Олар 7-ден 16-ғасырымға дейін, Ханва шайқасына (1527 жыл) дейін аймақты бақылауда ұстаған кезде бекініс салған. Кейіннен аймақ Дели сұлтандығының құрамына кірді, осы кезеңде көптеген мешіттер салынды, олар Халджи әулеті тұсында кеңейді. 1999-2000 жылдары Археологиялық зерттеулер институты (АЗИ) Чабели-Тила жерінде жүргізген қазба жұмыстарын негізге ала отырып, аға журналист Бхану Пратап Сингх, табылған ежелгі бұйымдар, мүсіндер және құрылыстардың барлығы 1000 жылдан астам бұрын жоғалған "мәдени және діни орынға" нұсқайтынын мәлімдеді. "Қазба жұмысынан жүздеген джайни мүсіндері табылды, оның ішінде ғибадатхананың негізіне қойылған күні жазылған тастар да болды. Мүсіндер мың жыл бұрын жасалған, олар – Адинатх, Ришабнатх, Махавир және Якшинилерге арналған", - деді джайни қауымының аға басшысы Сваруп Чандра Джайин. Тарихшы Сугам Ананд Ақбар оны астана еткенге дейін де аймақта адамдар қоныстанған, ғибадатханалар мен сауда орталықтары болғанын дәлелдейді. Ол, Ақбар астанасын салу үшін тау жотасындағы ашық кеңістікті пайдаланғанын айтады. Бірақ Ақбардың астана үшін жерді иемденуінен бұрын, оның ізашарлары Бабур мен Хумаюн Фатехпур Сикридің қалалық жоспарын қайта құруға көп еңбек сіңірген. Ислам сәулетінің маманы, Бари политехникалық университетінің (Италия) Ландшафттық сәулет кафедрасының профессоры Аттилио Петруччоли: "Бабур және оның ұрпақтары Аграның шулы дауылынан және қалың халқынан қашып, Ямунаның сол жағындағы бос жағалауға үздірілмейтін бақтар салуды жоспарлаған", - дейді. Анетт Бевериджтің "Бабурнама" аудармасында Бабур "Шукри" деп оқу үшін "Сикри" деп жазғанын атап көрсеткен. Оның естеліктерінде Бабур Рана Сангханы жеңгеннен кейін "Жеңіс бағы" деп аталатын бақ салғанын айтады. Гүлбадан Бегумның "Хұмаюн Нама" кітабында ол бақта демалу және жазу үшін пайдаланған сегізбұрышты павильон салынғаны туралы жазылған. Жақын жердегі көлдің ортасында үлкен платформа салынған. Хиран Минарынан шамамен бір километр қашықтықтағы жартастың төменгі бөлігінде баоли орналасқан. Бұл, оның жеңісін еске түсіретін ескерткіштің бастапқы орны болған болуы мүмкін. Ақбар 1569 жылға дейін ұлының тууына дейін мұрагерсіз болды, оның ұлы, кейін Жахангир атанған, 1569 жылы Сикри ауылында дүниеге келді. Ақбар, Жахангирдің тууына болжам жасаған Чишти әулиесі Шейх Салимнің құрметіне діни кешен құрылысын бастады. Жахангирдің екінші туған күнінен кейін ол ұлының төзімділігін сынау үшін қабырғалы қала мен император сарайының құрылысын бастады. Шейх Салимнің ханқасында астанасын құру арқылы Ақбар осы танымал суфи орденімен байланысын нығайтып, осы байланыс арқылы өзінің билігіне заңдылық әкелді. Қала 1571 жылы құрылды және бұрын осы жерде орналасқан Сикри ауылының атымен аталады. Буланд Дарваза Гуджараттағы сәтті жорығының құрметіне салынды, сол кезде қала Фатехпур Сикри – "Жеңіс қаласы" деп аталды. Ақбар 1585 жылы Пәнджабқа жорыққа аттанғанда қаланы тастап кетті. Кейін 1610 жылы ол толығымен тасталды. Қаланың тасталу себебі көбінесе сумен жабдықтаудың нашарлауымен байланыстырылады, бірақ Ақбардың қызығушылығының төмендеуі де себеп болуы мүмкін, өйткені ол тек оның қалауы бойынша салынған. Ральф Фитч оны былай сипаттады: "Агра және Фатепур Сикри – екі үлкен қала, олардың екеуі де Лондоннан әлдеқайда үлкен және халыққа толы. Агра мен Фатепурдің арасында 12 миль (кос) қашықтық бар, және барлық жол азық-түлік пен басқа да заттардың нарығымен толы, адамдар қаладағыдай көп". Ақбар қаладан кеткеннен кейін 1601 жылы бір рет келді. Уильям Финч, Ақбардың өлімінен 4-5 жыл өткен соң келгенде, "Барлығы қираған", - деп жазды, "шөл дала сияқты жатыр". 1616-1624 жылдар аралығындағы оба эпидемиясы кезінде 1619 жылы Жахангир үш ай бойы осы жерде тұрды. Мұхаммедшах да біраз уақыт осы жерде тұрып, жөндеу жұмыстарын қайта бастады. Алайда Моғол империясының құлдырауымен ғимараттардың жағдайы нашарлай бастады. 1803 жылы Аграны басып алғаннан кейін британдықтар мұнда әкімшілік орталық құрды, ол 1850 жылға дейін сақталды. 1815 жылы Хейстингс маркизі Сикри мен Сикандрадағы ескерткіштерді жөндеуді тапсырды. Қала 1865-1904 жылдар аралығында муниципалитет болып, кейіннен хабарланған ауданға айналды. 1901 жылы халық саны 7147 адамды құрады.

Демография

2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша, Фатехпур Сикридің жалпы халқы 32 905 адамды құрады, оның ішінде 17 392 ер адам және 15 513 әйел адам болды. 0-ден 6 жасқа дейінгі балалардың саны 5 139 адамды құрады. Фатехпур Сикридегі сауатты адамдардың жалпы саны 17 236 адамды құрады, бұл халықтың 52,4% құрайды, ал ер адамдардың сауаттылығы 60,4%, әйелдердің сауаттылығы 43,4% болды. 7 жастан асқан халықтың тиімді сауаттылық деңгейі 62,1% болды, оның ішінде ер адамдардың сауаттылық деңгейі 71,6%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 51,4% құрады. Арнайы санаттағы және тайпалық құрамындағы халық саны 4 110 және 1 адамды құрады. 2011 жылы Фатехпур Сикриде 4936 шаңырау болды.

Тіл

2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, халықтың 98,81%-ы өзін хинди тілінде сөйлейтін деп атады, ал 1,04%-ы – браджбаша тілінде сөйлейтін деп атады.

Сәулет

Фатхпур Сикри тасты жотада орналасқан, ұзындығы мен ені шамамен бірдей, ал сарай қаласын үш жағынан қабырға қоршап, төртінші жағы көлмен шектеседі. Қала көбінесе осы 40 метрлік жотаның төңірегінде құрылған және пішіні ромбқа ұқсайды. Жердегі құрылыстардың жалпы орналасуы, әсіресе қалаға тән "бақтардың, қызметтердің және нысандардың үздіксіз және тығыз орналасуы" қалалық археологтарды Фатхпур Сикри негізінен оның белгілі тұрғындарына демалыс пен жайлылық сыйлау үшін салынған деген қорытуға жетеледі. Қала неғұрлым берік, әсіресе қызыл құмтастан салынған. Фатхпур Сикри сарайларының архитектуралық тілі мен әшекейлерінде Гуджараттың ықпалы да көрінеді. Қаланың архитектурасы сол кездегі Үндістанда кең таралған индуисттік және мұсылмандық үй архитектурасының ерекшеліктерін көрсетеді. Бұл түпнұсқа кеңістіктердің керемет сақталуы қазіргі археологтарға Моғол сарайының өмірін қайта жаңғыртуға және қаланың патшалық және ақсүйек тұрғындарының әлеуметтік жағдайын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Басқа ғимараттардың ішінде: Таксал (монета соғу орыны), Дафтархана (тіркеме кеңсесі), Кархана (патшалық шеберханасы), Хазана (қазына), Хаммам (түрік моншасы), Дароғаның жатақханасы, жылқы қоралары, керуенсарай, Хакимнің жатақханасы және т.б. кірді.

Көлік

Фәтхпур Сикри Аградан шамамен соқтығып жатыр. Ең жақын әуежай – Агра әуежайы (Керия әуежайы деп те аталады), Фәтхпур Сикриден. Ең жақын теміржол станциясы – Фәтхпур Сикри теміржол станциясы, қала орталығынан шамамен. Агра және көршілес орталықтар автомобиль жолдары арқылы байланыстырылған, онда UPSRTC тұрақты автобус қызметтерін, сондай-ақ туристік автобустар мен таксилерді жүргізеді.

Әдебиетте

Уильям Пурсердің салған суретіне, Футтыпоре Сикри (Фишердің сурет салу бөлмесінің альбомдық жинағы, 1833) суретіне поэтикалық иллюстрациясында Летиция Элизабет Лэндон оның Акбардан тасталып қалуын "өлгендердің кек алуымен" байланыстырады. Вита Саквилл Уэст өзінің "Барлық құмарлық сарқылды" романында Дебора, Леди Слэйн мен Мистер ФицДжордж арасындағы маңызды кездесуді Фатепур Сикриде көрсетеді. Ол тағы да шөл Үнді қаласының террасасында тұрды, қоңыр ландшафтқа қарай қарады, көтеріліп келе жатқан шаңның арасында Аграға соққан жол көрінді. Ол қолын жылы парапетке тіреп, күлдіреуішін ақырындап айналдырды. Ол оны айналдырды, себебі біраз шаршаған еді. Ол және оның қасындағы жас жігіт әлемнен оқшауланғандай болды. Салман Рушдидің "Флоренцияның әйел құдайы" романының бір бөлігі 16 ғасырдағы Фатепур Сикриде өтеді.