Гавайя аралдарының алтыншы үлкен аралы - Ланаи

Кіріспе

Алтыншы ірі Гавай аралы Ланай (Lanai, /lɑːˈnaɪ/, /ləˈnaːi/ ləNY, lahNAHee, сондай-ақ /US/lɑːˈnaɪ/, /ləˈnaːi/ lahNY, ləNAHee) – Гавай аралдарының алтыншы ірі және тізбектегі ең кішкентай тұрғындармен қоныстанған арал. Бұрын аралдық ананас плантациясы болғандықтан, ол «Ананас аралы» деп белгілі. Аралдағы ең маңызды елді мекен – Ланаи қаласының шағын қаласы. 2012 жылғы мәліметтерге сәйкес, аралдың 98%-ы Oracle Corporation компаниясының негізін қалаушы және төрағасы Ларри Эллисонға тиесілі, ал қалған 2%-ы Гавайи штатына немесе жеке үй иелеріне қарасты. Ланай – шамамен апостроф пішіндес арал, ең ұзын бағыты бойынша ені 18 миль (29 км). Жер аумағы 364 шаршы километрді құрайды, бұл оны АҚШ-тағы 43-ші ірі арал етеді. Ол Молокаи аралынан солтүстікке қарай Калохи бұғазы арқылы, ал Мауи аралынан шығысқа қарай Ауау бұғазы арқылы бөлінеді. АҚШ Халық санағы бюросы Ланайды Мауи округінің 316-шы санақ учаскесі ретінде анықтайды. 2020 жылғы АҚШ халық санағы бойынша аралдың жалпы халқы 3,367 адамды, ал 2010 жылғы санақ бойынша 3,131 адамды құрады. Спутниктік суреттерде көрініп тұрғандай, аралдың көптеген маңызды нысандарына тек топырақ жолдармен ғана жетуге болады, себебі асфальтталған жолдардың жоқтығынан төрт дөңгелекті көлік қажет. Аралда Ланаи орта және бастауыш мектебі бар, ол балабақшадан бастап 12-сыныпқа дейін барлық оқушыларға білім береді. Сондай-ақ, Ланаи қаласында 24 төсектік Ланаи қауымдық ауруханасы және алғашқы медициналық көмек, стоматологиялық, психикалық денсаулық сақтау және таңдамал мамандандырылған қызметтерді ұсынатын қауымдық денсаулық сақтау орталығы бар. Аралда қозғалыс бағдаршамдары жоқ.

Тарих

Ланаи жазылған тарихқа дейін жақын маңдағы Мауидің бақылауында болған. Алғашқы тұрғындар 15 ғасырда келген болуы мүмкін. Гавай тіліндегі атауының шығу тегі белгісіз, бірақ арал тарихи түрде белгілі бір атпен аталып келген, оны ағылшын тілінде "Каулуаʻауды жаулап алған күні" деп аударуға болады. Бұл эпитет Мауидің ханзадасы туралы аңызға сілтеме жасайды. Арал Akua ino, Каулуаʻау қуып жіберген арбақтар мен гоблиндермен қоршалған деп айтылады, ол аралға бейбітшілік пен тәртіп әкеліп, әкесінің ықыласына ие болды. Мұнда көшіп келген алғашқы адамдар, ең алдымен Мауи мен Молокаиден, жағалау бойында балық аулау ауылдарын құрған болса керек, содан кейін ішкі аймаққа тарады, онда олар құнарлы жанартаулық топырақта таро өсірді. Осы кезеңнің басым бөлігінде Мауи Моиі Ланаиді басқарып, бірақ оның тұрғындарын жалғыз қалдырды. Алайда, белгілі бір уақытта, патша Камехамеха I немесе Каланиопуʻу а Кайамамо олардың көпшілігін басып алып, өлтірді. 1792 жылы халық саны азайып кеткен болуы керек, өйткені сол жылы капитан Джордж Ванкувер өзінің сапары кезінде аралды елемегенін мәлімдеді, өйткені онда тұрғындар немесе ауылдар жоқ еді. Ланаи Гавайидің негізгі сегіз аралы арасында Камехамеханың сүйікті балық аулау орны болған дейді. Гавайиде қант өсіру тарихы Ланаиде басталады, 1802 жылы қытайлық фермер Вонг Це Чун аз мөлшерде қант өндірді. Ол таяқты ұрып-соғу үшін өз қасында алып келген қара тас диірменді пайдаланды. 1854 жылы Иса Мәсіх шіркеуінің бір топ мүшелеріне Палавайдың ахупуаʻасында жалға алу құқығы берілді. 1862 жылы Уолтер М. Гибсон Ланаиге қонысты қайта ұйымдастыру үшін келді. Бір жылдан кейін ол Палавайдың ахупуаʻасын 3000 долларға сатып алды; ол шіркеудің ақшасын пайдаланды, бірақ жерді өз атына берді. Мұны білген шіркеу мүшелері оны қауымнан шығарып салды, бірақ ол әлі де жердің иесін ұстай алды. 1870 жылдары Гибсон, сол кезде аралдағы колонияның басшысы, аралдың жерінің көп бөлігін сатып алды, оны мал шаруашылығы үшін пайдаланды. Алайда 1899 - 1901 жылдары 800-ге жуық жұмысшы, көбінесе жапондықтар, плантацияларда жұмыс істеуге келісімшарт жасасты. Көптеген гавайлықтар бұдан әрі құрғақ емес жел жағалауында өмір сүруді жалғастырды, олар мал шаруашылығы мен балық аулаумен өмір сүруді жалғастырды. 1907 жылы аралдың жартысына жуығы мал шаруашылығын жүргізген Чарльз Гейге тиесілі болды. Шәкәр плантаторы Уильям Г. Ирвиннің қолдауымен Гей қалған жерлерді сатып алуға тырысты. Гавайидің органикалық заңы аумақтық үкіметтің Гейге осындай үлкен жер үлесін сатуды заңсыз деп санайтын болса да, жер алмасу мәмілесі бұл заңды бұзады. Гей бірнеше акр жерді, қазіргі Гонолулу қаласының орталығында, Ланаидегі қалған жерлерге айырбастау үшін тапсырды. 1907 жылы 10 сәуірде жерді беру аяқталды, сол күні Гей Ирвинге 200 000 долларға жерді ипотекаға берді. 1909 жылы Гей ипотека бойынша дефолтқа ұшырады және жерді Ирвинге 1 доллар көлемінде қайтара алатын болжам үшін ресми түрде жеткізді. Осыдан жерді 1 долларға сатып алған деген жалпы аңыз пайда болды, ал жердің нақты құны 200 000 долларды қамтиды. 1921 жылы Чарльз Гей Ланаиде алғашқы ананас өсірді. Халық саны 150-ге дейін төмендеді, олардың көпшілігі аралдың дәстүрлі отбасыларының ұрпақтары болды. Бір жылдан кейін Гавайя ананасы компаниясының (кейіннен Dole Food Company деп аталды) президенті Джеймс Доул аралды сатып алып, оның үлкен бөлігін әлемдегі ең үлкен ананас плантациясына айналдырды. 1959 жылы Гавайи штаты болғаннан кейін Ланаи Мауи округінің бөлігі болды. 1985 жылы Ланаи Дольдің иесі болған Castle & Cooke компаниясын сатып алғаннан кейін Дэвид Х. Мёрдоктың бақылауына өтті. Жоғары еңбек және жер шығындары 1980 жылдары Гавайи ананасының өндірісінің төмендеуіне әкелді, ал Dole 1992 жылы Ланаидегі ананас операцияларын кезең-кезеңмен тоқтатты. 2012 жылдың маусым айында Oracle корпорациясының сол кездегі бас директоры Ларри Эллисон Castle & Cooke компаниясының аралдың 98 пайыз үлесін 300 миллион долларға сатып алды. Қалған 2 пайыз мемлекет пен жеке меншік иелеріне тиесілі, оның ішінде порт пен 3000 тұрғын тұратын жеке үйлер бар. Эллисон аралдың инфрақұрылымын жақсартуға және экологиялық таза ауыл шаруашылығы саласын құруға 500 миллион доллар инвестиция салу ниеті бар екенін мәлімдеді. Эллисон өзінің Four Seasons Resort Lanai-ді қайта жаңарту үшін шамамен 450 миллион доллар жұмсаған, ол 2016 жылдың сәуірінде қайта ашылды. Ол 2020 жылы өзінің басқа курортын да қайта жаңартатын болды және дизельмен жұмыс істейтін коммуналдық активтерді сатып алу арқылы одан әрі жасыл энергия жобаларын жүргізу жоспарларын жариялады, бірақ ол бұл жоспардан бас тартты.

Lanai was under the control of nearby Maui before recorded history. Its first inhabitants may have arrived as late as the 15th century. The Hawaiian language name is of uncertain origin, but the island has historically been called , which can be rendered in English as "day of the conquest of Kauluāʻau". This epithet refers to a legend about a Mauian prince who was banished to Lanai because of his wild pranks at his father's court in Lāhainā. The island was said to be haunted by Akua ino, ghosts and goblins that Kauluāʻau chased away, bringing peace and order to the island and regaining his father's favor as a consequence. The first people to migrate here, most likely from Maui and Molokaʻi, probably established fishing villages along the coast at first, and then spread into the interior, where they raised taro in the fertile volcanic soil. During most of this period, the Mōʻī of Maui had control over Lanai, but generally left its inhabitants alone. However, at some point, King Kamehameha I or Kalaniʻōpuʻu a Kaiamamao invaded and killed many of them. The population must have been decimated by 1792, because in that year Captain George Vancouver reported that he had ignored the island during his voyage because of its apparent lack of inhabitants or villages. Lanai is said to have been Kamehameha's favorite fishing spot among Hawaii's main eight islands. The history of sugar cultivation in Hawaii begins in Lanai, when in 1802 a farmer from China, Wong Tse Chun, produced a small amount there. He used a crude stone mill that he had brought with him to crush the cane. In 1854 a group of members of the Church of Jesus Christ of Latter day Saints were granted a lease in the ahupuaʻa of Pālāwai. In 1862 Walter M. Gibson arrived on Lanai to reorganize the settlement. A year later he bought the ahupuaʻa of Pālāwai for $3000; he used money of the church but titled the land in his own name. When the members of the Church found this out they excommunicated him, but he was still able to retain ownership of the land. By the 1870s, Gibson, then the leader of the colony on the island, had acquired most of the island's land, which he used for ranching. However, between 1899 and 1901 nearly 800 laborers, mostly from Japan, had been contracted to work for the plantations. Many Native Hawaiians continued to live along the less arid windward coast, supporting themselves by ranching and fishing. By 1907, approximately half of the island was owned by cattle rancher Charles Gay. Backed by sugar planter William G. Irwin, Gay worked to acquire the remaining land. While the Hawaiian Organic Act would have made it illegal for the territorial government to sell such a large portion of land to Gay, a land exchange deal circumvented that law. Gay transferred several acres of land of what is now downtown Honolulu in exchange for the rest of the land on Lanai. The transfer was completed on April 10, 1907 and Gay mortgaged the land the very same day to Irwin for $200,000. By 1909, Gay had defaulted on the mortgage and officially conveyed the land to Irwin for a rebuttable presumption of consideration of $1. From this conveyance comes the common myth that the land was bought for a mere $1, when the true cost of the land included the $200,000 mortgage. In 1921, Charles Gay planted the first pineapple plant on Lanai. The population had decreased again to 150 most of whom were the descendants of the traditional families of the island. A year later, James Dole, the president of Hawaiian Pineapple Company (later renamed Dole Food Company), bought the island and developed a large portion of it into the world's largest pineapple plantation. Upon Hawaii statehood in 1959, Lanai became part of the Maui County. In 1985, Lanai passed into the control of David H. Murdock as a result of his purchase of Castle & Cooke, which was then the owner of Dole. High labor and land costs led to a decline in Hawaii pineapple production in the 1980s, and Dole phased out its pineapple operations on Lanai in 1992. In June 2012, Larry Ellison, then CEO of Oracle Corporation, purchased Castle & Cooke's 98 percent share of the island for $300 million. The state and individual homeowners own the remaining 2 percent, which includes the harbor and the private homes where the 3,000 inhabitants live. Ellison stated his intention to invest as much as $500 million to improve the island's infrastructure and create an environmentally friendly agricultural industry. Ellison had spent an estimated $450 million to remodel his Four Seasons Resort Lanai, which reopened in April 2016. He would also remodel his other resort in 2020 and has explained plans for further green energy projects by buying out diesel powered utility assets, though he has since ended this plan.

Аңыздар

Гавай аңыздарына сәйкес, аралды адам жейтін рухтар мекендеген. Ұрпақтар бойы Мауи вождьтары осы адам жейтін рухтарға сенген. Әртүрлі аңыздар бойынша, пайғамбар Ланькаула немесе Мауидің тәртіпсіз ханзадасы Каулуаʻау аралдан рухтарды қуған. Көбірек таралған аңызға сүйенсек, әрекетке құмар Каулуаʻау Мауидегі барлық нан жемісі ағаштарын (ʻulu) жұлып салған. Соңында әкесі Какалаʻанео оны Ланайға жер аударды, ол сол қатал жерде тірі қала алмайды деп ойлады. Бірақ Каулуаʻау рухтарды асып түсіп, аралдан қуды. Вождь Мауиден канал арқылы қарап, ұлының оты жағада әр түн сайын жанып тұрғанын көрді, содан кейін ол батылдығы мен есімімен өтелген ханзаданы қайта әкелу үшін Ланайға каноэ жіберді. Сыйлық ретінде Какалаʻанео Каулуаʻауга аралды басқару құқығын берді және басқа аралдардан көшіп келуді ынталандырды. Ал Каулуаʻау осы уақыт аралығында Ланайдағы барлық нан жемісі ағаштарын жұлып салып, сол аралда олардың тарихи түрде жетіспеуіне себеп болды.

География

Ланайдың ең биік нүктесі – Ланайхале тауы. Бұл аралдың ортасына жақын және Ланаи қаласының шығысына қарай орналасқан белсенді емес жанартау. Ланайхале тауының биіктігі 3366 фут (1026 м). Ланай дәстүрлі түрде 13 саяси бөлімшеге (Ахупуаʻа) бөлініп, екі округке (мокуолоко) топтастырылған: Кона (Қиыр Солтүстік) және Коʻолау (Желді). Ахупуаʻалар төмендегі тізімде сағат тілімен ретімен орналасқан, аралдың солтүстік-батысынан басталатын гектарлардағы бастапқы аумағы көрсетілген. № Ахупуаʻа Аумақ (акр) Аумақ (км²) Халық саны 1 Kaa 19468 78.78 207 2 Paomai 9078 36.74 147 3 Mahana 7973 32.27 1 4 Maunalei 3794 15.35 0 5 Kalulu 6078 24.60 1 6 Kaunolu 7860 31.81 3 7 Palawai 5897 23.86 1 8 Pawili 1930 7.81 0 9 Kaohai 9677 39.16 1 10 Kamao 2751 11.13 2 11 Kealia Aupuni 5897 23.86 2 12 Kealia Kapu 1829 7.40 1 13 Kamoku 8291 33.55 2804 Ланай 90523 366.33 3170

Камокуда халықтың ең үлкен бөлігі тұрады, өйткені Ланай қаласының басым бөлігі осы округке кіреді. Ланай қаласының бір бөлігі Каа және Паомайға дейін созылады. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, қалған ахупуаʻалардың көпшілігінде адам тұрмаған. 2000 жылғы санақ бойынша, Ланай қаласы арал халқының 99 пайызын құрайды (3193 адамның 3164-і). Санақ бойынша белгіленген орын ретінде Ланай қаласы тек статистикалық мақсаттар үшін анықталады, әкімшілік шекаралармен емес. 100 000 жыл бұрын Ланайда болған жанартаудың құлдырауы мегацунамиді тудырып, биіктігі жоғары жерлерді де су басты.

Туризм

Ланайдағы туризм аралдарда ананас және қант қамысы өндірісі тоқтатыла бастағанда көбірек дами бастады. Аралға келетін келушілер саны әлі де салыстырмалы түрде аз, бірақ 2016 жылы шамамен 59 000 адам келуі күтілуде. Гавайи аралдарының арасында тек Молокаи ғана одан да аз келушілерді қабылдайды. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Ланайдағы екі курорттық қонақ үйді Four Seasons Hotels басқарады: Хюлупое жағажайындағы Манеле шығанағындағы Four Seasons Resort Lanai. Ланай қаласындағы Ланай қонақ үйі 1923 жылы Гавай ананас компаниясының Джеймс Доулмен аралдағы ананас өндірісін қадағалайтын басшыларды орналастыру үшін салынған. 1990 жылға дейін ол аралдағы жалғыз қонақ үй болды. Ланайда үш гольф алаңы бар: әр Four Seasons курортында біреу және үшіншісі тегін. Манеледегі "The Challenge" алаңы теңіз жағасында орналасқан және Джек Никлауспен жобаланған. Билл Гейтс "The Challenge at Manele" алаңындағы 12-ші лункада үйленді. "The Experience at Koele" Ланай тауларында орналасқан және Оңтүстік Калифорнияның танымал гольф алаңының сәулетшісі Тед Робинсон Ср, Грег Норманның қатысуымен жобаланған. Кавендиш – 1947 жылы Э. Б. Кавендишпен жобаланған қоғамдық гольф алаңы. Бұл алаң тоғыз лункадан тұрады және Норфолк шыршаларымен қоршалған. Аралдың солтүстік жағалауындағы "Кеме қақтығысы" жағажайы, жағаға жақын жердегі көлік құралының қалдықтарынан аталған. Бұл көлік екінші дүниежүзілік соғыстың бостандық кемесі деп есептеледі, бірақ ол YOG 42, соғыс кезінде салынған бірнеше бетон баржалардың бірі.

Көлік

Ланай қаласында светофорлар, сауда орталықтары жоқ, ал қоғамдық көліктің қызметін қонақүйлер атқарады. Қонақүйлер мен қаланың сыртындағы көптеген көрікті жерлерге тек жол талғамайтын көлік, велосипед немесе жаяу жүру арқылы ғана жетуге болады. Ланайға Ланай әуежайы қызмет көрсетеді, ол басқа Гавай аралдарына әуе таксисі және жоспарлы коммерциялық рейстер ұсынады.