Назар аудару: Психологиялық аспектілер мен дискретті ақпаратты қабылдау.

Кіріспе

Психологиялық фокус, қабылдау және дискретті ақпаратты басымдыққа қою – психологиялық назар тұжырымдамасы.

Назар немесе фокус – басқа тітіркендіргіштерден тыс, белгілі бір құбылысқа сананы шоғырландыру. Бұл субъективті немесе объективті дискретті ақпаратқа таңдамалы концентрациялану. Уильям Джеймс (1890) былай деп жазды: «Назар – бұл сананың бірнеше бір уақытта мүмкін болатын нысандардың немесе ойлардың біріне ие болуы. Оның мәні – сананы шоғырландыру, концентрациялану». Назар сондай-ақ шектеулі когнитивтік процессинг ресурстарын бөлу ретінде де сипатталған. Назар, мидің бір секундта өңдей алатын дерек мөлшері тұрғысынан, назарлық «бөтелке мойны» арқылы көрінеді; мысалы, адам көруінде 1 Мбайт/сек көлемді визуалды дерек ағынының 1%-дан азы ғана «бөтелке мойнына» кіре алады, бұл назардан тыс қалған соқырлыққа алып келеді. Назар білім беру, психология, нейробиология, когнитивтік нейробиология және нейропсихология салаларындағы маңызды зерттеу нысаны болып табылады. Белсенді зерттеулердің салаларына назарды тудыратын сенсорлық белгілер мен сигналдардың көзін анықтау, осы сенсорлық белгілер мен сигналдардың сенсорлық нейрондардың реттелу қасиеттеріне тигізетін әсері, сондай-ақ назар мен басқа да мінез-құлық және когнитивтік процестер арасындағы қарым-қатынас (жұмыс жады және психологиялық қадағалау сияқты) кіреді. Психопатология саласындағы бұрынғы зерттеулерді кеңейтетін салыстырмалы түрде жаңа зерттеулер тобы бас миының жарақатымен байланысты диагностикалық симптомдарды және оның назарға тигізетін әсерін зерттейді. Назар мәдениеттер арасында да өзгереді. Назар мен сана арасындағы қарым-қатынас соншалықты күрделі, олар философиялық зерттеуді қажет етеді. Мұндай зерттеулер ежелгі және үнемі өзекті, себебі олар психикалық денсаулық пен сананың бұзылуларын зерттеуден бастап, жасанды интеллектке және оның зерттеу салаларына дейін әсер етуі мүмкін.

Қазіргі заманғы анықтама және зерттеулер

Психология ғылыми пән ретінде қалыптасуға дейін назар философия саласында зерттелді. Осылайша, назар саласындағы көптеген жаңалықтарды философтар жасаған. Психолог Джон Б. Уотсон Хуан Луис Вивесті қазіргі психологияның әкесі деп атайды, себебі ол өзінің "De Anima et Vita" (Жан және өмір) атты кітабында эмпириялық зерттеудің маңыздылығын алғаш рет мойындады. Жады туралы жұмысында Вивес адам қаншалықты көп назар бөлген сайын, соғұрлым жақсы есте сақтайтынын тапты. 1990 жылдарға қарай психологтар назарға қатысты тапсырмаларды бақылап отырып, миды бейнелеу үшін позитрон-эмиссиялық томографияны (ПЭТ) және кейін функционалдық магниттік-резонанстық томографияны (фМРТ) қолдана бастады. Бұл қымбат жабдықтар көбінесе ауруханаларда ғана қолжетімді болғандықтан, психологтар неврологтармен ынтымақтастық орнатуға тырысты. Психолог Майкл Познер (бұрыннан-ақ визуалды селективті назардағы ықпалды жұмысымен танымал) және невролог Маркус Райхле селективті назарды зерттеуде миді бейнелеудің алғашқы зерттеушілері болды. Олардың нәтижелері көп ұзамай нейроғылым қауымдастығының қызығушылығын оятып, ол бұрын маймылдардың миына ғана назар аударған болатын. Осы технологиялық инновациялардың дамуымен нейробиологтар когнитивтік психологияның күрделі эксперименталдық парадигмаларын осы жаңа миді бейнелеу әдістерімен біріктіретін зерттеулерге қызығушылық танытты. Электроэнцефалографияның (ЭЭГ) бұрынғы әдісі когнитивтік психофизиологтар тарапынан селективті назардың негізінде жатқан ми белсенділігін зерттеу үшін ұзақ уақыт қолданылса да, жаңа әдістердің ми ішіндегі нақты локальді белсенділікті өлшеу мүмкіндігі зерттеушілердің кеңірек қауымдастығының жаңа қызығушылығын тудырды. Мұндай нейробейнелеу зерттеулерінің өсуі назарды бақылауға жауапты болып көрінетін фронтопариетальды назар желісін анықтады. Психологиялық конструкцияның анықтамасы оны зерттеуге ғылыми-зерттеу тәсілін құрайды. Ғылыми еңбектерде назар көбінесе осы ұғымдардың анықтамаларының тілдік түсіндірмелеріндегі семантикалық белгісіздіктің деңгейіне байланысты қасақаналық ұғымымен сәйкес келеді және оны алмастырады. Қасақаналық өз кезегінде "ойдың бір нәрсе туралы болу қабілеті: заттарды, қасиеттерді және жағдайларды бейнелеу немесе ұсыну" деп анықталды. Бұл екі психологиялық конструкция (назар және қасақаналық) ұқсас терминдермен анықталған сияқты көрінсе де, олар әртүрлі ұғымдар. Назардың анықтамасын нақтылау үшін осы ұғымның шығу тегін қарастыру және назарды эксперименталдық зерттеу бастаған кезде оған берілген терминнің мағынасын қарастыру дұрыс болар еді. Эксперименталдық тәсіл 16 кездейсоқ таңдалған әріптерден тұратын 4x4 матрицасымен танымал эксперименттерден бастаған деп есептеледі – Вундттың назар теориясын қалыптастырған эксперименталдық парадигма. Вундт эксперименталдық нәтижені түсіндіріп, назардың мағынасын "сана мазмұнының тар аймағын анық қабылдауда жұмыс істейтін психикалық процесс" деп түсіндірді. Бұл эксперименттер назар шегінің физикалық лимиттерін көрсетті, олар матрицаны 1/10 секунд бойы бақылау кезінде 3-6 әріпті құрады. Вундттың назар теориясы осы ұғымның негізгі ерекшелігі – назар белгілі бір уақыт ішінде жүзеге асырылатын белсенді, ерікті процесс екенін болжады. Сондықтан, қасақаналық – бұл психикалық күй ("ойдың бір нәрсе туралы болу қабілеті", тіпті санасыз туындауы мүмкін), назар конструкциясының сипаттамасы динамикалық мағынада түсінілуі керек, яғни сана мазмұнының тар аймағын анық қабылдау қабілеті және осы күйді біраз уақыт сақтау. Назар шегі – бұл қабылдауды қолдану арқылы ниет ауқымын анық түсіну үшін қажетті ең аз уақыт. Осы тұрғыдан алғанда, назарға ғылыми көзқарас осы екі ұғымның (біріншіден, олардың статикалық және динамикалық күйлері арасындағы) айырмашылығын ескергенде ғана маңызды. Әдебиеттегі өсіп келе жатқан зерттеулер назардың элементтер санына және экспозиция ұзақтығына байланысты екенін көрсетеді. Субтизация туралы ондаған жылдық зерттеулер Вундттың адамның назарын бір тапсырмаға шоғырландыру қабілеті туралы тұжырымдарын растады. Назарды зерттеуге арналған Вундттың тәсілінен алынған маңызды тұжырым: назар аудару ауқымы танымдық дамумен байланысты. Ой оқиға туралы көбірек мәліметтерді ұғатын сайын, ол оқиғаның ішінде ақылға қонымды комбинациялардың санын арттырады, оның ерекшеліктерін және ерекшеліктерін жақсырақ түсіну ықтималдығын арттырады. Бірінші кезеңде назар сыртқы визуалды көрініс бойынша біркелді түрде таралады және ақпаратты өңдеу параллель түрде жүзеге асырылады. Екінші кезеңде назар визуалды көріністің нақты бір аймағына шоғырландырылады (яғни, назар аударылады) және өңдеу тізбектелген түрде жүзеге асырылады. Бұл модельдердің әдебиетте алғашқысы – "жарық шоғы" моделі. "Жарық шоғы" термині Уильям Джеймстің жұмысынан шабыттанды, ол назарды фокус, шет және жиекке ие деп сипаттады. Фокус – визуалды көріністен жоғары ажыратымдылықпен ақпаратты алатын аймақ, оның геометриялық ортасы визуалды назардың бағытталған жері. Фокусқа назар жиегі қосады, ол ақпаратты әлдеқайда шикі түрде (яғни, төмен ажыратымдылықпен) алады. Бұл жиек белгілі бір аймаққа дейін созылады, ал кесілуі шет деп аталады. Екінші модель 1986 жылы алғаш рет ұсынылған "зум объективі" моделі. Бұл модель "жарық шоғы" моделінің барлық қасиеттерін мұралайды (яғни, фокус, жиек және шет), бірақ оған өлшемді өзгерту қабілеті қосылған. Бұл өлшемді өзгерту механизмы камерадағы зум объективінен шабыттанды, ал кез келген өлшем өзгерісі өңдеу тиімділігінің арақатынасымен сипатталуы мүмкін. Назардың зум объективін фокус өлшемі мен өңдеу тиімділігі арасындағы кері арақатынас тұрғысынан қарастыруға болады: назар ресурстары шешімді деп есептелгендіктен, фокус көбірек болса, визуалды көріністің осы аймағын өңдеу соғұрлым баяу болады, өйткені бұл шешімді ресурс үлкенірек аумаққа таралады. Назар фокусы визуалды бұрыштың кемінде 1° құрай алады деп есептеледі, бірақ максималды өлшемі әлі анықталған жоқ. 20 ғасырдың соңғы онжылдығында Треизманның 1993 жылғы Ерекшеліктерді Интеграциялау Теориясы (ЭИТ) мен Дункан мен Хамфридің 1989 жылғы назарды қатыстыру теориясы (НҚТ) арасында маңызды пікірталас туды. ЭИТ "объектілер кеңістіктік назар арқылы көріністерден алынады, ол объектілердің ерекшеліктерін таңдайды, ерекшеліктер карталарын құрайды және бірдей жерде табылған осы ерекшеліктерді объектілерді құру үшін біріктіреді" деп мәлімдейді. Треизманның теориясы назардың байланыс мәселесін шешуге көмектесетін екі кезеңдік процеске негізделген. Бұл екі кезең – преаттентивті кезең және фокустық назар кезеңі. Преаттентивті кезең: заттың ерекшеліктерінің (түс, пішін, өлшем) санасыз анықталуы және бөлінуі. Треизман бұл процестің когнитивтік өңдеудің басында болатынын және адамдардың оқиғаның болғанын сезбейтінін, бөліністің бүтіннің бөліктеріне айналуының интуитивті еместігіне байланысты айтады. Дәлелдер преаттентивті фокустардың иллюзорлық қосылыстарға байланысты дәл екенін көрсетеді. Фокустық назар кезеңі: барлық ерекшеліктерді анықтаушыларды біріктіру арқылы барлық бөліктерді бір бүтін ретінде қабылдау. Бұл бұрынғы білім және когнитивтік карталар арқылы мүмкін болады. Егер зат белгілі бір жерде көрілсе және адамдар білетін ерекшеліктері болса, онда бұрынғы білім қабылданған нәрсені түсінуге көмектеседі. Р.М.-нің париеталды бөлігіне зақымдануы, сонымен қатар Балинт синдромы ретінде белгілі, фокустық назардың және қосылудың...

Prior to the founding of psychology as a scientific discipline, attention was studied in the field of philosophy. Thus, many of the discoveries in the field of attention were made by philosophers. Psychologist John B. Watson calls Juan Luis Vives the father of modern psychology because, in his book De Anima et Vita (The Soul and Life), he was the first to recognize the importance of empirical investigation. In his work on memory, Vives found that the more closely one attends to stimuli, the better they will be retained. By the 1990s, psychologists began using positron emission tomography (PET) and later functional magnetic resonance imaging (fMRI) to image the brain while monitoring tasks involving attention. Considering this expensive equipment was generally only available in hospitals, psychologists sought cooperation with neurologists. Psychologist Michael Posner (then already renowned for his influential work on visual selective attention) and neurologist Marcus Raichle pioneered brain imaging studies of selective attention. Their results soon sparked interest from the neuroscience community, which until then had been focused on monkey brains. With the development of these technological innovations, neuroscientists became interested in this type of research that combines sophisticated experimental paradigms from cognitive psychology with these new brain imaging techniques. Although the older technique of electroencephalography (EEG) had long been used to study the brain activity underlying selective attention by cognitive psychophysiologists, the ability of the newer techniques to measure precisely localized activity inside the brain generated renewed interest by a wider community of researchers. A growing body of such neuroimaging research has identified a frontoparietal attention network which appears to be responsible for control of attention. A definition of a psychological construct forms a research approach to its study. In scientific works, attention often coincides and substitutes the notion of intentionality due to the extent of semantic uncertainty in the linguistic explanations of these notions' definitions. Intentionality has in turn been defined as "the power of minds to be about something: to represent or to stand for things, properties and states of affairs". Although these two psychological constructs (attention and intentionality) appear to be defined by similar terms, they are different notions. To clarify the definition of attention, it would be correct to consider the origin of this notion to review the meaning of the term given to it when the experimental study on attention was initiated. It is thought that the experimental approach began with famous experiments with a 4 x 4 matrix of sixteen randomly chosen letters – the experimental paradigm that informed Wundt's theory of attention. Wundt interpreted the experimental outcome introducing the meaning of attention as "that psychical process, which is operative in the clear perception of the narrow region of the content of consciousness." These experiments showed the physical limits of attention threshold, which were 3 6 letters observing the matrix during 1/10 s of their exposition. Wundt's theory of attention postulated one of the main features of this notion that attention is an active, voluntary process realized during a certain time. Therefore, while intentionality is a mental state (“the power of the mind to be about something”, arising even unconsciously), the description of the construct of attention should be understood in the dynamical sense as the ability to elevate the clear perception of the narrow region of the content of consciousness and to keep in mind this state for a time. The attention threshold would be the period of minimum time needed for employing perception to clearly apprehend the scope of intention. From this perspective, a scientific approach to attention is relevant when it considers the difference between these two concepts (first of all, between their statical and dynamical statuses). The growing body of literature shows empirical evidence that attention is conditioned by the number of elements and the duration of exposition. Decades of research on subitizing have supported Wundt's findings about the limits of a human ability to concentrate awareness on a task. A significant inference from the Wundtian approach to the study of attention: the scope of attention is related to cognitive development. As the mind grasps more details about an event, it also increases the number of reasonable combinations within that event, enhancing the probability of better understanding its features and particularity. In the first stage, attention is distributed uniformly over the external visual scene and processing of information is performed in parallel. In the second stage, attention is concentrated to a specific area of the visual scene (i. e., it is focused), and processing is performed in a serial fashion. The first of these models to appear in the literature is the spotlight model. The term "spotlight" was inspired by the work of William James, who described attention as having a focus, a margin, and a fringe. The focus is an area that extracts information from the visual scene with a high resolution, the geometric center of which being where visual attention is directed. Surrounding the focus is the fringe of attention, which extracts information in a much more crude fashion (i. e., low resolution). This fringe extends out to a specified area, and the cut off is called the margin. The second model is called the zoom lens model and was first introduced in 1986. This model inherits all properties of the spotlight model (i. e., the focus, the fringe, and the margin), but it has the added property of changing in size. This size change mechanism was inspired by the zoom lens one might find on a camera, and any change in size can be described by a trade off in the efficiency of processing. The zoom lens of attention can be described in terms of an inverse trade off between the size of focus and the efficiency of processing: because attention resources are assumed to be fixed, then it follows that the larger the focus is, the slower processing will be of that region of the visual scene, since this fixed resource will be distributed over a larger area. It is thought that the focus of attention can subtend a minimum of 1° of visual angle, however the maximum size has not yet been determined. A significant debate emerged in the last decade of the 20th century in which Treisman's 1993 Feature Integration Theory (FIT) was compared to Duncan and Humphrey's 1989 attentional engagement theory (AET). FIT posits that "objects are retrieved from scenes by means of selective spatial attention that picks out objects' features, forms feature maps, and integrates those features that are found at the same location into forming objects." Treismans's theory is based on a two stage process to help solve the binding problem of attention. These two stages are the preattentive stage and the focused attention stage. Preattentive Stage: The unconscious detection and separation of features of an item (color, shape, size). Treisman suggests that this happens early in cognitive processing and that individuals are not aware of the occurrence due to the counter intuitiveness of separating a whole into its part. Evidence shows that preattentive focuses are accurate due to illusory conjunctions. Focused Attention Stage: The combining of all feature identifiers to perceive all parts as one whole. This is possible through prior knowledge and cognitive mapping. When an item is seen within a known location and has features that people have knowledge of, then prior knowledge will help bring features all together to make sense of what is perceived. The case of R. M's damage to his parietal lobe, also known as Balint's syndrome, shows the incorporation of focused attention and combination of features in the role of attention. Through sequencing these steps, parallel and serial search is better exhibited through the formation of conjunctions of objects. Conjunctive searches, according to Treismans, are done through both stages in order to create selective and focused attention on an object, though Duncan and Humphrey would disagree. Duncan and Humphrey's AET understanding of attention maintained that "there is an initial pre attentive parallel phase of perceptual segmentation and analysis that encompasses all of the visual items present in a scene. At this phase, descriptions of the objects in a visual scene are generated into structural units; the outcome of this parallel phase is a multiple spatial scale structured representation. Selective attention intervenes after this stage to select information that will be entered into visual short term memory." The product of the combined research of Vygotsky and Luria have determined a large part of the contemporary understanding and definition of attention as it is understood at the start of the 21st century.

Ашық және жасырын бағдарлау

Көңіл бөлiну "ашық" және "жасырын" бағыттауға бөлiнуi мүмкiн. Ашық бағыттау – көздi сол бағытта бұру арқылы басқа нәрселерге қарағанда бiр нәрсеге немесе орынға таңдамалы түрде назар аудару әрекетi. Ашық бағыттау көз қозғалысы арқылы тiкелей байқалады. Көздің ашық қозғалыстары жиi кездесетiнiмен, екі түрлi көз қозғалысын ажыратуға болады: рефлекстiк және бақыланатын. Рефлекстiк қозғалыстар мидың ортаңғы бөлiгiнiң жоғарғы түйiнi арқылы басқарылады. Бұл қозғалыстар жылдам және кенеттен пайда болған стимулдармен белсендiрiледi. Ал бақыланатын көз қозғалыстары алдыңғы ми бөлігінің аймақтары арқылы басқарылады. Бұл қозғалыстар баяу және ерiктi болады. Жасырын бағыттау – көздi қозғалтпай, назарды басқа жаққа аудару. Қарапайым айтқанда, бұл көздің ашық қозғалысына байланысты емес, назардың өзгеруi. Жасырын бағыттау белгiлi бiр заттарға немесе орындарға назар аудару арқылы қабылдау процестерiнiң нәтижесiне әсер ету мүмкiндiгiне ие (мысалы, V4 нейронының белсендiлiгi, оның қабылдау өрiсi назар аударған стимулда орналасқан болса, жасырын назар арқылы күшейтiледi), бiрақ сезiм мүшелерi өңдейтiн ақпаратқа әсер етпейдi. Зерттеушiлер ақпаратты таңдаудағы жасырын назардың рөлiн зерттеу үшiн "сүзiлу" тапсырмаларын жиi пайдаланады. Бұл тапсырмалар қатысушылардан бiрнеше стимулды байқауды, бiрақ тек бiреуiне ғана назар аударуды қажет етедi. Қазiргi көзқарас бойынша, жасырын көру – қызықты орындарды жылдам iздеу үшiн қолданылатын механизм. Жасырын назардың бұл өзгерiсi көз қозғалысының схемасымен байланысты, ол сол орынға баяу сакадты орнатады. Ашық және жасырын бағыттау механизмдерi бұрын ойлағандай бөлек және тәуелсiз басқарылмайтынын көрсететiн зерттеулер бар. Жасырын бағыттауды басқаратын орталық механизмдер, мысалы, тоқпандық бөлік, сондай-ақ ашық бағыттауға қатысатын ми қабығының астындағы орталықтардан сигнал алады. Мысалы, егер адамдар оң жақ бұрыштағы көру өрiсiне назар аударса, сол бағыттағы көз қозғалысын белсендi түрде тоқтату қажет болуы мүмкiн. Жасырын назар "көздің айқын қозғалысын жоспарлау" процестерiнiң бар екендiгiн көрсетедi. Алайда, бұл N2 "жасырын назарды бөлудiң нейрондық өлшемi, ол көз қозғалысынан бұрын бола бермейдi" деген негiзде сұрақ тудырады. Бiрақ зерттеушiлер "көрсетiлген назардың алдында жасырын назардың қандай да бiр өзгерiсiн толығымен жоққа шығару мүмкiн емес" деп мойындайды.

Attention may be differentiated into "overt" versus "covert" orienting. Overt orienting is the act of selectively attending to an item or location over others by moving the eyes to point in that direction. Overt orienting can be directly observed in the form of eye movements. Although overt eye movements are quite common, there is a distinction that can be made between two types of eye movements; reflexive and controlled. Reflexive movements are commanded by the superior colliculus of the midbrain. These movements are fast and are activated by the sudden appearance of stimuli. In contrast, controlled eye movements are commanded by areas in the frontal lobe. These movements are slow and voluntary. Covert orienting is the act of mentally shifting one's focus without moving one's eyes. Simply, it is changes in attention that are not attributable to overt eye movements. Covert orienting has the potential to affect the output of perceptual processes by governing attention to particular items or locations (for example, the activity of a V4 neuron whose receptive field lies on an attended stimuli will be enhanced by covert attention) but does not influence the information that is processed by the senses. Researchers often use "filtering" tasks to study the role of covert attention of selecting information. These tasks often require participants to observe a number of stimuli, but attend to only one. The current view is that visual covert attention is a mechanism for quickly scanning the field of view for interesting locations. This shift in covert attention is linked to eye movement circuitry that sets up a slower saccade to that location. There are studies that suggest the mechanisms of overt and covert orienting may not be controlled separately and independently as previously believed. Central mechanisms that may control covert orienting, such as the parietal lobe, also receive input from subcortical centres involved in overt orienting. For example, if individuals attend to the right hand corner field of view, movement of the eyes in that direction may have to be actively suppressed. Covert attention has been argued to reflect the existence of processes "programming explicit ocular movement". However, this has been questioned on the grounds that N2, "a neural measure of covert attentional allocation—does not always precede eye movements". However, the researchers acknowledge, "it may be impossible to definitively rule out the possibility that some kind of shift of covert attention precedes every shift of overt attention".

Өңдеу жүктемесінің әсері

Селективті назарға қатысты "өте ықпалды" теория – қабылдау жүктемесі теориясы, ол назарға әсер ететін екі механизм бар екенін көрсетеді: когнитивтік және перцептивтік. Перцептивтік механизм субъектінің тапсырмамен байланысты және байланыссыз стимулдарды қабылдау немесе елемеу қабілетін қарастырады. Зерттеулер көрсеткендей, көптеген стимулдар болғанда (әсіресе олар тапсырмамен байланысты болса), тапсырмамен байланыссыз стимулдарды елемеу оңайырақ, бірақ стимулдар аз болса, ми маңызды емес стимулдарды да, маңыздыларын да қабылдайды. Когнитивтік механизм стимулдарды нақты өңдеуге қатысты. Осыған қатысты жүргізілген зерттеулер стимулдарды өңдеу қабілетінің жасқа байланысты төмендейтінін көрсетті, яғни жас адамдар көбірек стимулдарды қабылдап, толыққанды өңдей алады, бірақ маңызды да, маңызсыз да ақпаратты өңдеуі мүмкін, ал егде жастағы адамдар аз стимулдарды өңдей алады, бірақ көбінесе тек маңызды ақпаратты ғана өңдейді. Кейбір адамдар бірнеше стимулды өңдей алады, мысалы, жаттығудан өткен Морзе коды операторлары мағыналы әңгіме жүргізе отырып, хабарламаның 100% көшірмесін шығара алады. Бұл Морзе кодын қабылдау/анықтау/транскрипциялау дағдысын "артық үйрену" нәтижесінде пайда болатын рефлекстік жауапқа негізделеді, сондықтан ол ерекше назар қажет етпейтін автономды функция болып табылады. Мидың осы артық жаттығуы "дағдыны 100% дәлдікпен меңгеру" арқылы жүзеге асады, бұл іс-әрекеттің автоматтандырылуына мүмкіндік береді, ал ми басқа да іс-әрекеттерді бір уақытта өңдеуге болады. Қабылдау жүктемесі теориясының басты рөліне сүйене отырып, оның функционалдығына қатысты болжамдар назар ресурстарының шектеулі екенін көрсетеді, бұл барлық назар ресурстарын пайдалану қажеттігін білдіреді. Алайда, бұл көрсеткіш дәлдік пен реакция уақытымен (RT) байланыстырылғанда төмендейді. Бұл шектеу нәтижелерді алу үшін әдебиетті өлшеу кезінде туындайды. Бұл когнитивтік және перцептивтік назарға әсер етеді, себебі уақыттық және кеңістіктік назардың таралуын өлшеу жеткіліксіз. Тек тапсырманы орындаудың тиімділігіне және оған жұмсалатын уақытқа ғана назар аударылады, бұл жалпы когнитивтік талдауға артық мән беруге әкеледі, яғни стимулдарды қабылдау арқылы бірнеше стимулды өңдеу қабілетіне.

A "hugely influential" theory regarding selective attention is the perceptual load theory, which states that there are two mechanisms that affect attention: cognitive and perceptual. The perceptual mechanism considers the subject's ability to perceive or ignore stimuli, both task related and non task related. Studies show that if there are many stimuli present (especially if they are task related), it is much easier to ignore the non task related stimuli, but if there are few stimuli the mind will perceive the irrelevant stimuli as well as the relevant. The cognitive mechanism refers to the actual processing of the stimuli. Studies regarding this showed that the ability to process stimuli decreased with age, meaning that younger people were able to perceive more stimuli and fully process them, but were likely to process both relevant and irrelevant information, while older people could process fewer stimuli, but usually processed only relevant information. Some people can process multiple stimuli, e. g. trained Morse code operators have been able to copy 100% of a message while carrying on a meaningful conversation. This relies on the reflexive response due to "overlearning" the skill of morse code reception/detection/transcription so that it is an autonomous function requiring no specific attention to perform. This overtraining of the brain comes as the "practice of a skill [surpasses] 100% accuracy," allowing the activity to become autonomic, while your mind has room to process other actions simultaneously. Based on the primary role of the perceptual load theory, assumptions regarding its functionality surrounding that attentional resources are that of limited capacity which signify the need for all of the attentional resources to be used. This performance, however, is halted when put hand in hand with accuracy and reaction time (RT). This limitation arises through the measurement of literature when obtaining outcomes for scores. This affects both cognitive and perceptual attention because there is a lack of measurement surrounding distributions of temporal and spatial attention. Only a concentrated amount of attention on how effective one is completing the task and how long they take is being analyzed making a more redundant analysis on overall cognition of being able to process multiple stimuli through perception.

Клиникалық модель

Көңілді сыртқы ақпаратты сүзгілеп немесе елемеу кезінде танымдық ресурстарды ақпаратқа тұрақты бағыттау деп сипаттауға болады. Көңіл – бұл өте негізгі функция, ол көбінесе барлық басқа неврологиялық/танымдық функциялардың алғы шарты болып табылады. Көбінесе клиникалық модельдер зерттеу модельдерінен өзгеше болады. Әртүрлі неврологиялық патологиясы бар пациенттерде назарды бағалау үшін ең көп қолданылатын модельдердің бірі – Сольберг пен Матердің моделі. Бұл иерархиялық модель комадан кейін ми зақымдалған науқастардың назар процестерін қалпына келтіруге негізделген. Модельде күрделілігі артатын бес түрлі іс-әрекет сипатталған, бұл іс-әрекеттер науқастардың қалпына келу процесінің барысында орындай алатын іс-әрекеттермен байланысты. Назарды шоғырландыру: Нақты сезімталдық стимулдарына дискретті жауап беру қабілеті. Ұзаққа созылған назар (күзеттілік және шоғырлану): Үздіксіз және қайталанатын іс-әрекет кезінде тұрақты мінез-құлық реакциясын сақтау қабілеті. Таңдау назары: Алаңдатушы немесе бәсекелес стимулдарға қарамастан, мінез-құлық немесе танымдық жиынтықты сақтау қабілеті. Сондықтан ол "ауруға шалынбау" ұғымын қамтиды. Көзді ауыстыру: Адамның ақыл-ой икемділігі, ол назарды басқа нәрсеге ауыстыруға және әртүрлі танымдық талаптарды талап ететін тапсырмалар арасында өтуге мүмкіндік береді. Бөлінген назар: Бұл бірнеше тапсырмаға немесе тапсырма талаптарына бір мезгілде жауап беру қабілетін білдіреді. Бұл модель әртүрлі патологияларда назарды бағалауда өте пайдалы екені дәлелденді, күнделікті қиындықтармен тығыз байланысты және әсіресе назар процесін жаттықтыру сияқты стимуляциялау бағдарламаларын жобалауда көмектеседі – бұл сол авторлардың неврологиялық пациенттерге арналған оңалту бағдарламасы.

Көңіл түрлеріне арналған басқа сипаттама

Саналылық: Саналылық – назардың клиникалық моделі ретінде қарастырылған. Саналылық тәжірибелері – назар функцияларын дамытуға баса назар аударатын клиникалық араласулар. Сергек назар: Ұзақ уақыт бойы қоздырмайтын немесе қызығушылық тудырмайтын стимулға немесе жалықтыратын тапсырмаға назар аудару, қоздыратын және қызықты стимулдар мен тапсырмаларға қарағанда әлдеқайда қиын, және бұл үшін "сергек назар" деп аталатын назардың ерекше түрі қажет. Осылайша, сергек назар – бұл біздің назарымызды басқа стимулдарға немесе тапсырмаларға аудармау үшін, әдетте жеткіліксіз қызығушылық тудыратын стимулға немесе тапсырмаға ұзақ уақыт бойы назар аудару қабілеті.

Мәдениеттің өзгеруі

Балалар өз отбасыларының, қауымдастықтарының және олар қатысатын мекемелердің мәдени дәстүрлеріне байланысты назар аударудың белгілі бір үлгілерін дамытады. 1955 жылы Жюль Генри көптеген түрлі көздерден келетін сигналдарға сезімталдықта қоғамдық айырмашылықтар бар екенін айтты, бұл бір уақытта назардың бірнеше деңгейін қажет етеді. Ол бұл пікірін балалардың күрделі әлеуметтік ортаға қатысы бар, көптеген қарым-қатынастарда болатын қауымдастықтарды этнографиялық тұрғыдан зерттеулермен байланыстырды. Бір мезгілде назар аударудың бір мысалы – бірнеше іс-әрекетке үзіліссіз назар аудару. Бір мезгілде назар аудару стратегияларымен байланысты тағы бір мәдени амал – топ ішіндегі үйлесімділік. Сан-Педродағы кішкентай балалар мен оларды күтушілер жиі өздерінің іс-әрекеттерін топ мүшелерімен екі жақты емес, көпжақты қарым-қатынастарда үйлестіреді. және бейне мазмұнын жіктеудегі мағыздық маңызы. Мұндай жіктеу жұмыстарына кеңістіктік және уақыттық назар да енгізілген. Жалпы айтқанда, статикалық суреттердегі төменнен жоғарыға қарайғы айқындықты имитациялайтын екі модель бар. Олардың бірі кеңістіктік контрастты талдауға негізделген. Мысалы, орталықтан шетке қарайғы механизм масштаб бойынша айқындықты анықтау үшін, болжамды нейрондық механизмге сүйене отырып қолданылды. Сондай-ақ, кейбір визуалды ақпарат белгілі бір фондық жағдайда өзінен-өзі айқын болады және бұл міндетке тәуелсіз деп есептеледі. Бұл модель айқындықты анықтаудың эталоны ретінде орнықты және әдебиетте салыстыру үшін жиі қолданылады; Бұл әдіс SR деп аталды. Содан кейін PQFT әдісі де енгізілді. SR және PQFT екеуі де тек фазалық ақпаратты пайдаланады. Нейрондық абстракция пирамидасы – иерархиялық рекурсивті конволюциялық модель, ол суреттерді қайталап түсіндіру үшін төменнен жоғарыға және жоғарыдан төменге қарайғы ақпарат ағынын қамтиды.

Гемопространстволық елеусіздігі

Гемипространдық назарсыздану, сондай-ақ бір жақты назарсыздану деп те аталады, көбінесе адамдардың миының оң жарты шары зақымданған кезде пайда болады. Бұл зақымдану көбінесе адамның денесінің сол жағына немесе тіпті көрінетін нысанның сол жағына назар бөлмеуге бейімділікке әкеледі. Мидың сол жағындағы (сол жарты шар) зақымдану сирек жағдайда адамның айналасындағы ортадағы денесінің немесе нысанның оң жағына елеусіздікке ұшыратады. Дегенмен, кеңістіктік назарсызданудың әсері қандай ми аймағы зақымданғандығына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Әртүрлі нейрондық субстраттардың зақымдануы назарсызданудың әртүрлі түрлеріне әкелуі мүмкін. Назар бұзушылықтары (латералдану және латералданусыз) да симптомдар мен әсерлерге үлес қосуы мүмкін. Жаңа технологиялар көбірек ақпаратты ұсынды, соның салдарынан мидың маңдай, париеталдық, уақыттық және қабық асты аймақтарын қамтитын кең, тараған желісі назарсызданумен байланысты екені анықталды. Бұл желі басқа зерттеулермен де байланысты болуы мүмкін; дорсальды назар желісі кеңістіктік бағдарлаумен байланысты. Бұл желіге зақым келтіру оң жаққа немесе оң жақтағы нысанға назар аударғанда пациенттердің сол жағын елемеуіне әкелуі мүмкін. Басқаларға назар аударудан айырмашылығы, басқа зерттеулер өзіне қатысты ақпарат, мысалы, бет және есім автоматты түрде назар аударатынын және басқа байланысты ақпаратпен салыстырғанда артықшылықпен өңделетінін көрсетті. Басқаларға назар аудару мен өзіне назар аудару арасындағы осы қарама-қайшылықтарда әлеуметтік назар екі полюстік күйде жұмыс істейтінін ұсынатын жақындағы пікір мақаласы жарияланды: бір шетінде адам өзіне назар аударуға бейімді және өзіне қатысты ақпаратты басқалардан жоғары қояды, ал екінші шетінде назар басқа адамдарға олардың ниеттерін және тілектерін түсіну үшін бөлінеді. Өзіне назар аудару және басқаларға назар аудару әлеуметтік назардың екі шетін белгілейді. Белгілі бір мінез-құлық контексінде осы екі полюстің негізіндегі механизмдер өзара әрекеттесіп, бір-бірімен бәсекелесіп, біздің мінез-құлығымызды басқаратын әлеуметтік назардың маңызды картасын анықтау үшін жұмыс істей алады. Назар процесіне бөгет жасайтын тағы бір фактор – жеткілікті емес ұйқы. Ұйқының жетіспеушілігі танымдық қабілеттерді, әсіресе бөлінген назардағы өнімділікті нашарлатады. Бөлінген назар циркадтық процестермен байланысты болуы мүмкін.

Hemispatial neglect, also called unilateral neglect, often occurs when people have damage to the right hemisphere of their brain. This damage often leads to a tendency to ignore the left side of one's body or even the left side of an object that can be seen. Damage to the left side of the brain (the left hemisphere) rarely yields significant neglect of the right side of the body or object in the person's local environments. The effects of spatial neglect, however, may vary and differ depending on what area of the brain was damaged. Damage to different neural substrates can result in different types of neglect. Attention disorders (lateralized and nonlaterized) may also contribute to the symptoms and effects. New technology has yielded more information, such that there is a large, distributed network of frontal, parietal, temporal, and subcortical brain areas that have been tied to neglect. This network can be related to other research as well; the dorsal attention network is tied to spatial orienting. The effect of damage to this network may result in patients neglecting their left side when distracted about their right side or an object on their right side. In contrast to attending to others, a different line of researches has shown that self related information such as own face and name automatically captures attention and is preferentially processed comparing to other related information. These contrasting effects between attending to others and attending to self prompt a synthetic view in a recent Opinion article proposing that social attention operates at two polarizing states: In one extreme, individual tends to attend to the self and prioritize self related information over others', and, in the other extreme, attention is allocated to other individuals to infer their intentions and desires. Attending to self and attending to others mark the two ends of an otherwise continuum spectrum of social attention. For a given behavioral context, the mechanisms underlying these two polarities might interact and compete with each other in order to determine a saliency map of social attention that guides our behaviors. Another distracting factor to attention processes is insufficient sleep. Sleep deprivation is found to impair cognition, specifically performance in divided attention. Divided attention is possibly linked with the circadian processes.

Қатыспау

Көңілсіз соқырлық 1998 жылы Арин Мак пен Ирвик Рокпен алғаш рет таныстырылды. Олардың зерттеулері көрсеткендей, адамдар нақты бір нәрсеге назар аударғанда, олар басқа да айқын көрінетін нәрселерді байқамай қалуы мүмкін. Бұл жерде нақты соқырлық болмаса да, соқырлықтың себебі назар аудару арқасындағы қабылдау жүктемесі болып табылады. Мак пен Рок жүргізген эксперимент негізінде Ула Финч пен Нилли Лави қатысушыларды қабылдау тапсырмасымен сынады. Олар 5 рет бір қолы екіншісінен ұзын крестті көрсетті. Алтыншы ретте экранның жоғарғы сол жағына ақ шаршы қосылды. Нәтижелерге сәйкес, 10 қатысушының тек 2-сі (20%) ғана шаршыны көрген. Бұл кресттің қолдарының ұзындығына көбірек назар аударғанда, қарапайым көзге көрінетін затты мүлдем жіберіп алу мүмкіндігі артады дегенді көрсетеді. Өзгеріс соқырлығын алғаш рет 1997 жылы Ренсинк және оның әріптестері зерттеді. Олардың зерттеулері көрсеткендей, адамдар бір нәрсеге тым қатты назар аударғандықтан немесе жалпы назарсызданудан кейін бір көріністен екіншісіне өтетін өзгерістерді анықтауда қиындық көреді. Ренсинк бұл құбылысты сурет көрсету арқылы сынады, содан кейін бос экран, содан кейін сол сурет, бірақ бір элементі жоқ. Нәтижелер көрсеткендей, қатысушылардың айырмашылықты байқауы үшін суреттерді бірнеше рет алмастыру қажет болды. Бұл идея үздіксіздік қателері бар фильмдерде жақсы бейнеленген. Көптеген адамдар өзгерістерді байқамайды, бірақ шындығында бұл өзгерістер маңызды болуы мүмкін.

Философиялық кезең

Психолог Дэниел Берлин назар аударуды алғаш рет философ Николас Малебранштің "Ақиқатты іздеу" еңбегінде кеңінен қарастырды. "Малебранш біз идеяларға, яғни сыртқы әлемнің ойдағы бейнелеріне қол жеткізе аламыз, бірақ әлемнің өзіне тікелей қол жеткізе алмаймыз деп санайды". Әйтпесе, біз осы идеяларды шатастырып аламыз. Малебранш "Ақиқатты іздеу" еңбегінде былай деп жазады: "Көп жағдайда түсінік тек шатасқан және толық емес сезімдерді қабылдайды, сондықтан бұл біздің қателерге себеп болады. Сондықтан, сезімдеріміздің шатасқан және толық емес болуына жол бермеудің амалын іздеу қажет. Ал, барлығына мәлім болғандай, оларды айқын және анық ететін нәрсе назар аудару болғандықтан, біз назар аударудың жолдарын табуға тырысуымыз керек". Малебранштің пікірінше, назар аудару түсіну үшін және ойларды ұйымдастыру үшін өте маңызды. Философ Готфрид Вильгельм Лейбниц осы философиялық назарға аперцепция ұғымын енгізді. Аперцепция – "жаңа тәжірибе жеке тұлғаның бұрынғы тәжірибесінің қалдықтарымен біріктіріліп, жаңа тұтастық құру үшін өзгеруі процесі". Аперцепция – қабылданып алынған оқиғаның саналы оқиғаға айналуы үшін қажет. Лейбниц экзогендік бағдарлау деп аталатын назардың рефлексивті, еріксіз көзқарасын атап көрсетті. Дегенмен, ерікті және бағытталған назар – эндогендік бағдарлау да бар. Философ Иоганн Фридрих Гербарт Лейбництің аперцепция туралы көзқарасымен келісті, бірақ жаңа тәжірибелердің бұрыннан бар тәжірибелермен байланысты болуы керек екенін түсіндірді. Гербарт сондай-ақ психологияны зерттеуде математикалық модельдеуді қолданудың маңыздылығын алғаш атап көрсеткен адам болды.