Кіріспе

Террапсидтер клады Терриодонттар (клад Theriodontia) - орта перм кезеңінде пайда болған терапсидтердің негізгі тобы. Оған горгонопсиандар мен эвтериодонттар, сонымен қатар терроцефалиандар мен цинодонттар кіреді.

Атау беру

1876 жылы Ричард Оуэн Theriodontia деп атаған, оны Cynodontia және Gomphodontia деп бөлді. Қазіргі кладтық тұжырымдаманы Джеймс Аллен Хопсон ойлап тапты. Оның жүйесінде Theriodontia екі негізгі топқа бөлінеді: Gorgonopsia және Eutheriodontia. Соңғылары - тероцефалиялар мен цинодонтиялар.

Эволюция

Териодонттар Неотерапсидалардағы аналық тобы - аномодонтиямен бір уақытта, шамамен 270 миллион жыл бұрын, Орта Перм дәуірінде пайда болды. Тіпті бұл ертедегі териодонттар да анамодонттар мен диноцефалианнан гөрі сүтқоректілерге көбірек ұқсаған. Ертедегі териодонттар жылы қанды болуы мүмкін. Ертедегі түрлері етқоректі, бірақ бірнеше кейінгі топтар триас кезінде өсімдікқоректі болды. Териодонт жауырықтары басқа терапсидтерге қарағанда сүтқоректілерге көбірек ұқсайды, өйткені олардың тістері үлкен, бұл оларға тиімдірек шайнау қабілетін берді. Сонымен қатар, төменгі жақ сүйекте (жәндіктерде кездесетін) бірнеше басқа сүйектер құлаққа көшіп, теридонттардың жақсы естіп, ауыздарын кеңірек ашуына мүмкіндік берді. Бұл териодтарды синапсидтердің ең табысты тобы етті.

Эутериодонтия

Эутериодонтия - горгонопсиялардан басқа барлық териодонттарды білдіреді (ең "примитивті" топ). Олардың қатарына тероцефалиялар мен цинодонттар кіреді. Цинодонттар сүтқоректілерді де қамтиды. Еутериодонттардың бас сүйектері үлкен, бұлардың миы үлкен және жақ сүйектері жақсарған. Эутериодонт териодонттары - Пермь-Триас дәуіріндегі ірі жойылу оқиғасынан аман қалған екі синапсидтің бірі, екіншісі - дицинодонттар. Тероцефалиандар ет жейтін және шөп жейтін түрлерді қамтиды; екеуі де ерте триас кезеңінен кейін жойылып кетті. Қалған териодонттар, цинодонттар, сондай-ақ Cynognathus сияқты етқоректілерді, сондай-ақ жаңадан дамыған өсімдікқоректілерді (Traversodontidae) қамтыды. Трансверодонтидтер негізінен орташа көлемді және шамалы үлкен болып қала берген (ең үлкен түрлердің ұзындығы екі метрге дейін жеткен), ал етқоректі түрлер Триас дәуірі өскен сайын ұсақтай түсті. Олар "шағын" болды. Триастың соңғы кезеңінде кіші цинодонттар құрамына тритилодонтидтер сияқты кеміргіштер (бәлкім, траверсодонтидтермен байланысты немесе олардың ұрпақтары) және сүтқоректілерге қатысты шағын, шымшық тәрізді тритилодонтидтер кірді. Трителдонтидтер Юра дәуірінде жойылып, тритилодонтидтер Креда дәуірінде өмір сүрді, бірақ олардың туыстары - сүтқоректілер дамуын жалғастырды. Көптеген сүтқоректілер тобы құс емес динозаврларды жойған, сүтқоректілердің әртараптануына және Жер бетінде үстемдік етуге мүмкіндік берген, кредалық-палеогендік жойылу оқиғасынан аман қалуға тырысты.