Кіріспе

Аң-сезімнің ауысуы (немесе көңілдің ауысуы) бір нүктеге назар аудару сол нүктедегі өңдеудің тиімділігін арттыра отырып, көңіл ресурстарын қажетсіз немесе маңызды емес кіріспен азайтуға кедергі келтіреді. Көңіл аудару ресурстарын ынталандырудан алынған ақпаратты тиімді өңдеуге бөлу үшін назар аударуды ауыстыру қажет. Зерттеулер көрсеткендей, бір нысанға немесе аймаққа көңіл бөлінген кезде, өңдеу тиімдірек жұмыс істейді. Тапсырманы ауыстыру шығындары, тапсырманың орындалуы, назар аударуды ауыстырып, күш салуға байланысты, төмендейді. Керісінше, әр түрлі сезім және жауап әдістері үшін әртүрлі назар ресурстары бар екенін ұсынатын бірнеше ресурстық назар модельдері бар, бұл әртүрлі сезімдерді немесе әртүрлі жауап түрлерін қажет ететін міндеттерді назар аудару мен ауыстыру оңай болуы керек дегенді білдіреді, және ауысу шығындары әртүрлі ресурстарды қамтитын міндеттерге қарағанда ұқсас міндеттер үшін аз болады.

Көңіл көтеру және градиент теориясы

Көңіл аударуды зерттеуде көзге көрінетін көңілдің қалай ауысатынын түсіндіруге тырысатын бір танымал теория - қозғалатын жарық теориясы. Басты идеясы - бұл назар - бұл жылжымалы жарық көзі сияқты, ол көзделген мақсаттарға бағытталған, әр мақсатқа сериялық түрде назар аударады. Ақпараттың көзіне назар аударылған кезде, оны өңдеу тиімдірек жолмен жүреді, назарды белгілі бір нүктеге бағыттап, назардан тыс кез келген ынталандырулардан кірісті тежейді. Алайда, кеңістіктік көңіл ауысқан кезде, назар келесі орынға ауысқан кезде, шын мәнінде, сөндіріледі. Алайда, назар аудару, сонымен қатар, градиент теориясына сәйкес келеді, онда назар аудару ресурстары кеңістіктегі аймаққа назар аудару орнына беріледі, сондықтан назар аудару ресурстары назар аудару орталығында көбірек шоғырланады, содан кейін ынталандыру орталықтан алыстаған сайын азаяды. Бұл теориядағы назар қазіргі және бұрынғы назар аударуды көрсетеді, сондықтан уақыт өте келе назар аудару бірден көп назар аударуды құрауы және ыдырауы мүмкін. Бұл нысананы анықтау уақыты нысананы көрсетуден бұрын назардың қайда бағытталғанына және назарды ауыстыруға қажеттілігіне байланысты болуы мүмкін дегенді білдіреді.

Көңіл аударудың үш кезеңі

Тағы бір әсерлі идея 1990 жылы Познер мен Петерсеннен келді, олар назарын бағдарлауды үш ерекше кезеңге бөлуге болады деп болжады. Олар адамның жаңа жерге бағдарлануы үшін алдымен ол назар аударып отырған жерден аластауы немесе назар аударуы керек деп айтады. Содан кейін адамның назары бір әсерден екінші әсерге ауысады. Соңында, жаңа мақсатқа назар аударылады. Адамның көзінің шағын бөлігі - фовея - ғана заттарды нақты көруге қабілетті. Алайда, бұл жоғары көру өткірлігі, мысалы, сөздерді оқу немесе бет ерекшеліктерін тану сияқты әрекеттерді орындау үшін қажет. Сондықтан, фовеяны қажетті мақсатқа бағыттау үшін көздер үнемі қозғалуы керек. Көздің ашық қозғалысынан бұрын, көздер нысанаға қарай қозғалады, жасырын назар осы жерге ауысады. Алайда, көздің қарауымен, адамның назары бір нәрсеге, бір жерге, тіпті бір ойға ауысатынын естен шығармау керек. Мысалы, адам көлік айдап бара жатқанда, көзін жолға тігеді, бірақ көздері қозғалмаса да, оның назары жолдан ауысып, азық-түлік дүкенінен не сатып алу керектігін ойлайды. Алдымен қараған нәрсеге көздеріңізді тіге аласыз, бірақ назар ауысып кетеді.

Пациенттердегі зерттеулер және зейін ауысуы

Нейрологиялық зерттеулер алғашқыда миы зақымдалған науқастарды зерттеуден басталды. Біріншіден, Познер және басқалар, прогрессивті ядролық параличпен ауыратын адамдарды зерттеді, бұл жағдайда көздің қозғалысын ерікті түрде, әсіресе тік қозғалыстарды жасау қиын. Пациенттердің миының ортаңғы бөлігінде және оған байланысты қабықшалық аймақтарында зақымданулар байқалды. Пациенттер көздерін қозғалта алмаса да, жасырын түрде басқа жаққа назар аудара алды. Алайда, бұл пациенттерде зейінді ауыстырып отыру процесінің баяулауы байқалды, бұл мидың ортаңғы бөлігі мен қабықша аймақтары жасырын зейінді ауыстырып отырумен байланысты болуы керектігін көрсетеді. Бұған қоса, алдыңғы зерттеулер жасырын көңіл аударудың тері жамбас жағындағы белсенділікпен байланысты екенін көрсетті. Екінші жағынан, зерттеулер жасырын ауысулармен салыстырғанда, ашық ауысулар үшін белсендірілген ми аймақтарының айырмашылығын көрсетеді. Бұрынғы зерттеулер жоғары жақтағы колликулдың көздің қозғалысымен немесе назарын басқа жаққа аударумен байланысты екенін көрсеткен. Сонымен қатар, мидың ортаңғы бөлігі тек көз қозғалысы кезінде белсендіріледі.

Нейрологиялық үсті-үстіне жабысу ашық және жасырын назар аудару үшін

Познердің зерттеулерін қарастырғаннан кейін, жасырын және ашық көңіл аудару әртүрлі нейрондық механизмдерді пайдаланады деген тұжырымға келу қисынды болып көрінсе де, басқа да зерттеулер көп ұзамай бір-бірімен жақындасуын көрсетті. Көптеген зерттеулер алғы қабырғаның белсенділігін көрсетті, ол орталыққа дейінгі сулькуста, париэтальді қабырғада, атап айтқанда, интрапариэтальді сулькуста және жақтаудағы омыртқалық қабырғада ашық және жасырын көңіл аударуларда шоғырландырылған. Бұл - зейіннің premotor теориясын растайды. Бұл зерттеулер осы салалар бойынша келісе алады, бірақ олар әрқашан ашық немесе жасырын көңіл аударудың белсенділігін арттыра ма, жоқ па деген мәселеде келіспейді. Функционалдық магниттік-резонанстық томография (fMRI) технологиясын пайдаланып, Корбетта және басқалар ашық және жасырын назар аудару тапсырмалары бір аймақтарда, атап айтқанда, алдыңғы, тегіс және сопақша жасушаларда белсенділікті көрсетті. Сонымен қатар, бұл зерттеуде жасырын көңіл аударудың жасырын көңіл аудару жағдайынан гөрі белсенділік деңгейі жоғары екені айтылды. Алайда, жасырын және ашық жағдайда әртүрлі тапсырмалар қолданылғанын атап өту маңызды. Бір тапсырмада сынақ субьектілердің фовиясына шағылысты, ал екінші тапсырмада сынақ қатысушының шеткі көруінде көрсетілді, бұл нәтижелерді тікелей салыстыруға бола ма деген сұрақ тудырады. Beauchamp және басқалар. жақында осы нәтижелерді екі жағдайда да, сондай-ақ бірнеше ауысымдық жылдамдықтарда бірдей тапсырманы пайдалана отырып зерттеу жүргізу арқылы қайталауға тырысты. Нәтижелер жасырын және ашық көңіл аударудың бірдей жүйке механизмдерін іске асыратындығымен келісті. Алайда, бұл зерттеудің айырмашылығы, бұл назар аударудың ашық ауысуы бұл жүйке аймақтарында үлкен белсенділікті көрсетті, ал бұл бірнеше ауысу жылдамдығында да болды. Бұл зерттеуде тағы да интрапариетальды сулькус, прецентральды сулькус және латеральды омыртқа қабығы сияқты нейрологиялық аймақтар қарастырылған. Көңіл аударудың ауысуы байқалатын бұл белсенділіктің артуы көз қозғалысының қосылуына байланысты. Мидағы нейрондық механизмдер эндогенді және экзогенді назар аудару үшін әртүрлі белсенділік үлгілерін шығарады. Бір түрі визуалды кіріс негізгі визуалды қабықшаға (V1) арналған, бірақ визуалды санаға немесе басқа қабықшалық аймақтарға емес, олар сол немесе оң көздің кіріс алуы бойынша ерекшеленеді, мысалы, сол көзге сол көзге көрсетілген көптеген басқа алмалардың арасында сол көзге көрсетілген алма. Дегенмен, мұндай кіріс, мысалы, сол жақ көз алмасы, сондай-ақ, назарды тым көп және жасырын түрде (одан да, эндогендік мақсаттар арқылы назар аударуды басқару) қатты ұстап алады, бұл V1 экзогендік назар аударуды ауыстырады. Бұл екі көңіл процесінде бөлек аймақтар бар деп ойласа да, бұл аймақтар бір-бірімен өзара әрекеттеседі ме деген сұрақ әлі де бар, бұл мәселе бойынша әлі де зерттеулер қажет.

Ерікті және рефлекстік көңіл үшін жүйке түйісуі

Мидың бірнеше аймақтары назар аударудың ауысуына қатысы бар деген келісім бар сияқты, алайда зерттеулер ерікті және рефлективті назар аударумен айқын болатын жапсарласқан мөлшерге қатысты дәл сондай қорытынды емес. Розен және басқалар. зерттеулер эндогендік және экзогендік көңіл аударудың ауысуы арасында бір-біріне көп сәйкес келетінін анықтады. Екі жағдайда да арқалық және темендік premotor аймақтарында белсенділік байқалады. Алайда, ерікті жағдайда оң дорсолатеральды префронтальды қабықта белсенділік байқалады, ал рефлексивті жағдайда ол байқалмайды. Бұл аймақтың жұмыс жадымен байланысты екені дәлелденгендіктен, бұл жұмыс жадының ерікті түрде іске қосылғанын білдіруі мүмкін. Сонымен қатар, қабық асты жаһандық бөртпелі аймақ тек ерікті жағдайда ғана белсендірілді. Сонымен қатар, екі жағдайда да temporoparietal түйісуде (TPJ) белсенділігі біршама өзгеше болды, ал эндогендік жағдай жақтық, алдыңғы және жоғарғы аймақтарға көбірек таралған. Бұл айырмашылықтар болса да, жалпы алғанда, ерікті және рефлекстік көңіл аударулар үшін көп жапырақтасулар болды. Олардың екеуінде де спиральді передвигатель аймағы, алдыңғы көз өрісі және жоғарғы темендік қабықшада (SPC) белсенділік байқалды, бірақ SPC эндогендік жағдайда көбірек белсенділік көрсетті. Көңіл көтеруді жоғарыдан төменге қарай өңдеу немесе төменнен жоғарыға қарай өңдеу арқылы басқаруға болады. Познердің көңіл бөлу моделі париэтальді қабық арқылы ынталандыруларды ажыратуға, жоғары колликулус арқылы көңіл бөлуді ауыстыруға және пульвинар арқылы жаңа нысананы тартуға қатысатын артқы көңіл бөлу жүйесін қамтиды. Алдыңғы зейін жүйесі ерекше ынталандыруларды анықтауға және моторлық жауаптарды дайындауға қатысады.